Categori: Blog

Pan fydd ysgolion yn siarad am bresenoldeb, mae’r ffocws yn aml ar y rhifau. Canrannau, tueddiadau, grwpiau blwyddyn, pwy sydd wedi’u cynnwys a phwy sydd ddim. Ac wrth gwrs, mae hynny’n bwysig. Dim ond rhan o’r stori y bydd ffigurau presenoldeb fyth yn ei hadrodd ar eu pen eu hunain. Dydyn nhw ddim bob amser yn dangos pam.

Mae’r ffordd hon o feddwl yn perthyn yn agos i ddull ysgol gyfan Llywodraeth Cymru ar gyfer iechyd meddwl a llesiant emosiynol, gan gydnabod bod profiadau ehangach o fywyd ysgol, o berthnasoedd a chefnogaeth, i ba mor gysylltiedig y mae dysgwyr yn ei deimlo bob dydd, yn llywio presenoldeb.

Mae’r Rhwydwaith yn cynnig ffordd o ystyried presenoldeb trwy’r lens ehangach hwnnw. Nid dim ond canlyniad ydyw i wella, ond rhywbeth sy’n cael ei lunio gan brofiad ysgol o ddydd i ddydd.

Beth sydd wrth wraidd presenoldeb?

Yn y rhan fwyaf o ysgolion, mae ymdeimlad cryf yn barod o sefyllfaoedd pan fydd presenoldeb yn newid. Efallai mai grŵp blwyddyn penodol ydyw, neu grŵp o ddysgwyr sy’n wynebu mwy o bwysau ariannol gartref, neu batrwm sy’n dechrau dod i’r amlwg gydag amser. Mae’r Rhwydwaith yn helpu i ychwanegu cyd-destun at hynny.

Er enghraifft, gallai ysgol sylwi ar bresenoldeb is ym Mlwyddyn 9. Ar ei ben ei hun, dim ond ystadegyn yw hwnnw. Ond pan fyddwch chi’n edrych arno ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Rhwydwaith, fel llai o ddisgyblion yn mwynhau’r ysgol, llai o gysylltedd â’r ysgol, neu ddiffyg cwsg, mae’n dechrau paentio darlun mwy llawn. Nid yw gymaint o broblem unigol, mae’n fwy fel patrwm.

Ac mae’r newid hwnnw’n bwysig. Nid oddi wrth bresenoldeb, ond tuag at ddeall beth mae dysgwyr yn ei brofi.

Yn ymarferol, mae hyn eisoes yn digwydd mewn ysgolion fel Ysgol Uwchradd Whitmore, lle mae data’r Rhwydwaith wedi cael ei ddefnyddio i ganolbwyntio ar berthnasoedd a chysylltedd â’r ysgol fel rhan o waith lles ehangach. Yn hytrach na thrin presenoldeb fel mater ar wahân, mae’r ffocws wedi bod ar gryfhau sut mae dysgwyr yn teimlo am yr ysgol o ddydd i ddydd a chydnabod bod hyn yn elfen sylweddol o b’un a ydyn nhw am fod yno o gwbl.

Yn ymarferol, mae hyn eisoes yn digwydd mewn ysgolion. Mae astudiaethau achos y Rhwydwaith yn dangos sut mae ysgolion uwchradd wedi defnyddio’u data i ganolbwyntio ar bethau fel perthnasoedd a chysylltedd â’r ysgol. Nid ystyried eu bod yn flaenoriaethau ar wahân, ond eu bod yn rhan o wella’r profiad ysgol yn ei gyfanrwydd. Yn y cyd-destunau hynny, nid yw presenoldeb yn cael ei drin fel mater ar ei ben ei hun. Deellir ei fod yn cael ei lywio gan y ffordd y mae dysgwyr yn teimlo am fod yn yr ysgol bob dydd.

Yn ehangach, mae’r math hwn o ymagwedd yn adlewyrchu’r hyn rydym eisoes yn ei wybod o ymchwil i hinsawdd yr ysgol. Mae’r Athro Graham Moore, Cyfarwyddwr DECIPHer, wedi dangos nad dim ond ymddygiadau unigol sy’n llunio iechyd, lles ac ymgysylltiad dysgwyr, ond sut mae’n teimlo yn yr ysgol o ddydd i ddydd. Pethau fel perthnasoedd, cysylltedd â’r ysgol, a theimlo’n ddiogel. Dyna pan fydd y Rhwydwaith yn ddefnyddiol i ysgolion. Mae’r Rhwydwaith yn rhoi ymdeimlad cliriach i ysgolion o’r profiadau dydd i ddydd hun, fel y gellir deall patrymau presenoldeb ochr yn ochr â’r hyn y mae dysgwyr yn adrodd amdano, mewn gwirionedd. Mae hyn yn helpu i roi ffocws i bethau ar lefel ysgol, felly mae patrymau yn weledol yn hytrach nag yn cael eu tybio.

Cadw at y lefel gywir

Un o’r pethau defnyddiol am y Rhwydwaith yw ei fod yn aros ar lefel grŵp. Nid yw’n ymwneud ag adnabod dysgwyr unigol nac amlygu’r un unigolyn. Yn hytrach, mae’n rhoi ymdeimlad o batrymau ar draws grwpiau, carfanau blwyddyn, gwahaniaethau rhywedd neu economaidd gymdeithasol weithiau, tueddiadau ehangach weithiau. Yn ymarferol, mae’n golygu bod ysgolion yn gallu ymateb mewn ffordd sy’n teimlo’n gymesur ac yn gadarn ei sail.

Yn hytrach na gofyn: “Pa ddysgwyr ydym ni angen eu dilyn i fyny?” mae’r cwestiwn yn debycach i:
“Beth allai fod yn digwydd i’r grŵp hwn? A oes rhywbeth bach y gallem ni ei newid?”

Mae’r gwahaniaeth hwnnw’n bwysig. Mae’n dal y ffocws ar gymorth, nid adweithio.

Newidiadau bach, nid ymyriadau mawr

Beth ddaw i’r amlwg yn eglur iawn pan fydd ysgolion yn defnyddio data’r Rhwydwaith yw nad oes rhaid i ymatebion fod yn enfawr i fod yn ystyrlon. Os yw’ch data gan y Rhwydwaith yn awgrymu bod dysgwyr yn teimlo’n llai cysylltiedig â’r ysgol, gallai hynny arwain at ffocws o’r newydd ar amser tiwtor neu greu mwy o gyfle am gysylltiad â chymheiriaid.

Os bydd blinder yn dod i’r amlwg yn gryf, gallai ysgogi sgwrs syml yn ystod gwasanaeth neu amser tiwtor, y mathau o gyfleoedd bach y mae ysgolion eisoes yn eu defnyddio bob dydd.

Yn Ysgol Aberconwy, amlygodd data’r Rhwydwaith fod cwsg a blinder yn broblemau allweddol i ddysgwyr. Nid ymyrraeth fawr oedd ei hymateb, ond cyfres o newidiadau bach ymarferol, codi ymwybyddiaeth, cynnwys sgyrsiau yn y diwrnod ysgol, a helpu dysgwyr i feddwl am arferion. Mae’n enghraifft dda o sut mae ysgolion uwchradd yn defnyddio’r Rhwydwaith i ymateb yn uniongyrchol i’r hyn sydd wrth wraidd ymgysylltu â phresenoldeb.

Mae astudiaethau achos y Rhwydwaith yn amlygu’n union pa mor ddefnyddiol y gall y data fod. Nid dim ond o ran deall patrymau presenoldeb, ond wrth lunio ymatebion mwy gwybodus iddynt. Nid bwriad hyn yw ‘datrys’ presenoldeb dros nos, ac mae’r rhan fwyaf o ysgolion yn cydnabod hynny. Mae’n ymwneud â rhoi ychydig o broc i’r pethau sydd o’i amgylch.

Hwyluso sgyrsiau

Newid ymarferol arall yw sut mae data’r Rhwydwaith yn cefnogi sgyrsiau mewnol. Yn hytrach na dibynnu ar reddf yn unig, sy’n hynod werthfawr o hyd, mae gan staff rywbeth i gyfeirio ato.

Gall helpu mewn trafodaethau ag uwch arweinwyr, llywodraethwyr, neu hyd yn oed ar draws adrannau: “Rydyn ni’n gweld y gostyngiad hwn mewn presenoldeb, ond rydyn ni’n gweld hyn yn nata’r Rhwydwaith hefyd. A yw hynny’n newid y ffordd rydyn ni’n meddwl amdano?”  

Nid yw’n darparu’r holl atebion, ond mae’n rhoi mwy o hyder yn y cwestiynau sy’n cael eu gofyn. Dyna pan fydd cydlynwyr WNHWPS yn chwarae rhan, gan helpu i gysylltu’r dotiau a defnyddio data’r Rhwydwaith ochr yn ochr â gwybodaeth bresennol ysgolion i lunio darlun llawnach o’r hyn sy’n dylanwadu ar bresenoldeb.

Mewn mannau fel Sir Fynwy, mae cydweithredu rhwng ysgolion a chydlynwyr WNHWPS lleol yn cefnogi’r dull hwn, gyda data’r Rhwydwaith yn cael ei ddefnyddio ochr yn ochr â gwybodaeth bresennol i adnabod patrymau ar draws grwpiau blwyddyn neu themâu. Yn aml, nid yw’n ymwneud â chyflwyno rhywbeth cwbl newydd, ond defnyddio’r dystiolaeth honno i lunio a hoelio sylw beth mae ysgolion yn ei wneud yn barod.

Nid yw’n ymwneud â gwneud popeth

Un o’r heriau mwyaf gydag unrhyw ddata yw teimlo bod rhaid i chi ymateb i’r cyfan ohono. Ond nid dyna sut mae gwir fwriad i’r Rhwydwaith gael ei ddefnyddio. Beth sy’n tueddu i weithio’n well yw dewis un neu ddau beth sy’n teimlo’n fwyaf perthnasol. Un grŵp blwyddyn. Un thema. Rhywbeth hylaw. Gydag amser, gall y newidiadau bach gwybodus hyn lunio rhywbeth mwy ystyrlon na cheisio mynd i’r afael â phopeth ar unwaith.

Lens mymryn yn wahanol

Nid oes dim o hyn yn tynnu sylw rhag pwysigrwydd olrhain presenoldeb yn ofalus. Mae hynny’n bwysig o hyd. Ond mae’n gwahodd ffordd ychydig yn wahanol o feddwl amdano.

Yn hytrach nag ystyried bod presenoldeb yn rhywbeth i’w ddatrys yn unig, daw’n fater sy’n cael ei lywio gan set ehangach o brofiadau. Sut mae dysgwyr yn teimlo yn yr ysgol, pa mor gysylltiedig ydyn nhw, pa mor dda maen nhw’n cysgu, ac i ba raddau y maent yn teimlo’u bod yn cael eu cefnogi o ddydd i ddydd. O’r safbwynt hwnnw, nid yw gwella presenoldeb bob amser yn ymwneud â chanolbwyntio ar bresenoldeb ynddo’i hun, mae’n ymwneud â thalu sylw manylach i bopeth o’i gwmpas. Ac yn aml, dyna pan fydd newid mwy ystyrlon yn dechrau.

I gael rhagor o wybodaeth am y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, gan gynnwys astudiaethau achos ac enghreifftiau ymarferol, gallwch archwilio gwefan y Rhwydwaith neu gysylltu â’ch cydlynydd WNHWPS lleol.

Mae ysgolion ar draws Cymru yn derbyn adroddiad lefel ysgol y Rhwydwaith, sy’n rhoi mewnwelediadau gwerthfawr i brofiadau, ymddygiadau ac anghenion dysgwyr.

