Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, yn myfyrio ar y weminar ddiweddar gyda’r Athro Graham Moore, a drafododd pam mae hinsawdd ysgol yn chwarae rhan mor bwysig yn iechyd meddwl pobl ifanc. Yn y sesiwn, roedd safbwyntiau Graham yn adleisio’r hyn y mae llawer o ysgolion o bob rhan o Gymru eisoes yn sôn amdano, sef bod hinsawdd yn brofiad byw sy’n cael ei deimlo bob dydd, nid ei fesur ar dudalen yn unig. Mae’r blog hwn yn dwyn ynghyd negeseuon allweddol y weminar ac yn dangos sut maen nhw’n cysylltu â gwaith parhaus y Rhwydwaith i helpu ysgolion i ddeall a defnyddio eu data.
Y mis diwethaf, cynhaliwyd gweminar gyda’r Athro Graham Moore, Cyfarwyddwr DECIPHer ym Mhrifysgol Caerdydd, i ystyried rhywbeth sy’n teimlo’n gynyddol ganolog i fywyd ysgol bob dydd – hinsawdd ysgol, a’r hyn y mae’n ei olygu i iechyd meddwl pobl ifanc. Bu’r sesiwn yn llwyddiant gyda’r gynulleidfa gan ei bod wedi cysylltu ymchwil â’r hyn y mae ysgolion yn ei brofi bob dydd. Bydd llawer o’r hyn a rannodd yn teimlo’n gyfarwydd iawn i’r staff.
Soniodd Graham am hinsawdd ysgolion fel ‘yr ymdeimlad’ a geir mewn ysgol, y perthnasoedd, yr arferion a’r ymdeimlad o ddiogelwch sy’n sail i bopeth arall. Pwysleisiodd nad yw hinsawdd yn rhywbeth y gallwch chi ei ‘ychwanegu at ysgol.’ Dyma’r diwylliant bob dydd sy’n creu profiad pobl ifanc yn yr ysgol. Dyma’r math o beth y mae staff yn ei adnabod ar unwaith, hyd yn oed os nad ydyn nhw erioed wedi’i alw’n ‘hinsawdd ysgol’ o’r blaen. Dyma rywbeth darodd dant. Nid yn y data yn unig y mae hinsawdd yn bodoli; rydych chi’n sylwi arno’r eiliad y byddwch chi’n camu i mewn i ysgol.
Yr hyn a arhosodd gyda mi oedd ei fod yn cyd-fynd â’r hyn y mae ysgolion o bob rhan o Gymru eisoes yn ei wneud trwy’r Rhwydwaith. Mae ysgolion yn gyson yn gorfod ymdopi â phwysau sy’n cystadlu â’i gilydd, ond mae’r syniad bod data da, perthnasoedd dibynadwy, a chefnogaeth gan y rhai sy’n deall y cyd-destun lleol yn gwneud gwahaniaeth go iawn yn rhywbeth sydd wedi bod wrth wraidd y rhwydwaith erioed. Roedd yn galonogol clywed Graham yn myfyrio ar hynny, ac i weld sut mae ei safbwynt ymchwil ehangach yn cysylltu ag ymarfer bob dydd yng Nghymru. Fe wnaeth fy atgoffa pa mor aml y mae ysgolion yn sôn mai’r pethau bach bob dydd sydd bwysicaf.
Fe wnaethon ni hefyd sôn am rôl bwysig Cydlynwyr Rhwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles. Nhw yw’r bobl ar lawr gwlad sy’n cefnogi ysgolion i gael golwg fanwl ar ei hadroddiadau gan y Rhwydwaith, gwneud synnwyr o’r hyn maen nhw’n ei weld, a defnyddio’r wybodaeth hynny i gynllunio newidiadau ystyrlon. Mae eu gwaith yn helpu i ddod â’r data’n fyw ac yn dangos sut y gall ddylanwadu ar benderfyniadau go iawn mewn ysgolion.
Roedd y weminar wedi ein hatgoffa nad rhywbeth rydych chi’n darllen amdani mewn ymchwil yw hinsawdd ysgolion yn unig – mae’n rhywbeth rydych chi’n ei weld a’i deimlo mewn ysgolion bob dydd. Rydyn ni’n ei weld bob dydd mewn ystafelloedd dosbarth, coridorau, yn y ffreutur ac mewn sgyrsiau. Rydyn ni’n ei weld mewn pethau arferol sy’n digwydd bob dydd, yn y ffordd mae dysgwyr yn cael eu croesawu, eu cefnogi, a’u clywed.
Os oes gennych ddiddordeb mewn enghreifftiau ymarferol, mae ein hastudiaethau achos o Ysgol Gynradd Cogan a Ysgol Uwchradd Whitmore yn dangos sut mae ysgolion wedi defnyddio eu data SHRN i gryfhau cysylltiadau, gwella trosglwyddiadau a chreu teimlad mwy cysylltiedig o berthyn. Nid enghreifftiau damcaniaethol yw’r rhain; mae’n straeon am ysgolion sy’n gwneud newidiadau sy’n canolbwyntio ar hinsawdd sy’n cefnogi lles dysgwyr yn wirioneddol.
Ac i ysgolion uwchradd a gymerodd ran yn yr arolwg 2025, bydd eich adroddiadau SHRN yn cyrraedd y gwanwyn hwn. Bydd llawer ohonoch yn edrych yn agos ar eich dangosyddion hinsawdd eich hun e.e. cysylltiadau â staff, cysylltiadau cyd-ddisgyblion, ymdeimlad o berthyn, cymryd rhan mewn bywyd yr ysgol. Gall y mesurau hyn adrodd stori bwerus dros amser, yn enwedig pan fyddwch yn eu hail-adolygu ochr yn ochr â’ch blaenoriaethau ehangach o ran iechyd a lles.
Roedd gwe-digwyddiad Graham yn atgof defnyddiol bod gwella lles ddim bob amser yn golygu cyflwyno rhywbeth newydd. Yn aml, mae’n ymwneud â gryfhau’r hyn sydd eisoes yn rhan o ddiwylliant yr ysgol: tegwch, perthnasoedd, llais, a theimlo’n ddiogel.
Rydym yn falch o weithio ochr yn ochr ag ysgolion wrth iddynt adeiladu ar y sylfeini hyn gan ddefnyddio eu data a mewnwelediadau SHRN eu hunain.
Os colliwyd y gwe-digwyddiad, gallwch ei wylio yma.
Os oes gennych ddiddordeb yn y sgwrs ehangach am y ymchwil hwn, mae Journal of Child Psychology and Psychiatry wedi cyhoeddi sylw yn ddiweddar yn adeiladu ar adolygiad Graham. Mae’n adleisio llawer o’r themâu o’r gwe-digwyddiad, yn enwedig pwysigrwydd perthnasoedd, teimlad o berthyn, a bywyd cymdeithasol dydd-i-ddydd ysgol, — ac yn cynnig lens cymdeithasol ddefnyddiol ar pam mae hinsawdd yn bwysig: Beth nesaf i hinsawdd ysgol? Sylw ar Moore (2026)