Un peth yw derbyn data’r Rhwydwaith. Mater arall yw troi’r mewnwelediadau hynny yn weithredu. Wrth weithio ar yr astudiaeth achos hon, sylwais fy mod i’n myfyrio ar sut mae’r ysgolion yn cyflawni’r daith honno. Mae’r astudiaeth achos yn dilyn ysgolion uwchradd ledled clwstwr Aberdâr wrth iddynt gydweithio i ddehongli tystiolaeth, amlygu blaenoriaethau, a datblygu dull ar y cyd o wella iechyd a lles dysgwyr.

Yr hyn a’m tarodd oedd pa mor aml roedd canfyddiadau’r Rhwydwaith yn fan cychwyn sgyrsiau ehangach.

Ar y cyd â gwybodaeth leol, arbenigedd proffesiynol a ffynonellau tystiolaeth eraill, fe helpodd ysgolion i symud y tu hwnt i ofyn “Beth sy’n digwydd?” a thuag at ddeall pam a beth gallent ei wneud nesaf.

Dechrau gyda Data’r Rhwydwaith

Trwy’r trafodaethau hyn, symudodd ysgolion o adolygu canfyddiadau’r arolwg i nodi bod gweithgarwch corfforol yn flaenoriaeth ar y cyd. Roedd yr hyn a ddilynodd yn edrych yn wahanol o ysgol i ysgol, ond roedd yr holl weithgarwch yn gysylltiedig â ffocws ar y cyd ar greu mwy o gyfleoedd i ddysgwyr fod yn actif trwy gydol y diwrnod. Cyflwynodd ysgolion ardaloedd chwarae actif, cynnwys seibiannau symud mewn gwersi, adolygu’r ddarpariaeth allgyrsiol gan ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith a’r Arolwg Chwaraeon Ysgol, a gweithio gyda phartneriaid i hyrwyddo teithio llesol.

Ar ôl cytuno ar y flaenoriaeth honno ar y cyd, trodd sylw i gynllunio. Datblygodd ysgolion amcanion ar y cyd ac archwilio ffyrdd ymarferol o gynyddu cyfleoedd i symud yn ystod y diwrnod ysgol. Er bod dulliau’n amrywio ar draws lleoliadau, fe wnaeth ffocws cyffredin helpu i gysoni gweithgarwch ar draws y clwstwr.

Fe wnaeth nodi ffocws ar y cyd helpu i lywio cynllunio at y dyfodol a rhoddodd faes cyffredin i ysgolion ei archwilio ar draws y clwstwr. Yn hytrach na chanolbwyntio ar un ystadegyn, ystyriont y ffactorau ehangach sy’n effeithio ar gyfranogiad ac ymhle y gallent gydweithio ar draws y clwstwr.

I ddeall y canfyddiadau’n fanylach, gweithiodd ysgolion gyda chydweithwyr o Rwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHPWS) Cwm Taf Morgannwg i lunio darlun llawnach.

Cyfunodd ysgolion ganlyniadau’r arolwg â deallusrwydd lleol, gwybodaeth am iechyd y boblogaeth a data cwrs bywyd. Roedd dwyn y ffynonellau gwahanol hyn ynghyd wedi helpu i lunio dealltwriaeth fwy cyfoethog o’r ffactorau sy’n llywio profiadau dysgwyr, a sicrhaodd fod penderfyniadau’n cael eu seilio ar dystiolaeth.

Roedd rhai o’r trafodaethau mwyaf buddiol yn canolbwyntio ar y dystiolaeth cwrs bywyd. Helpodd data’r Rhwydwaith i amlygu ymhle y byddent efallai am hoelio’u sylw, ac ychwanegodd y dystiolaeth cwrs bywyd gyd-destun gwerthfawr. Lluniodd profiadau plentyndod cynnar, amgylchiadau teuluol, cyfleoedd am weithgarwch corfforol a dylanwadau cymunedol i gyd ran o’r drafodaeth. Fe wnaeth ystyried y ffactorau hyn ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Rhwydwaith helpu ysgolion i feithrin dealltwriaeth lawnach o brofiadau dysgwyr a chefnogi dull mwy ataliol.

Dim ond rhan o’r darlun oedd canlyniadau’r arolwg.

Helpodd canfyddiadau’r arolwg i amlygu meysydd ar gyfer ffocws, ond y sgyrsiau o’u hamgylch a helpodd yr ysgolion i benderfynu beth i’w wneud nesaf. O ganlyniad i’r trafodaethau hynny, cytunodd yr ysgolion yn y pen draw ar flaenoriaeth ar y cyd yn ymwneud â gweithgarwch corfforol. O’r fan honno, trodd y ffocws tuag at gynllunio ar gyfer gweithredu, gydag ysgolion yn datblygu amcanion ar y cyd, yn cytuno ar ddeilliannau, ac yn manteisio ar gymorth gan bartneriaid i roi eu cynlluniau ar waith. Nid dim ond adolygu data yr oedd ysgolion. Roeddent yn gofyn cwestiynau, yn archwilio esboniadau posibl ac yn ystyried beth oedd y canfyddiadau’n ei olygu yn eu hysgol. Amlygodd yr arolwg feysydd yr oedd angen sylw arnynt, yna helpodd y trafodaethau dilynol i ysgolion ddeall y patrymau a welont yn well.

Gwneud synnwyr o’r dystiolaeth gyda’i gilydd

Un o wir gryfderau’r prosiect oedd y cyfle i ysgolion ddysgu oddi wrth ei gilydd.

Trwy Gymuned Ymarfer, daeth athrawon o bob rhan o’r clwstwr ynghyd i drafod canfyddiadau, rhannu profiadau a myfyrio ar heriau cyffredin. Daeth pob ysgol â rhywbeth gwahanol i’r sgwrs. Roedd ganddynt gyd-destunau gwahanol, cryfderau gwahanol a blaenoriaethau gwahanol. Nid oedd dod i gytundeb llawn fyth yn nod.

Yn hytrach, cydweithiodd ysgolion i ddeall beth roedd y dystiolaeth yn ei ddweud wrthynt a sut y gallai lywio cynllunio at y dyfodol. Fe wnaeth y trafodaethau helpu i ddwyn safbwyntiau amrywiol ynghyd, gan ganiatáu i ysgolion archwilio problemau cyffredin ac anghenion lleol.

Wrth i mi weithio drwy’r astudiaeth achos, roeddwn yn dychwelyd bob amser i bwysigrwydd gwneud synnwyr o’r dystiolaeth gyda’i gilydd.

Gall adroddiad y Rhwydwaith gynnig mewnwelediadau gwerthfawr, ond mae ar ysgolion angen amser i ddehongli’r canfyddiadau, cymharu profiadau ac ystyried beth maen nhw’n ei olygu yn ymarferol.

Rhoddodd y Gymuned Ymarfer y cyfle hwnnw.

Rhoddodd gyfle i athrawon fyfyrio ar y dystiolaeth gyda’i gilydd, gofyn cwestiynau a dysgu oddi wrth ei gilydd. Trwy wneud hynny, helpodd ysgolion i symud y tu hwnt i ddim ond adolygu eu canfyddiadau gan y Rhwydwaith, a thuag at wneud penderfyniadau gwybodus am beth i’w wneud nesaf.

Mae perthnasoedd yn bwysig

Rhoddodd y Gymuned Ymarfer fwy na fforwm i drafod data. Creodd amser a lle i ysgolion ddod ynghyd, rhannu profiadau a dysgu oddi wrth ei gilydd. Ymrwymodd ysgolion i’r broses, gan gyfarfod yn rheolaidd a gweithio trwy heriau gyda’i gilydd. Gydag amser, datblygodd ymddiriedaeth, gan ei gwneud hi’n haws cael sgyrsiau agored am flaenoriaethau, cyfleoedd a meysydd i’w gwella.

Hefyd, pwysleisiodd rywbeth rydym ni’n ei weld yn aml trwy waith y Rhwydwaith. Gall tystiolaeth bwyntio ysgolion i’r cyfeiriad cywir, ond daw ei gwerth gwirioneddol yn aml trwy’r sgyrsiau y mae’n eu tanio a’r penderfyniadau sy’n dilyn.

Er mai megis dechrau y mae’r gwaith, siaradodd ysgolion yn gadarnhaol am werth cydweithio. Fe wnaeth cyfarfodydd rheolaidd, cynlluniau gweithredu ar y cyd a chefnogaeth barhaus helpu i gynnal momentwm, tra rhoddodd cyfleoedd i rannu llwyddiannau a heriau hyder i staff roi cynnig ar ddulliau newydd. Hefyd, amlygodd nifer o ysgolion fuddion cael strwythur rhagweladwy ac amserlenni clir, gan helpu i’r gwaith deimlo’n hyfyw ochr yn ochr â blaenoriaethau eraill.

Troi Trafod yn Weithredu

Fe wnaeth adnoddau cynllunio ymarferol helpu i droi trafod yn weithredu. Rhoesant ffordd gyffredin i ysgolion gynllunio, adolygu cynnydd a chynnal y momentwm.

Mae’r astudiaeth achos yn archwilio rhai o’r dulliau hyn yn fanylach, gan ddangos sut y gwnaeth strwythurau syml helpu i gynnal ffocws y gwaith gydag amser.

O ddiddordeb i mi oedd pa mor syml yr oedd cymaint o’r dulliau. Fe wnaeth amcanion clir, camau gweithredu y cytunwyd arnynt a chyfleoedd rheolaidd i adolygu cynnydd helpu i droi bwriadau da yn weithgarwch parhaus. Yn hytrach na chreu haenau ychwanegol o waith, helpodd y strwythurau hyn i ysgolion gynnal eu ffocws ar y blaenoriaethau a nodont drwy’r dystiolaeth a dal ati i symud ymlaen gyda’i gilydd.

Gwerth Gweithio mewn Partneriaeth

Daeth y prosiect â chydweithwyr ynghyd o sefydliadau addysg, iechyd a chymunedol, gan gynnwys Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, Iechyd Cyhoeddus Cymru a Chwaraeon RhCT. Daeth pob partner â safbwynt gwahanol, gan helpu ysgolion i ddehongli canfyddiadau, archwilio dulliau posibl a throi at gymorth ychwanegol, lle bo angen.

Trwy gydol y prosiect, ysgolion oedd wrth y llyw drwy’r amser.

Darparodd partneriaid allanol arbenigedd a chymorth, ond yr ysgolion eu hunain oedd yn gyfrifol am benderfyniadau am flaenoriaethau a gweithredu. Yn ymarferol, daeth yn ffordd wirioneddol gydweithredol o weithio, gan gyfuno perchnogaeth leol ag arbenigedd.

Mae’n dangos gwerth cydweithio gan ysgolion a phartneriaid iechyd tuag at nod cyffredin.

Beth gall ysgolion eraill ei gymryd o hyn?

Nid oes unrhyw ddwy ysgol yr un fath ac ni fydd beth weithiodd yn Aberdâr yn union yr un fath rywle arall.

Serch hynny, mae ambell beth a allai fod yn ddefnyddiol i ysgolion eraill.

• Defnyddio data’r Rhwydwaith yn fan cychwyn ar gyfer sgwrs, yn hytrach nag yn fan gorffen.
• Ystyried canfyddiadau ochr yn ochr â deallusrwydd lleol a ffynonellau tystiolaeth eraill.
• Manteisio ar gymorth ac arbenigedd sydd ar gael gan WNHWPS.
• Creu cyfleoedd i athrawon drafod a dehongli tystiolaeth gyda’i gilydd.
• Rhoi strwythurau ymarferol ar waith sy’n cefnogi gweithredu ac atebolrwydd.
• Cydnabod pwysigrwydd arweinyddiaeth, ymddiriedaeth a pherthnasoedd.
• Gwneud y mwyaf o bartneriaethau ac arbenigedd allanol, lle bo’n briodol.

Beth arhosodd gyda mi oedd faint o amser dreuliodd ysgolion yn gwneud synnwyr o’r dystiolaeth. A chyn bwysiced, creodd ysgolion y strwythurau yr oedd eu hangen i droi’r trafodaethau hynny yn weithredu a chynnal momentwm ar ôl i’r gwaith ddechrau.

Cyn i mi ddechrau gweithio ar yr astudiaeth achos, disgwyliais y byddai’r ffocws ar y camau gweithredu a gymerwyd gan ysgolion yn y pen draw.

Yn hytrach, sylwais fy mod yn cael fy nenu at bopeth a ddigwyddodd cyn hynny. Rhannodd athrawon safbwyntiau, gofyn cwestiynau a chymryd amser i ddeall beth oedd y canfyddiadau’n ei olygu yn eu cyd-destun eu hunain cyn penderfynu ymhle i hoelio sylw eu hymdrechion. I mi, dyna un o gryfderau data’r Rhwydwaith. Mae’r canfyddiadau’n bwysig, ond sut mae ysgolion yn eu defnyddio sydd wir o bwys.

Mae clwstwr Aberdâr yn cynnig enghraifft dda o sut y gall ysgolion ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith i feithrin dealltwriaeth ar y cyd o’r hyn sy’n digwydd ar gyfer dysgwyr a phenderfynu ymhle i hoelio sylw eu hymdrechion.  

Os hoffech ddysgu rhagor, gallwch ddarllen yr astudiaeth achos lawn, sef Adeiladu Cymuned Ymarfer: Ymagwedd Clwstwr Ysgolion Aberdâr at Iechyd a Lles,ar wefan y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion.

Pam Siarad am Mislif?

Wrth i ysgolion uwchradd ledled Cymru ddechrau blwyddyn academaidd newydd, bydd staff yn croesawu dysgwyr newydd, yn adolygu blaenoriaethau ac yn ystyried y gefnogaeth y gallai fod ei hangen ar bobl ifanc yn y misoedd nesaf.

Mae ysgolion hefyd yn ymateb i newidiadau y tu hwnt i’r ystafell ddosbarth, yn enwedig dylanwad cynyddol cyfryngau cymdeithasol ar sut mae pobl ifanc yn deall perthnasoedd a rhywedd.

Boed drwy drafodaethau ar-lein, dylanwadwyr neu amlygiad i gynnwys sy’n effeithio ar fenywod, mae ysgolion yn ymateb fwyfwy i faterion sy’n llunio agweddau pobl ifanc cyn iddynt ymddangos mewn data ymddygiad neu lesiant.

Er nad yw’r berthynas rhwng hinsawdd yr ysgol a phresenoldeb sy’n gysylltiedig â mislif wedi’i sefydlu’n derfynol eto, mae tystiolaeth sy’n dod i’r amlwg yn awgrymu y gallai fod cysylltiad pwysig. Mae ymchwil yn dangos yn gyson bod disgyblion yn fwy tebygol o fynychu’r ysgol pan fyddant yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu cefnogi, ac yn teimlo eu bod yn gysylltiedig â chymuned yr ysgol.

I ddysgwyr sydd ar eu cyfnod mislif, gall stigma, cywilydd ac agweddau negyddol ynghylch mislif greu rhwystrau i gyfranogiad a phresenoldeb. Gall hinsawdd ysgol gadarnhaol—a nodweddir gan staff cefnogol, cyfathrebu agored, a diwylliant sy’n herio stigma mislif ac agweddau ehangach at gamdriniaeth menywod—helpu i greu ymdeimlad gwell o berthyn ac annog dysgwyr i ymgysylltu’n llawn â bywyd yr ysgol.

Gwrando ar Ddynion a Bechgyn Ifanc

Archwiliodd astudiaeth gynharach dan arweiniad Lauren Copeland a Robyn Jackowich ddealltwriaeth bechgyn a dynion ifanc o gyfnodau ac iechyd mislif.

Yn yr arolwg hwnnw, dywedodd llawer o gyfranogwyr eu bod eisiau mwy o wybodaeth am iechyd mislif ac yn benodol cyngor ar reoli mislif.

Dywedodd llawer eu bod yn gwybod ychydig iawn am fislif, er yn cydnabod bod mislif yn rhan o fywydau beunyddiol ffrindiau, aelodau o’r teulu a phartneriaid yn y dyfodol. Roedden nhw’n croesawu’r cyfle i ddysgu mwy.

“Nid oedd llawer o’r bechgyn yn ei gymryd o ddifrif ac yn gwneud jôcs […] pe baem wedi dysgu mwy am yr hyn y mae menywod a merched yn ei brofi yn ystod eu mislif a pha mor ddifrifol y gall rhai o’r symptomau fod yna byddai wedi cael ei gymryd o ddifrif yn fwy ac wedi bod o fudd mwy i ni …”

Cyfle Newydd i Ysgolion

Mae’r canfyddiadau hyn wedi arwain at astudiaeth newydd a ariannwyd gan y Sefydliad Cenedlaethol ar gyfer Ymchwil Iechyd a Gofal ‘Ymgysylltu Bechgyn a Dynion Ifanc mewn Iechyd Mislif’ gan Dr Lauren Copeland Prifysgol Metropolitan Caerdydd a Dr Robyn Jackowich Prifysgol Caerdydd, yn archwilio ble mae bechgyn a dynion ifanc yn dysgu am fislif, y cwestiynau sydd yn dal i fod ganddyn nhw, a sut y gall ysgolion gefnogi dealltwriaeth yn well wrth leihau stigma.

Bydd yr astudiaeth yn gweithio gydag ysgolion uwchradd yng Nghymru i ddeall yn well pa wybodaeth y mae bechgyn yn ei derbyn, ble mae bylchau’n parhau, a sut y gall ysgolion gefnogi sgyrsiau gwybodus a pharchus am y mislif.

Mae’r astudiaeth wedi’i chynllunio i wneud cyfranogiad yn syml ac yn uniongyrchol. Bydd y tîm ymchwil yn gweithio gyda chi er mwyn dod o hyd i adeg o fewn y diwrnod ysgol a lleihau’r aflonyddwch. Mae’n cynnwys nifer fach o grwpiau ffocws gyda dysgwyr ym mlynyddoedd 7 i 11 (fel arfer 3-4 sesiwn), y rhai sydd â mislif a’r rhai nad oes ganddynt, ochr yn ochr â chyfweliadau anffurfiol â rhieni/gofalwyr a staff yr ysgol i archwilio profiadau o addysgu a chefnogi addysg iechyd mislif.

Lauren and Robyn: “ P’un a ydych chi eisoes yn gwneud llawer yn y maes hwn neu newydd ddechrau ei archwilio, mae eich mewnbwn yn werthfawr iawn”.

Drwy glywed yn uniongyrchol gan ddysgwyr, teuluoedd a staff, nod yr ymchwil yw datblygu ffyrdd ymarferol a realistig o leihau embaras, meithrin dealltwriaeth a chefnogi pobl ifanc yn fwy effeithiol.

Lauren and Robyn: “Mae mislif yn cael ei gydnabod fwyfwy fel mater iechyd a chydraddoldeb rhywedd, ond mae stigma a chamsyniadau yn parhau. Mae ymchwil yn awgrymu bod diwylliannau ysgol cefnogol yn gwella presenoldeb ac ymgysylltiad, tra gall amgylcheddau sy’n herio stigma mislif a chasineb at menywod helpu myfyrwyr i deimlo’n fwy cynhwysol ac yn gallu cymryd rhan lawn mewn addysg. Er bod tystiolaeth uniongyrchol yn dal i ddod i’r amlwg, mae creu diwylliant lle mae mislif yn cael ei normaleiddio a’i barchu yn gam pwysig at gydraddoldeb ehangach a chynhwysiant addysgol. Drwy’r astudiaeth newydd hon, rydym yn gobeithio gweithio gydag ysgolion i ddeall yn well sut mae bechgyn yn dysgu am y mislif a nodi ffyrdd o gefnogi trafodaethau agored, gwybodus a pharchus am iechyd y mislif.

Pam Mae Hyn yn Bwysig i Ysgolion?

Mae llawer o ysgolion eisoes yn mynd i’r afael â’r materion hyn fel rhan o’u gwaith i wella presenoldeb, cefnogi lles dysgwyr a chreu hinsawdd yr ysgol lle mae pobl ifanc yn teimlo eu bod yn perthyn. Mae deall beth sy’n helpu dysgwyr i deimlo’n ddiogel, yn cael eu parchu ac yn cael eu cynnwys yn rhan bwysig o’r gwaith hwnnw.

Mae data SHRN yn dangos yn gyson bod dysgwyr sy’n teimlo’n gysylltiedig â’r ysgol yn nodi gwell lles ac ymgysylltiad. Pan fydd pobl ifanc yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu cefnogi a’u bod yn perthyn, maent yn fwy tebygol o ymgysylltu’n gadarnhaol â bywyd yr ysgol. I’r gwrthwyneb, gall profiadau o fwlio, gwahaniaethu neu allgáu effeithio ar lesiant, perthnasoedd ac ymgysylltiad.

Mae cysylltiad â’r ysgol yn ffactor allweddol yn lles pobl ifanc. Canfu arolwg ysgolion uwchradd diweddaraf SHRN fod 60% o bobl ifanc yn nodi eu bod yn gallu dibynnu ar eu ffrindiau pan fydd pethau’n mynd o chwith, er bod hyn wedi gostwng o 67% yn 2017, gan awgrymu gostyngiad yn y gefnogaeth ganfyddedig gan gyfoedion dros amser.

Ar yr un pryd, nododd 38% o ddysgwyr eu bod wedi profi bwlio yn ystod y ddau fis blaenorol, wedi codi o 32% yn 2021 a’r lefel uchaf a gofnodwyd gan yr arolwg.

Mae’r canfyddiadau hyn yn tynnu sylw at y rôl bwysig y mae cysylltiad, perthyn, a pherthnasoedd cefnogol yn ei chwarae yn lles pobl ifanc. Pan fydd dysgwyr yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi gan eu cyfoedion ac yn gysylltiedig â chymuned eu hysgol, maent yn fwy tebygol o ymgysylltu’n gadarnhaol â bywyd yr ysgol. I’r gwrthwyneb, gall profiadau megis bwlio, gwahaniaethu ac allgáu danseilio lles a gwanhau ymdeimlad person ifanc o berthyn.

Mae hyn yn arbennig o berthnasol wrth i ysgolion ymateb i bryderon ynghylch casineb at fenywod ar-lein, stereoteipiau rhywedd a dylanwad cyfryngau cymdeithasol.

Mwy na Phwnc Iechyd

Mae llawer o ysgolion eisoes yn trafod y materion hyn drwy Addysg Perthnasoedd a Rhywioldeb, Iechyd a Llesiant, gwasanaethau boreol a gwaith cynhwysiant ehangach.

Mae pynciau megis perthnasoedd iach, empathi, meddwl beirniadol a pharch at eraill eisoes yn rhan o’r hyn y mae ysgolion yn gweithio i’w ddatblygu drwy Gwricwlwm i Gymru.

Yn SHRN, rydym yn aml yn clywed ysgolion yn trafod pwysigrwydd creu hinsawdd ysgol lle mae dysgwyr yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu parchu ac yn gallu bod yn nhw ei hunain. Er bod mislif yn aml yn cael ei ystyried yn broblem iechyd, maent hefyd yn codi cwestiynau ehangach am gynhwysiant, parch a pherthnasoedd.

Er ei fod yn rhan arferol o fywyd, gall mislif fod yn anodd siarad amdano o hyd. Mae camddealltwriaethau’n parhau i fod yn gyffredin ac mae rhai pobl ifanc yn parhau i deimlo’n chwithig wrth drafod mislif, yn yr ysgol ac mewn bywyd o ddydd i ddydd. Gall creu cyfleoedd i bob dysgwr ddatblygu dealltwriaeth helpu i herio stigma a chefnogi amgylcheddau ysgol mwy parchus a chynhwysol.

Lauren and Robyn: “Mae addysg mislif yn ymwneud â mwy na bioleg—mae’n ymwneud â pharch, cydraddoldeb a dealltwriaeth. Drwy herio stigma a chamsyniadau, gall ysgolion helpu i feithrin perthnasoedd iachach, gwella dealltwriaeth o brofiadau iechyd menywod, a hyrwyddo agweddau mwy cyfartal rhwng merched a bechgyn. Mae cefnogi llythrennedd mislif yn gam pwysig tuag at greu ysgolion cynhwysol a chymdeithas fwy cyfartal.

Dull Ysgol Gyfan

Fel llawer o agweddau ar iechyd a lles, mae’n annhebygol y gellir cefnogi agweddau cadarnhaol tuag at fislif drwy un wers neu ymgyrch ymwybyddiaeth.

Mae agweddau cadarnhaol yn datblygu drwy negeseuon cyson sy’n rhan annatod o fywyd bob dydd yr ysgol.

Mae ymchwil yn tynnu sylw cyson at werth dull ysgol gyfan, lle mae negeseuon am barch, cynhwysiant a pherthnasoedd iach yn cael eu hatgyfnerthu ar draws y cwricwlwm, trwy bolisïau ysgol ac mewn rhyngweithiadau bob dydd rhwng staff a dysgwyr.

Mae diwylliant dyddiol mewn ysgol yn llunio sut mae dysgwyr yn deall parch a chynhwysiant. Mae disgyblion yn sylwi a yw’r negeseuon hynny’n cael eu hadlewyrchu mewn trafodaethau yn yr ystafell ddosbarth, rhyngweithiadau staff a pholisïau’r ysgol. Ni all ysgolion reoli popeth y mae pobl ifanc yn dod ar ei draws ar-lein, ond gallant greu amgylcheddau lle mae trafodaeth barchus yn cael ei hannog, camsyniadau yn cael eu herio a dysgwyr yn cael eu cefnogi i feddwl yn feirniadol am y wybodaeth maen nhw’n dod ar ei draws.

Sgyrsiau Bach, Effaith Fwy

Yn aml, mae mislif wedi cael ei ystyried yn fater preifat i ferched a menywod, ond mae gwella dealltwriaeth ymhlith pobl ifanc yn hanfodol ar gyfer lleihau stigma, hyrwyddo parch a chefnogi cydraddoldeb rhywiol.

Eto i gyd, mae’r canfyddiadau’n awgrymu fel arall.

Mae’r canfyddiadau’n awgrymu nad yw mislif yn bwnc i ferched yn unig. Maent yn rhoi cyfle i ysgolion archwilio parch, perthnasoedd a dealltwriaeth ar draws cymuned gyfan yr ysgol.

Wrth i ysgolion ddechrau blwyddyn academaidd newydd, gall y sgyrsiau hyn gynnig ffordd fach ond bwysig o gryfhau diwylliant yr ysgol a helpu pob dysgwr i deimlo eu bod yn perthyn.

A allai eich Ysgol Uwchradd Gymryd Rhan?

Ar hyn o bryd mae’r tîm ymchwil yn ceisio partneru ag ysgolion uwchradd a phobl ifanc ledled Cymru ar astudiaeth newydd sy’n archwilio dealltwriaeth bechgyn a dynion ifanc o fislif ac iechyd mislif.

Os hoffech ddysgu mwy am yr astudiaeth neu i drafod cyfleoedd i’ch ysgol uwchradd gymryd rhan, cysylltwch â Dr Lauren Copeland drwy e-bsotio lcopeland@cardiffmet.ac.uk

Yn rhan o Gyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, rhan fawr o’r hyn rydw i’n ei wneud yw gwrando ar y bobl sy’n gweithio ochr yn ochr ag ysgolion bob dydd. Yn ddiweddar, cefais gyfle i glywed gan Kim Wilyman, ymarferydd sy’n Arweinydd Ysgolion sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHWPS) ar gyfer Bro Morgannwg, am sut beth yw hyn yn ymarferol, a sut mae partneriaeth y Rhwydwaith yn cefnogi ysgolion ar draws Bro Morgannwg.

Yr hyn a wnaeth sefyll allan yn glir oedd cymaint y mae’r Rhwydwaith wir wedi gwreiddio. I Kim a’i thîm, nid rhywbeth ar wahân yw’r Rhwydwaith, mae’n rhan o’u sgyrsiau bob dydd gydag ysgolion. O gefnogi Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith, i’w helpu i wneud synnwyr o’r adroddiadau lefel ysgol gan y Rhwydwaith, y ffocws yw helpu ysgolion i ddefnyddio’r data hwn go iawn.  A dyna ble mae ysgolion wir yn dechrau gweld y gwerth.

Siaradodd Kim am sut mae’r Rhwydwaith yn helpu ysgolion i gamu’n ôl a nodi beth sydd bwysicaf i’w dysgwyr. Nid yw’n ymwneud dim ond ag adnabod heriau; mae’n ymwneud hefyd â chydnabod beth sydd eisoes yn mynd yn dda. Mae ysgolion yn defnyddio’u data i lywio cynllunio, cefnogi pontio, cynnwys grwpiau llais y disgybl a llunio’u cwricwlwm mewn ffordd sy’n adlewyrchu profiadau go iawn eu dysgwyr. Mae’n ymwneud yn llai â “gwneud y Rhwydwaith” a mwy am gryfhau beth mae ysgolion eisoes yn anelu at ei gyflawni o ran iechyd a lles.

Un peth a wnaeth sefyll allan yn gryf i mi oedd nad oes disgwyl i ysgolion wneud hyn ar eu pen eu hunain. Mae timau WNHWPS yn gweithio’n agos gyda nhw, gan helpu i ddehongli data, eu cysylltu ag adnoddau perthnasol, a chefnogi datblygiad cynlluniau gweithredu a hunanwerthuso sy’n teimlo’n realistig. Hefyd, mae cefnogaeth barhaus gydag adolygu cynnydd, felly nid proses untro ydyw ond rhywbeth y gall ysgolion adeiladu arno gydag amser. Dyna pryd y mae cymryd rhan yn arolwg y Rhwydwaith yn rheolaidd wir yn gwneud gwahaniaeth. Gydag amser, mae’n rhoi darlun llawer cliriach i ysgolion o’r hyn sy’n newid i’w dysgwyr. O beth sy’n gwella, beth sydd angen ffocws o hyd, a ble mae camau gweithredu yn cael effaith. Yn hytrach na dim ond cael ciplun, mae’n helpu ysgolion i ddilyn trywydd cynnydd, addasu eu dull, a theimlo’n fwy hyderus bod eu gweithredoedd wir yn gweithio. Hefyd, mae’n caniatáu i ysgolion weld sut maent yn cymharu â meincnodau cenedlaethol a rhanbarthol, gan helpu i roi eu data mewn cyd-destun. Mae’r set ddata ehangach honno yn cryfhau’r Rhwydwaith ei hun, gan ei wneud yn adnodd mwyfwy gwerthfawr ar gyfer deall tueddiadau a chefnogi penderfyniadau wedi’u llywio gan dystiolaeth ar lefel ysgol, leol a chenedlaethol.

Fe wnaeth un astudiaeth achos a rannodd Kim wir ddod â hyn yn fyw. Ar ôl edrych ar eu data gan y Rhwydwaith, nododd un ysgol gynradd fod cwsg yn faes yr oedd eisiau canolbwyntio arno. Yn hytrach na bod hyn yn cael ei arwain yn gyfan gwbl gan staff, dysgwyr eu hunain a gymerodd yr awenau, gan weithio trwy’r canfyddiadau, nodi blaenoriaethau a chreu adnoddau i’w rhannu gyda chymuned ehangach yr ysgol. Tyfodd yr hyn a ddechreuodd ar ffurf mewnwelediad gan ddata’r Rhwydwaith yn waith ehangach ar draws yr ysgol, gan gynnwys ymgysylltu â llywodraethwyr, diwrnodau lles a chynlluniau i wreiddio dysgu yn y cwricwlwm. Mae’n enghraifft dda o’r hyn a all ddigwydd pan fydd llais y disgybl yn ganolog.

Hefyd, mae ymdeimlad cryf fod ysgolion yn dysgu oddi wrth ei gilydd. Trwy weithdai clwstwr yn y Fro, mae ysgolion wedi cael cyfle i ddod ynghyd, rhannu profiadau ac edrych ar flaenoriaethau cyffredin. Mae’r mannau hyn yn helpu ysgolion i gysylltu’r dotiau, yn enwedig o ran pontio ym Mlwyddyn 6, trwy edrych ar yr hyn sy’n bwysig i ddysgwyr sy’n symud rhwng ysgolion cynradd ac uwchradd. Mae’n ymarferol ac wedi’i seilio ar ddata go iawn y Rhwydwaith.

Yr hyn a wnaeth sefyll allan i mi oedd gymaint y mae hwn yn waith sy’n esblygu. Wrth i’r Rhwydwaith barhau i dyfu, mae cyfle go iawn i adeiladu darlun mwy a gwell o les dysgwyr ar draws Cymru, ac i ymateb iddo mewn ffordd fwy cysylltiedig. Mae’r darlun cyfunol hwnnw yn cryfhau’r Rhwydwaith ei hun, gan ei wneud yn adnodd cenedlaethol mwyfwy gwerthfawr. I dimau WNHWPS lleol, mae hynny’n golygu gallu cefnogi ysgolion yn fwy effeithiol. I ysgolion, mae’n golygu cael sylfaen dystiolaeth gliriach i lywio penderfyniadau a dangos effaith dros gyfnod.

O safbwynt Cyfnewid Gwybodaeth, mae sgyrsiau fel hyn wir yn dangos nad dim ond yn y data ei hun y mae cryfder y Rhwydwaith, mae yn y perthnasoedd o’i gwmpas, hefyd. Y bartneriaeth rhwng ysgolion, timau iechyd cyhoeddus a rhwydwaith ehangach y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn ei wireddu.

Ac fel y dywedodd Kim, mae gwerth go iawn mewn ymestyn allan gan ysgolion, gofyn cwestiynau a gwneud y mwyaf o’r cymorth o’u cwmpas. Oherwydd dyna pan fydd hi’n haws o lawer troi mewnwelediadau yn weithredu ac yn fwy ystyrlon o lawer i’r bobl ifanc sy’n ganolog i’r cyfan.

I wylio cyflwyniad Kim, cliciwch yma.

Mae’r astudiaeth hon yn dechrau o rywbeth digon syml – mae sut mae plant a phobl ifanc yn cyrraedd yr ysgol yn bwysig. Nid dim ond o safbwynt eu symud o A i B, ond i’w hiechyd, eu lles a sut mae ysgolion yn cefnogi arferion iach o ddydd i ddydd.

Mae astudiaeth newydd dan arweiniad Dr. Kelly Morgan, Cyfarwyddwr y Rhwydwaith, gyda chydweithwyr o Iechyd Cyhoeddus Cymru a DECIPher, yn defnyddio data’r Rhwydwaith i archwilio sut mae plant a phobl ifanc yn teithio i’r ysgol yng Nghymru. Mae’r papur “Policy on the move: active travel to school among 7–16-year-olds in Wales…”, yn helpu i ddangos beth sydd wir yn digwydd o ran teithio llesol ar draws Cymru.

Felly, beth wnaethant ei ddarganfod?

Wrth edrych ar ddata dros 170,000 o ddysgwyr 7–16 oed, dywed tua thraean (34%) o blant a phobl ifanc eu bod yn teithio’n llesol i’r ysgol e.e. cerdded neu feicio.

Ar yr olwg gyntaf, mae hynny’n swnio’n weddol gadarnhaol, ond mae’r manylion yn dangos nad yw mor syml â hynny.

• Mae plant iau yn fwy tebygol o deithio’n llesol na dysgwyr uwchradd
• Mae gwahaniaethau clir yn ôl rhywedd ac ethnigrwydd
• Mae dysgwyr mewn cyd-destunau ysgol mwy cyfoethog yn fwy tebygol o gerdded neu feicio
• Mae dysgwyr gwledig yn llai tebygol o deithio’n llesol na dysgwyr mewn ardaloedd trefol
  

Felly, nid yw’n fater o ddewis unigol yn unig. Mae’r man lle mae plant a phobl ifanc yn byw wir yn llunio’r hyn sy’n bosibl. I ysgolion, mae’n codi rhai cwestiynau gwirioneddol am yr hyn sydd wir yn helpu a ph’un a yw dulliau presennol yn cyrraedd y dysgwyr sydd leiaf tebygol o deithio’n llesol. Dyma pan fydd llais y disgybl yn bwysig, yn enwedig i ddysgwyr hŷn pan mae’n ymddangos eu bod yn cael llai o effaith.

Beth am ysgolion – a ydyn nhw’n gwneud gwahaniaeth?

Mae’r astudiaeth hefyd yn bwrw golwg ar beth mae ysgolion yn ei wneud i gefnogi teithio llesol. Mae’r rhan fwyaf o ysgolion eisoes yn gwneud rhywbeth, o newid seilwaith a chamau diogelwch i hyrwyddo a phartneriaethau.

Mae’n codi cwestiwn pwysig i ysgolion… A yw ymagweddau presennol at deithio llesol yn cyrraedd y dysgwyr sydd fwyaf eu hangen?

Nid yw bodolaeth polisïau bob amser yn golygu y bydd dysgwyr yn newid sut maent yn teithio. Yn achos dysgwyr oed cynradd, roedd cysylltiad bach; roedd lefelau teithio llesol yn tueddu i fod yn uwch mewn ysgolion â mwy o bolisïau. Yn achos ysgolion uwchradd, roedd y patrwm hwnnw yn llai eglur o lawer. Mae hyn yn awgrymu nad yw ychwanegu mwy o fentrau ynddo’i hun yn ddigon, yn enwedig i ddysgwyr hŷn. Hefyd, mae’n amlygu y gall y ffordd y mae’r mentrau hyn yn cael eu cyflwyno a sut brofiad mae pobl ifanc yn ei gael ohonynt, fod yr un mor bwysig.

Beth yw rhan y Rhwydwaith yn hyn?

Defnyddiodd yr astudiaeth hon ddata’r Rhwydwaith gan ddysgwyr o bob cwr o Gymru, ochr yn ochr â gwybodaeth o Holiadur Amgylchedd yr Ysgol y Rhwydwaith, sy’n cael ei ateb gan ysgolion. Dyma enghraifft dda o’r hyn y sefydlwyd y Rhwydwaith i’w wneud – cysylltu data adroddiadau dysgwyr â gwybodaeth gan ysgolion er mwyn deall sut mae ymddygiadau’n cael eu llunio.

Yn ehangach, mae data’r Rhwydwaith yn helpu i adeiladu darlun cenedlaethol o iechyd a lles plant a phobl ifanc. Mae’n cipio ystod eang o bynciau iechyd a lles, o weithgarwch corfforol i iechyd meddwl i berthnasoedd, gyda bron pob ysgol uwchradd a 42% o ysgolion cynradd prif ffrwd yng Nghymru’n cymryd rhan. O ganlyniad i’r raddfa honno, mae’n bosibl edrych ar batrymau ac anghydraddoldebau ar draws Cymru.

Pam mae hyn yn bwysig i iechyd a lles

Yn aml, mae teithio llesol yn cael ei ystyried yn fater cludiant, ond mae’n fwy na hynny. I lawer o ddysgwyr, gallai cerdded neu feicio i’r ysgol fod yn un o’r ffyrdd hawsaf o gynnwys gweithgarwch corfforol mewn bywyd bob dydd. Hefyd, gall gefnogi annibyniaeth, cysylltiadau cymdeithasol, a lles. Ond mae’r astudiaeth yn amlygu nad yw mynediad i’r buddion hynny yn gyfartal. Os ydych chi’n hŷn, yn byw mewn ardal wledig, neu’n mynd i ysgol mewn cyd-destun llai cefnog, rydych chi’n llai tebygol o deithio’n llesol. Mae hyn yn bwysig oherwydd bod yr un grwpiau yn aml yn wynebu anghydraddoldebau iechyd ehangach, hefyd. Mae hyn yn adlewyrchu canfyddiadau ehangach o ddata’r Rhwydwaith, pan fydd gwahaniaethau yn ôl oedran a chefndir economaidd gymdeithasol i’w gweld ar draws llawer o feysydd iechyd a lles. 

Mae’r gwerth ehangach hwn sydd gan deithio llesol yn cael ei adlewyrchu hefyd mewn gwaith iechyd cyhoeddus cenedlaethol:

“Yn Iechyd Cyhoeddus Cymru, rydym yn cydnabod bod teithio llesol i’r ysgol yn ffordd wych i bobl ifanc gynnwys mwy o weithgarwch corfforol yn eu bywyd. Mae teithio llesol yn fuddiol i iechyd a lles corfforol a meddyliol ac mae ganddo fuddion ehangach i gymunedau trwy annog pobl i ddefnyddio’u ceir yn llai – gan felly wella ansawdd aer, lleihau allyriadau carbon a chyfrannu at strydoedd mwy diogel i bawb.”

John Bradley,
Arweinydd Rhaglen Gweithgarwch Corfforol, Iechyd Cyhoeddus Cymru

“Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi bod yn datblygu ymagwedd seiliedig ar le at deithio llesol i’r ysgol, sy’n ennyn sylw ysgolion (athrawon, disgyblion a rhieni) a phartneriaid lleol eraill i nodi camau gweithredu sy’n gallu cael eu cymryd ar lefel leol i helpu mwy o ddisgyblion i gerdded, beicio neu fynd ar sgwter i’r ysgol ac adref. Yn dilyn canfyddiadau cynnar addawol, rydym am annog mabwysiadu’r ymagwedd hon ar draws Cymru gyfan, fel y gall plant yn enwedig helpu i lunio gwaith ar deithio llesol i’r ysgol.”

Dr Paul Pilkington,
Ymgynghorydd Iechyd y Cyhoedd, Iechyd Cyhoeddus Cymru

Beth allai hyn ei olygu yn ymarferol?

Un neges o’r astudiaeth hon yw y gall fod angen i ni ailfeddwl ein hymagwedd at deithio llesol.

Yn hytrach na chanolbwyntio dim ond ar newid ymddygiad unigol, mae hyn yn pwyntio tuag at bethau fel:

• Ymagweddau mwy targedig, penodol i gyd-destun.
• Mwy o sylw i seilwaith ac opsiynau cludiant gwledig.
• Deall beth sy’n atal dysgwyr hŷn rhag cerdded neu feicio.
• Gwreiddio llais y dysgwyr yn fwy uniongyrchol yn y ffordd y caiff polisïau eu dylunio.

O safbwynt y Rhwydwaith, mae hyn yn amlygu gwerth cyfuno data’r arolwg â phrofiadau bywyd pobl ifanc. Mae’r “beth” yn bwysig, ond felly hefyd y “pam”.

I ysgolion, gallai hyn ymwneud yn llai ag ychwanegu mwy o fentrau a mwy am adolygu beth sydd eisoes ar waith. Er enghraifft:

• A yw mentrau teithio llesol presennol yn cyrraedd dysgwyr hŷn?
• A yw dysgwyr yn teimlo’n ddiogel yn cerdded neu’n beicio i’r ysgol?
• A oes rhwystrau’n gysylltiedig â phellter, cludiant neu fywyd gwledig sydd angen ymagwedd wahanol?
• Sut mae dysgwyr yn ymwneud â llunio’r ymagweddau hyn?

Meddyliau i gloi

Mae’r astudiaeth hon yn dda i’n hatgoffa nad yw’r ymddygiadau hyn yn sefyll ar eu pen eu hunain. Maent yn cael eu llunio gan ysgolion, cymunedau a’r amgylchedd o gwmpas plant a phobl ifanc. Nid dim ond cynyddu niferoedd yw’r her nawr, ond sicrhau bod yr holl blant a phobl ifanc yn cael cyfle i deithio’n llesol i’r ysgol. Dyma’r math o fater y mae’r Rhwydwaith mewn sefyllfa dda i ymchwilio ymhellach iddo. Fel y daw mwy o ddata i’r fei, dylem ennill ymdeimlad cliriach o’r hyn sy’n cefnogi teithio llesol i wahanol grwpiau o ddysgwyr. I ysgolion, gallai hyn olygu ystyried beth sy’n realistig i’ch lleoliad chi, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig neu i ddysgwyr hŷn.

I ddarllen mwy am yr astudiaeth hon, cliciwch yma.

Adnoddau pellach i ysgolion:

• Deunyddiau ymgyrchu teithio llesol i’r ysgol https://activeschooltravel.brandbag.io/
• Adnoddau’r Ymddiriedolaeth Cerdded, Beicio, Olwyno i athrawon: https://www.walkwheelcycletrust.org.uk/about-us/our-work-with-schools-in-wales/active-travel-school-plan-resources/

Mae’r rhan fwyaf o ysgolion eisoes yn gyfarwydd â data’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion. Saif wrth wraidd cynlluniau gwella, mae’n cefnogi gwaith lles, ac mae’n helpu i adeiladu darlun cliriach o beth sy’n digwydd ar draws ysgol. Ond mae cwestiwn yn parhau am y graddau y mae’r data hwnnw’n treiddio i addysgu a dysgu o ddydd i ddydd.

Mae’r blog hwn, a ysgrifennwyd gan Maria Boffey, sef Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, yn myfyrio ar syniad syml y buom yn ei archwilio gydag ysgolion: beth sy’n digwydd pan fydd dysgwyr yn gweithio’n uniongyrchol gyda’u data eu hunain o’r Rhwydwaith yn yr ystafell ddosbarth? Trwy fanteisio ar ddatblygiad cynnar ac adborth o ymarfer, mae’n ystyried sut gall y dull hwn gefnogi llythrennedd data, cysylltu â’r Cwricwlwm i Gymru a chynnig ffordd ymarferol o wneud data presennol y Rhwydwaith yn fwy gweladwy ac ystyrlon i ddysgwyr.

---

Nid yw’r rhan fwyaf o ysgolion yn cael trafferth dod o hyd i ddata. Os rhywbeth, y gwrthwyneb sy’n wir. Yr her yw gwybod beth i’w wneud gydag ef mewn ymarfer ystafell ddosbarth.

Mae adroddiadau lefel ysgol y Rhwydwaith yn enghraifft dda o hyn. Maent yn cynnig darlun clir a dibynadwy iawn o’r hyn sy’n digwydd ar draws ysgol o ran iechyd a lles. Maent yn cael eu defnyddio mewn cynllunio, maent yn llywio trafodaethau ac, yn aml, maent wrth wraidd penderfyniadau ehangach. Ond nid ydynt bob amser yn gwneud eu ffordd i’r ystafell ddosbarth ei hun.

Dros y flwyddyn ddiwethaf, rydym wedi bod yn archwilio beth sy’n digwydd pan fyddwch yn addasu hynny, rhyw fymryn. Yn hytrach nag ystyried bod data’r Rhwydwaith yn fater i uwch arweinwyr neu adroddiadau, beth sy’n digwydd os bydd dysgwyr yn gweithio’n uniongyrchol gyda’r data? Mae hyn yn cyd-fynd yn agos â’r Cwricwlwm i Gymru, lle mae disgwyl i ddysgwyr ymhél â data go iawn, datblygu dealltwriaeth foesegol, a chysylltu dysgu ar draws Meysydd Dysgu a Phrofiad.

Mae’r man cychwyn wedi bod yn fwriadol syml. Gan ddefnyddio adroddiad y Rhwydwaith ar yr ysgol, dewiswch ychydig o siartiau sy’n teimlo’n berthnasol, ac adeiladu un wers o’u cwmpas nhw. I athrawon, bwriedir i gynllun y wers fod yn barod i’w ddefnyddio, gan fynnu bach iawn o waith paratoi, gydag arweiniad clir ar ddewis data addas a chyflwyno’r sesiwn o fewn gwers arferol. Nid oes set ddata newydd, system newydd, na disgwyl bod athrawon yn ailgynllunio beth maen nhw eisoes yn ei wneud. Dim ond defnyddio beth sydd eisoes yno mewn ffordd fwy gweladwy fydd ei angen.

Yn ymarferol, mae’r wers yn creu gofod i ddysgwyr edrych ar ddata eu hysgol a gwneud synnwyr ohono mewn ffordd strwythuredig. Gofynnir iddynt sylwi ar beth sy’n sefyll allan, ystyried pam y gallai patrwm fodoli, ystyried beth nad yw’r data’n gallu ei ddweud wrthynt, ac awgrymu un cam gweithredu realistig y gallai ysgol ei gymryd. Mae’n addasiad bach, ond mae’n newid y dynamig. Mae hyn yn cefnogi dull ysgol gyfan, yn enwedig yn gysylltiedig ag iechyd a lles, trwy gysylltu dysgu’r ystafell ddosbarth â blaenoriaethau’r ysgol a’i chynllunio ar gyfer gwella. Mae’r dasg yn symud y tu hwnt i ddarllen siart, i feddwl sut gallai gwybodaeth gael ei defnyddio go iawn.

Un o’r pethau sydd wedi sefyll allan wrth weithio gydag ysgolion yw faint o wahaniaeth y mae’n ei wneud pan fydd y data’n lleol. Mae sgyrsiau’n tueddu i deimlo’n fwy cadarn. Yn aml, mae dysgwyr yn fwy parod i gyfrannu gan fod yr enghreifftiau’n gysylltiedig â’u hamgylchedd eu hunain yn hytrach na rhywbeth mwy haniaethol. Nid yw’n golygu bod y trafodaethau bob amser yn syml, ac mae angen ymdrin yn ofalus â rhai pynciau, ond mae’n creu ymdeimlad bod y gwaith yn gysylltiedig â rhywbeth real.

O safbwynt addysgu, mae cadw pethau’n hylaw wedi bod yn allweddol. Bwriedir i’r wers ddigwydd yn gyfforddus o fewn awr safonol, gyda strwythur clir nad yw’n dibynnu ar lawer o waith paratoi. Caiff athrawon gefnogaeth trwy gyfrwng canllawiau cam wrth gam, cwestiynau ysgogi, a sgaffaldio y gellir ei addasu i grwpiau cymysg eu gallu, felly mae’n wers ymarferol i’w chyflwyno ar draws cyd-destunau ystafelloedd dosbarth gwahanol. Y sgaffaldio sy’n gwneud llawer o’r gwaith caled, yn enwedig i grwpiau gallu cymysg. Yn hytrach na disgwyl i ddysgwyr dehongli data yn annibynnol, mae’n rhoi ffordd i mewn i’r dasg iddynt, sy’n teimlo’n gyflawnadwy ac yn gyson.

Bu’n ddiddorol gweld nad dehongli siartiau oedd pen draw’r dysgu. Gydag amser, dechreuodd dysgwyr gwestiynu beth roeddent yn edrych arno yn fwy. Dechreuant adnabod bod data’n dangos patrymau ar draws grwpiau yn hytrach nag unigolion, a bod ganddo ei gyfyngiadau bob amser. Mae’r ymwybyddiaeth hwnnw’n ddefnyddiol ynddo’i hun, yn enwedig mewn cyd-destun lle mae data ac ystadegau yn ymddangos mor fynych mewn bywyd bob dydd. Mae hyn yn adlewyrchu ffocws y Cwricwlwm i Gymru ar feddwl yn feirniadol, ymholi moesegol a defnyddio data yn gyfrifol.

Yn aml, mae’n teimlo mai’r cam olaf yn y wers, sef pan fydd dysgwyr yn awgrymu cam gweithredu posibl, yw’r cam pwysicaf. Hyd yn oed pan fydd y syniadau’n fach, mae’n symud y dasg o arsylwi i gymhwyso. Hefyd, mae’n agor dolen, er yn fach, rhwng dysgu yn yr ystafell ddosbarth a gwneud penderfyniadau ehangach yr ysgol. Nid yw’r cysylltiad hwnnw bob amser yn weladwy i ddysgwyr a dyma un ffordd o’i wneud rywfaint yn gliriach.

Ni fwriadwyd i’r ymagwedd hon fod yn ymyrraeth ar raddfa fawr. Mae’n ffordd gymharol syml o wneud defnydd gwell o rywbeth sydd eisoes ym meddiant ysgolion. Mewn ambell achos, mae wedi dechrau cyfrannu at feysydd eraill, fel amser tiwtor neu waith llais y disgybl, ond ni orfodwyd hynny. Mae wedi datblygu’n naturiol lle’r oedd yn teimlo’n ddefnyddiol.

Mae llawer o drafodaeth ar hyn o bryd am sgiliau data, cymhwysedd digidol, a thechnolegau newydd. Mae’r rheiny i gyd yn bwysig, ond mae rhywfaint o’r dysgu mwyaf gwerthfawr yn perthyn i lefel fwy sylfaenol. Gallu darllen gwybodaeth, ei chwestiynu a’i defnyddio’n ofalus sydd wrth wraidd popeth arall o hyd.

Mae data’r Rhwydwaith yn rhoi sylfaen gadarn i ysgolion at y diben hwnnw. Ond weithiau, mae angen ei ddwyn ychydig yn agosach at y man lle mae’r dysgu’n digwydd.

Hoffem ddiolch i Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd, Caerdydd, am eu cefnogaeth a’u mewnwelediad wrth ddatblygu’r gwaith hwn.rdiff for their support and insight in developing this work.

Yn y blog hwn, mae Dr Abbey Rowe, DECIPHer, yn rhannu canfyddiadau allweddol o’i hymchwil ddoethurol i sut mae ysgolion uwchradd yn llunio iechyd meddwl dysgwyr ag anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd (ADHD), ynghyd ag argymhellion wedi’u llywio gan ymchwil ar gyfer camau gweithredu y gall ysgolion eu cymryd i leihau anghydraddoldebau iechyd meddwl i’r dysgwyr hyn a’u cefnogi nhw’n well.

---

Gyda ffocws cynyddol ar gynhwysiant a lles yn ysgolion Cymru, mae hon yn adeg bwysig i fyfyrio ar beth sy’n gweithio, a beth gallai weithio’n dda i ddysgwyr ag ADHD.

I lawer o bobl ifanc ag ADHD, mae heriau iechyd meddwl fel gorbryder ac iselder yn gyffredin a gallant arwain at ganlyniadau sy’n ymestyn ymhell y tu hwnt i’r ysgol. Felly, mae deall sut mae ysgolion yn llunio iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD yn allweddol ar gyfer nodi sut gallant gael eu cefnogi’n well.

Fe wnaeth dadansoddi data arolwg y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith) yng Nghymru ddarganfod mai bach iawn o amrywio oedd mewn deilliannau iechyd meddwl dysgwyr â symptomau cysylltiedig ag ADHD rhwng ysgolion. Ar yr olwg gyntaf, gallai hyn awgrymu bod ysgolion yn gwneud bach iawn o wahaniaeth i iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD, ond fe wnaeth cyfweliadau â dysgwyr a staff ar draws tair ysgol baentio darlun mwyn cymhleth.

Nododd y cyfranogwyr amrywiaeth eang o ffactorau yn yr ysgol a oedd, yn eu barn nhw, yn dylanwadu ar iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD, ac nid y tebygrwydd rhwng ysgolion wnaeth sefyll allan, ond yr anghysondeb o fewn ysgolion.

“Gallwn i wneud rhywbeth mewn un wers a bod yn hollol iawn, yna’i wneud eto mewn gwers arall a mynd i drafferth enfawr… mae angen i’r holl athrawon fod ar yr un donfedd.”

Dysgwr

Mae hyn yn awgrymu nad o fewn ysgolion unigol eu hunain y mae’r broblem, ond pa mor gyson yw’r profiad o gefnogaeth o fewn yr ysgolion.

Mae hyn yn bwysig am nad yw gwella iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD o reidrwydd yn gofyn am newid strwythurol llwyr. Yn hytrach, gallai dysgwyr elwa o negeseuon dealltwriaeth, hyblygrwydd a chefnogaeth fwy cyson, wedi’u gwreiddio ar draws arfer bob dydd yr ysgol.

Pan fydd ysgolion yn creu heriau yn anfwriadol

Ar draws cyfweliadau, disgrifiodd dysgwyr a staff gamgymhariad rhwng disgwyliadau a gofynion bywyd ysgol, a nodweddion dysgwyr ag ADHD, gan gyfrannu’n gynyddol at iechyd meddwl gwaeth gydag amser.

“[…] mae’n gwneud i fi deimlo’n isel […] mae’n gwneud i fi deimlo ‘mod i heb wneud digon o ymdrech ond rwy’ wedi gwneud fy ngorau, ac mae’n gwneud i fi deimlo nad yw fy ngorau yn ddigon da i’r athrawon hyn ambell waith.” 

Dysgwr

Daeth i’r amlwg fod teimlo bod athrawon a chymheiriaid yn eu deall yn arbennig o bwysig, gyda’r farn bod gwybodaeth am ADHD ac empathi tuag ato yn cefnogi ymgysylltiad a lles, a bod camddeall yn gysylltiedig â straen, stigma a mynd i’w cragen.

Fe wnaeth cyfweliadau hefyd amlygu sut mae systemau a strwythurau ysgolion yn llywio cynhwysiant i ddysgwyr ag ADHD, gyda bylchau yn hyfforddiant staff, hyblygrwydd anghyson, amser ac adnoddau cyfyngedig, a phrosesau dan arweiniad diagnosis yn aml yn cyfyngu ar gefnogaeth effeithiol.

Nid yw’r heriau hyn yn anochel ac, yn holl bwysig, gellir mynd i’r afael â llawer ohonynt trwy newidiadau bach cyffredin mewn ymarfer.

Beth Gall Ysgolion Ei Wneud Nawr i Wneud Gwahaniaeth Ar Unwaith

Er bod newid strwythurol yn dibynnu ar gyllid a pholisi cenedlaethol, mae pethau y gall ysgolion eu gwneud nawr, y mae llawer ohonynt yn fach, ond yn ystyrlon.

Datblygwyd yr awgrymiadau canlynol gyda phartneriaid ysgolion a phobl sydd â phrofiad bywyd o ADHD:

• Meithrin Dealltwriaeth Gyffredin o ADHD a Diwylliant o’i Dderbyn

Defnyddio arbenigedd presennol mewn cymunedau ysgol, timau ADY ac adnoddau seiliedig ar dystiolaeth i ddatblygu dealltwriaeth gyffredin, barhaus o ADHD, niwroamrywiaeth ac amrywiadau unigol. Nid oes rhaid i hyn olygu rhaglenni hyfforddiant ar raddfa fawr; gall ddechrau gyda sgyrsiau byr mewn cyfarfodydd staff, dysgu cymheiriaid, gwasanaethau, neu amser tiwtor.

“Byddai’n ddefnyddiol… petai rywbeth ar waith i bobl ddeall sut beth yw bod ag ADHD… fel nad oes rhaid i ni ei esbonio drwy’r amser ein hunain.”

Dysgwr

Dylai’r ffocws fod ar ddeall niwroamrywiaeth a chydnabod gwahaniaethau unigol, nid dim ond labeli neu ddiagnosisau. Dylid trin deall ADHD fel proses barhaus, yn hytrach nag un sesiwn datblygiad proffesiynol parhaus (DPP).

• Trefnu Mai Anghenion, Nid Diagnosis, Sy’n Arwain Cefnogaeth

Lle bo’n bosibl, sicrhau bod cefnogaeth ar gael ar sail anghenion dysgwr, yn hytrach nag aros am ddiagnosis ffurfiol. Gall normaleiddio addasiadau sy’n cefnogi rheoleiddio, trefnu ac ymgysylltu i bob dysgwr leihau stigma, atal oedi cyn cael cefnogaeth, lleihau dibyniaeth ar dimau ADY, a sicrhau nad oes neb heb gefnogaeth tra bydd asesiadau’n mynd rhagddynt.

• Blaenoriaethu Cysondeb Ymarfer Pob Dydd

Mae cysondeb ar draws ystafelloedd dosbarth yn allweddol. Cytuno ar nifer fach o arferion cynhwysol sydd ar gael yn gyson ar draws ystafelloedd dosbarth, a’u cyfleu, megis trefn sy’n gallu cael ei rhagweld, opsiynau dysgu hyblyg, seibiannau rheoleiddio rheolaidd, ac amcanion a chyfarwyddiadau wedi’u hesbonio’n glir.

Pan fydd cynlluniau cefnogaeth ar waith yn barod gan ddysgwyr, dylai’r rhain gael eu gweithredu’n ddibynadwy a’u hadolygu’n gydweithredol gyda’r dysgwr i nodi a mynd i’r afael ag unrhyw heriau.

• Rhoi Perthnasoedd Yn Ganolog

Gwreiddio arferion perthyn syml ym mywyd dyddiol yr ysgol, fel holi dysgwyr sut maen nhw, esbonio penderfyniadau, gwrando ar yr hyn sy’n well ganddynt, a chynnwys dysgwyr mewn sgyrsiau am yr hyn sy’n eu helpu i deimlo’u bod yn cael eu cefnogi ac i gryfhau ymddiriedaeth.

Gallai hyn fod mor syml â holi’n gyflym sut mae’r dysgwr ar ddechrau gwers, neu gydnabod pan fydd dysgwyr yn gwneud ei orau, nid dim ond pan fydd yn llwyddo.

“Pan fydd gennych berthynas gyda’ch athro… rydych chi’n teimlo mwy o gymhelliad i wneud yn dda.”

Dysgwr

• Ymdrin Ag Ymddygiad Yn Drugarog

Symud tuag at ymatebion mwy trugarog a phwyllog tuag at ymddygiad, trwy ddibynnu’n llai ar ddulliau sy’n cosbi a blaenoriaethu empathi, dealltwriaeth o ADHD, a chefnogaeth briodol. Gall creu lleoedd ar gyfer rheoleiddio, defnyddio dulliau seiliedig ar gryfder, ac ymateb i ymddygiad gydag iaith barchus helpu pob dysgwr i deimlo’n fwy diogel a’u bod yn cael eu deall a’u cefnogi’n well, ar draws cymuned yr ysgol. Yn holl bwysig, mae llawer o’r dulliau hyn o fudd i bob dysgwr, nid dim ond dysgwyr ag ADHD.

“Mae angen i ni ddathlu ADHD… yn hytrach na cheisio gorfodi’r plant hyn i gydymffurfio…”

Athro

• Blaenoriaethu Amser i Rannu Beth Sy’n Gweithio

Gallai hyn gynnwys trafod anawsterau, cyfnewid datrysiadau, a herio rhagdybiaethau yn ofalus am ymddygiad a galluoedd dysgwyr. Yn holl bwysig, mae angen i unrhyw amser sy’n cael ei greu ddod o ailgydbwyso blaenoriaethau presennol, yn hytrach nag ychwanegu at lwythi gwaith sydd eisoes o dan bwysau.

Newidiadau Bach, Negeseuon Mwy

Mae’n bwysig cydnabod y byddai gwelliant parhaus ysgol yn elwa’n fawr o gefnogaeth ehangach, gan gynnwys digon o gyllid, canllawiau cliriach a llwybrau diagnostig mwy hygyrch. Heb y rhain, mae perygl gosod gormod o bwysau ar ysgolion.

Fodd bynnag, ni ddylai aros am ddiwygio lefel system olygu sefyll yn yr unfan. Gall negeseuon bach cyson anfon neges rymus at ddysgwyr: ‘Rwyt ti’n cael dy ddeall, yn cael dy dderbyn, ac nid yw cefnogaeth yn amodol.’

Pan fydd y neges honno’n cael ei hadlewyrchu ar draws polisïau, ystafelloedd dosbarth ac athrawon, gall ysgolion leihau straen dyddiol i ddysgwyr ag ADHD. Trwy gefnogi’r dysgwyr hyn yn well, gall ysgolion greu amgylcheddau sy’n teimlo’n fwy cefnogol, cynhwysol ac, yn anad dim, pleserus i bawb.

Mae hyn yn oed newidiadau bach yn gallu bod yn ysgogiad buddiol. Mae cysondeb, trugaredd a dealltwriaeth ymhlith yr adnoddau mwyaf grymus sydd gan ysgolion yn barod. Nid gwybod beth i’w wneud yw’r her – ond ei wneud yn gyson, bob dydd, mewn ffyrdd sy’n gweithio i bob dysgwr.

Ydych chi’n awyddus i ddysgu rhagor? Gwyliwch weminar Abbey neu anfonwch e-bost ati ar RoweAJ1@cardiff.ac.uk.

Nod ymchwil fy noethuriaeth yw deall problemau ymddygiad dysgwyr yn well a chanfod dulliau ymarferol i ysgolion a llunwyr polisi gefnogi dysgwyr yn fwy effeithiol.

---

Rhennir fy ymchwil yn dri cham ac mae pob un yn cyfrannu at ddealltwriaeth fwy cyflawn o anghenion dysgwyr a realiti cyd-destunau’r ysgol.

1️⃣ Cam Un

Gan ddefnyddio data o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith, rwy wrthi’n cwblhau cam cyntaf fy ymchwil sy’n ymdrin â’r ffactorau risg a’r tueddiadau ynghlwm wrth broblemau ymddygiad dysgwyr mewn ysgolion uwchradd yng Nghymru.

2️⃣ Cam Dau

Yn y Tymor Hydref, bydda i’n gwahodd ysgolion uwchradd a gynhelir i gymryd rhan yn ail gam fy ymchwil fydd yn cynnwys grwpiau ffocws gyda staff ysgolion a chyfweliadau â dysgwyr Blwyddyn 10. Defnyddiwyd data’r Rhwydwaith yn y dewis i ymgysylltu â dysgwyr Blwyddyn 10, gan fod y grŵp blwyddyn hwn wedi dangos yn gyson y gyfran uchaf o ddisgyblion sy’n adrodd lefelau uchel neu uchel iawn o anawsterau ymddygiad dysgwr rhwng 2019 a 2023 (Gwasanaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Ysgol, 2025).

Nod y grwpiau ffocws a’r cyfweliadau yw deall profiadau a safbwyntiau aelodau’r gymuned ysgol mewn perthynas â ymddygiad myfyrwyr a threuliau dysgwr, ac i ganfod polisïau ac arferion sy’n ymarferol ac yn dderbyniol i’r staff a dysgwyr.

3️⃣ Cam tri

Bydd cam olaf fy ymchwil yn cynnwys ymgynghori â chydweithwyr allweddol i ddatblygu adnoddau canllaw yn seiliedig ar ganfyddiadau dau gam cyntaf yr astudiaeth. Bydd yr adnoddau hyn yn helpu ysgolion a llunwyr polisi i ddeall anghenion dysgwyr yn well a sut y gellir gwella arfer a pholisïau wrth symud ymlaen.

🔎 O’r Addysgwr i’r Ymchwilydd

Cyn dechrau fy noethuriaeth, treuliais i 20 mlynedd yn gweithio mewn colegau a phrifysgolion yn yr Unol Daleithiau, gan gynnwys rolau â chyfrifoldeb bugeiliol sylweddol. Yn ystod y cyfnod hwnnw, bu newidiadau sylweddol yn anghenion dysgwyr, yn enwedig mewn perthynas ag iechyd meddwl a lles.

Er bod y sefydliadau ro’n i’n gweithio ynddyn nhw wedi ymrwymo i ddatblygu mentrau ymatebol a rhaglenni arloesol, yn aml roedd yn anodd ymgorffori arferion sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Roedd ymchwil yn aml yn llusgo ar ôl realiti beunyddiol y campws a’r dysgwyr. Hyd yn oed fel ymarferwr profiadol, roeddwn i’n dod ar draws problemau newydd a heriol yn fwy a mwy ac, ar adegau, roeddwn i’n teimlo’n anfeddygadwy ac yn llethu.

Mewn sgyrsiau gydag arweinwyr ysgolion ac athrawon, sylweddolais i nad oedd fy mhrofiad yn un unigryw. Mae ysgolion yn parhau i ymgodymu ag anghenion cymhleth ac esblygol dysgwyr ochr yn ochr â llawer o ofynion sy’n cystadlu â’i gilydd. Yn y pen draw, roedd fy awydd i greu adnoddau sy’n seiliedig ar dystiolaeth i helpu arweinwyr ysgolion ac athrawon i deimlo’n fwy hyderus a bod llai o bethau’n mynd yn drech na nhw wrth gefnogi iechyd meddwl a lles wedi fy arwain at ddilyn PhD. Rwy eisiau cyfrannu at ymchwil sy’n ddefnyddiol i ysgolion ac sy’n helpu i greu lleoliadau lle gall dysgwyr ffynnu.

Pam Cymru?

Dewisais i astudio yng Nghymru oherwydd y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith). Mae’r systemau, y partneriaethau a’r cymorth sydd wedi’u datblygu yn anhygoel. Mae’r cydweithrediad rhwng ysgolion, Iechyd Cyhoeddus Cymru ac ymchwilwyr wedi creu isadeiledd unigryw sy’n cynhyrchu data o ansawdd uchel i ddatblygu polisi ac ymarfer.

O ystyried ymrwymiad Llywodraeth Cymru i iechyd meddwl a lles dysgwyr, fel y nodir yn y Cwricwlwm i Gymru a’r Fframwaith ar Ymgorffori Dull Ysgol Gyfan o ymdrin â Lles Emosiynol a Meddyliol, rwy mor ddiolchgar i fod yn ymgymryd ag ymchwil yng Nghymru.

Pam canolbwyntio ar ymddygiad dysgwyr?

Mae problemau o ran ymddygiad yn cynnwys amrywiaeth o ymddygiadau a allai ddod i’r amlwg yn ystod plentyndod neu lencyndod, megis ymddygiad ymosodol, dinistrio eiddo a thorri rheolau’n ddifrifol. Yn bwysig, nid yw pob achos o gamymddwyn gan ddysgwr yn gyfystyr â phroblemau ymddygiad.

Fodd bynnag, mae problemau ymddygiad ymhlith y mathau mwyaf difrifol o gamymddwyn gan ddysgwyr, sy’n gallu amharu ar ddysgu, effeithio ar hinsawdd ysgol a chael effaith ar les staff. Mae’r dystiolaeth yn awgrymu bod plant a phobl ifanc sydd â lefelau cyson uchel o broblemau ymddygiad mewn mwy o berygl o gael deilliannau gwaeth dros y tymor hir o ran addysg ac iechyd.

Mae Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith yn nodi pedwar math o anawsterau iechyd meddwl ymhlith dysgwyr: sef problemau ymddygiad, problemau emosiynol, gorfywiogrwydd a phroblemau gyda chyfoedion. Wrth drin y data cenedlaethol, gwelais gynnydd amlwg o 32% yn nifer y dysgwyr â lefelau uchel neu uchel iawn o broblemau ymddygiad rhwng 2019 a 2023. Ymhlith y pedwar math o broblemau iechyd meddwl a fesurwyd, problemau ymddygiad oedd â’r ail gynnydd mwyaf (Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion 2025). Roedd data’r Rhwydwaith i’w weld yn amlygu newid pwysig, oedd hefyd yn adlewyrchu fy mhrofiadau proffesiynol fy hun gydag ymddygiad dysgwyr yn yr Unol Daleithiau.

Ar yr un pryd, dangosodd fy adolygiad o’r lenyddiaeth fod problemau ymddygiad wedi cael llai o sylw ymchwil nag agweddau eraill ar iechyd meddwl plant a phobl ifanc. Roedd y cyfuniad hwn yn ei wneud yn ffocws pwysig ac amserol ar gyfer fy ymchwil doethurol, a gafodd ei atgyfnerthu ymhellach pan drefnwyd Uwchgynhadledd Genedlaethol ar Ymddygiad mewn Ysgolion a Cholegau gan Lywodraeth Cymru’r ym mis Mai 2025.

Beth nesaf?

Yn y Tymor Hydref, ar ôl dadansoddi data’r Rhwydwaith ymhellach, bydda i’n gwahodd ysgolion uwchradd a gynhelir i gymryd rhan yn ail gam fy ymchwil.

Bydd y cam hwn yn cael ei gynnal o fis Medi i fis Tachwedd 2026, a bydd yn cynnwys y canlynol:

• Grwpiau ffocws gyda staff ysgolion.
• Cyfweliadau gyda dysgwyr blwyddyn 10.

Bydda i’n gweithio ar y cyd â’r ysgolion sy’n cymryd rhan i recriwtio staff a dysgwyr, a threfnu grwpiau ffocws a chyfweliadau yn hyblyg i gyd-fynd ag amserlenni.

Mae’r astudiaeth hon wedi cael cymeradwyaeth foesegol gan Brifysgol Caerdydd (SREC #867) a bydd yn dilyn gweithdrefnau sefydledig ar gyfer cydsyniad, diogelu a diogelu data.

Manteision Cymryd Rhan

• Adroddiad cryno wedi’i deilwra y gellir ei ddefnyddio fel tystiolaeth ategol ar gyfer arolygiadau Estyn a Safonau Cenedlaethol Arfaethedig ar gyfer Ysgolion sy’n Hyrwyddo Iechyd a Llesiant.
• £250 wedi’i dalu i’r ysgol i gydnabod amser gweinyddol a chefnogaeth i’r astudiaeth (gwneir taliad trwy anfoneb).
• Cyfle i gyfrannu’n uniongyrchol at ymchwil academaidd, gan lywio canllawiau yn y dyfodol ar gefnogi ymddygiad dysgwyr ac iechyd meddwl.
• Cyfle i rannu safbwyntiau staff a dysgwyr, gan sicrhau bod canfyddiadau’n adlewyrchu realiti cyd-destunau ysgol ac arfer o ddydd i ddydd.

 diddordeb mewn Cymryd Rhan?

Er bod cyfranogiad trwy wahoddiad ar hyn o bryd, os hoffai eich ysgol ddysgu mwy, byddwn yn croesawu sgwrs anffurfiol a gallaf ychwanegu’r rhai sy’n awyddus i gymryd rhan at restr mynegiant o ddiddordeb. Mae croeso i chi gysylltu â mi’n uniongyrchol yn GelfertNJ@cardiff.ac.uk.

Dros y blynyddoedd diwethaf, mae ymchwilwyr Prifysgol Caerdydd o’r Ganolfan Treialon Ymchwil, DECIPHer, a Chanolfan Wolfson ar gyfer Iechyd Meddwl Pobl Ifanc, wedi cydweithredu ar ddatblygu offeryn digidol newydd i gynorthwyo ysgolion uwchradd â chael at eu data iechyd a lles o’r Rhwydwaith a’i ddefnyddio’n well.  Yn rhan o’r astudiaeth, a ariannwyd gan Wellcome, fe wnaeth ymarferwyr Rhwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHWPS) a thair ysgol uwchradd yng Nghymru helpu i beilota dangosfwrdd prototeip a oedd yn cynnwys tri chylch data’r Rhwydwaith – cyhoeddwyd y canfyddiadau yn BMC Public Health yn ddiweddar. Mae’r astudiaeth yn cynnig golwg sylfaenol ar sut mae ysgolion yn gweithio gyda data ar hyn o bryd a’r heriau ymarferol a wynebant. Yn y blog hwn, rydym yn rhannu darganfyddiadau’r ymchwil a pham mae’n bwysig i ysgolion.

---

Pam Dangosfwrdd Lefel Ysgol y Rhwydwaith?

Mae ysgolion yn casglu ac yn gallu cael at amrywiaeth eang o ddata yn gysylltiedig ag iechyd e.e. canfyddiadau arolygon, patrymau presenoldeb, gwybodaeth diogelu, a chofnodion lles, ond yn aml, mae staff yn cael trafferth dwyn y setiau data hyn ynghyd i gefnogi cynllunio o ddydd i ddydd. Prinder amser, capasiti a hyder oedd y rhwystrau mwyaf. Yn achos adroddiadau adborth y Rhwydwaith yn benodol, dywedodd athrawon wrthym eu bod yn gwerthfawrogi’r mewnwelediadau, ond roedd yn her weithiau cael amser i archwilio’r holl siartiau a phatrymau grŵp blwyddyn mor llawn ag y byddent yn dymuno gwneud.

Yn rhan o’r astudiaeth, mae Dangosfwrdd Digidol Ysgolion Uwchradd newydd y Rhwydwaith wedi cael ei ddylunio ar y cyd â dysgwyr, staff ysgolion a chydlynwyr ysgolion iach WNHWPS i liniaru’r pwysau hyn. Mae’n dwyn setiau data’r Rhwydwaith ynghyd mewn un lle, gan roi ffordd weledol a syml i staff archwilio patrymau, cymharu grwpiau blwyddyn a sylwi ar anghenion sy’n dod i’r amlwg, heb fod angen plymio i daenlenni. Darganfu’r astudiaeth beilot hon, ar raddfa fach, fod y dangosfwrdd yn helpu staff i gyflymu’r broses o gael at y data iechyd a lles oedd o ddiddordeb iddynt.

Beth ddywedodd ysgolion wrthym

Trwy ddefnyddio lens Systemau Addasol Cymhleth, archwiliodd yr ymchwil sut mae’r dangosfwrdd yn ffitio i amgylcheddau ysgol prysur, sy’n newid yn gyson. Dywedodd staff yn yr ysgolion peilot ei bod hi’n hawdd dod i ddeall y dangosfwrdd a’i fod, mewn gwirionedd, yn arbed amser iddynt. Roedd gallu gweld “cipolwg” ar ddata yn ei gwneud hi’n haws nodi problemau’n gynnar a deall tueddiadau ar draws grwpiau blwyddyn.

Pwysleisiodd ysgolion hefyd fod yn rhaid i unrhyw ddangosfwrdd cenedlaethol gefnogi eu baich gwaith presennol – nid ychwanegu ato. Amlygodd cyfranogwyr y gallai’r offeryn helpu gydag adrodd addysgol ehangach, gan hwyluso cynllunio ar draws feysydd lles, diogelu a’r cwricwlwm.

Roedd hyder yn thema allweddol o hyd. Er bod staff yn gwerthfawrogi gallu cael at ddata’n haws, roedd llawer ohonynt yn poeni o hyd am ei ddehongli’n gywir. Gofynnont am ganllawiau byr, enghreifftiau ymarferol ac, yn achos staff sy’n llai cyfarwydd â’r Rhwydwaith a defnyddio data, hyfforddiant i’w helpu i deimlo’n gymwys i wneud. Mae hyn yn adleisio adborth ehangach ar draws y Rhwydwaith: mae ysgolion eisiau data sydd wir yn gallu cael ei ddefnyddio ac sy’n darparu mewnwelediadau clir, y gellir gweithredu arnynt, i gynorthwyo â hybu iechyd gan ysgolion.

Lansio Dangosfwrdd Digidol Newydd y Rhwydwaith ym mis Rhagfyr 2026

Gan adeiladu ar ganfyddiadau’r peilot a blynyddoedd o waith arolygon y Rhwydwaith, bydd Dangosfwrdd Digidol Ysgolion Uwchradd newydd y Rhwydwaith yn lansio ym mis Rhagfyr 2026. Bydd y fersiwn ddiweddaredig hon, yn dwyn nifer o gylchoedd yr arolwg ynghyd, gan gynnig ffordd fwy hyblyg a rhyngweithiol o lawer i ysgolion ddeall iechyd a lles dysgwyr.

Mae’r astudiaeth yn awgrymu bod gan y dangosfwrdd newydd botensial cadarn i gynorthwyo â chynllunio’r cwricwlwm, a gwaith lles ysgol gyfan – ond dim ond os yw’n cyd-fynd yn hwylus â sut mae ysgolion eisoes yn gweithredu a’r pwysau presennol a wynebant.

Beth fydd y Dangosfwrdd yn helpu ysgolion i’w wneud

Pan fydd yn fyw, bydd y dangosfwrdd yn galluogi ysgolion i:

• Olrhain newidiadau mewn ymddygiadau iechyd a lles gydag amser.
• Sylwi ar broblemau sy’n dod i’r amlwg ar draws grwpiau gwahanol.
• Cymharu eu canlyniadau â phatrymau cenedlaethol.
• Cefnogi sgyrsiau wedi’u llywio gan ddata gyda dysgwyr.

Dyma’r union fathau o nodweddion y gofynnodd ysgolion amdanynt: mewnwelediadau cliriach, gallu symud o gwmpas y dangosfwrdd yn symlach, a chynllunio haws. Ac yn anad dim, ni fydd angen meddalwedd ychwanegol na sgiliau arbenigol.

Edrych tua’r dyfodol

Mae’r peilot yn dangos bod ysgolion eisiau defnyddio data yn ystyrlon ond mae angen offer arnynt sy’n arbed amser, gyda chefnogaeth syml. Mae’r dangosfwrdd newydd yn gam i’r perwyl hwnnw. Hefyd, mae’r astudiaeth yn cynnig mewnwelediad prin, yn seiliedig ar ymarfer, i systemau iechyd cyhoeddus sy’n gweithio gydag ysgolion ar wella yn seiliedig ar ddata. Bellach, mae’r canfyddiadau hyn yn llywio’r cam datblygu nesaf, i sicrhau bod ysgolion a staff yn gallu defnyddio’r dangosfwrdd yn effeithiol i gefnogi iechyd a lles dysgwyr.