Yn y blog hwn, mae Dr Abbey Rowe, DECIPHer, yn rhannu canfyddiadau allweddol o’i hymchwil ddoethurol i sut mae ysgolion uwchradd yn llunio iechyd meddwl dysgwyr ag anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd (ADHD), ynghyd ag argymhellion wedi’u llywio gan ymchwil ar gyfer camau gweithredu y gall ysgolion eu cymryd i leihau anghydraddoldebau iechyd meddwl i’r dysgwyr hyn a’u cefnogi nhw’n well.
Gyda ffocws cynyddol ar gynhwysiant a lles yn ysgolion Cymru, mae hon yn adeg bwysig i fyfyrio ar beth sy’n gweithio, a beth gallai weithio’n dda i ddysgwyr ag ADHD.
I lawer o bobl ifanc ag ADHD, mae heriau iechyd meddwl fel gorbryder ac iselder yn gyffredin a gallant arwain at ganlyniadau sy’n ymestyn ymhell y tu hwnt i’r ysgol. Felly, mae deall sut mae ysgolion yn llunio iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD yn allweddol ar gyfer nodi sut gallant gael eu cefnogi’n well.
Fe wnaeth dadansoddi data arolwg y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith) yng Nghymru ddarganfod mai bach iawn o amrywio oedd mewn deilliannau iechyd meddwl dysgwyr â symptomau cysylltiedig ag ADHD rhwng ysgolion. Ar yr olwg gyntaf, gallai hyn awgrymu bod ysgolion yn gwneud bach iawn o wahaniaeth i iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD, ond fe wnaeth cyfweliadau â dysgwyr a staff ar draws tair ysgol baentio darlun mwyn cymhleth.
Nododd y cyfranogwyr amrywiaeth eang o ffactorau yn yr ysgol a oedd, yn eu barn nhw, yn dylanwadu ar iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD, ac nid y tebygrwydd rhwng ysgolion wnaeth sefyll allan, ond yr anghysondeb o fewn ysgolion.
“Gallwn i wneud rhywbeth mewn un wers a bod ynhollol iawn, yna’i wneud eto mewn gwers arall a mynd i drafferth enfawr… mae angen i’r holl athrawon fod ar yr un donfedd.”
Dysgwr
Mae hyn yn awgrymu nad o fewn ysgolion unigol eu hunain y mae’r broblem, ond pa mor gyson yw’r profiad o gefnogaeth o fewn yr ysgolion.
Mae hyn yn bwysig am nad yw gwella iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD o reidrwydd yn gofyn am newid strwythurol llwyr. Yn hytrach, gallai dysgwyr elwa o negeseuon dealltwriaeth, hyblygrwydd a chefnogaeth fwy cyson, wedi’u gwreiddio ar draws arfer bob dydd yr ysgol.
Pan fydd ysgolion yn creu heriau yn anfwriadol
Ar draws cyfweliadau, disgrifiodd dysgwyr a staff gamgymhariad rhwng disgwyliadau a gofynion bywyd ysgol, a nodweddion dysgwyr ag ADHD, gan gyfrannu’n gynyddol at iechyd meddwl gwaeth gydag amser.
“[…] mae’n gwneud i fi deimlo’n isel […] mae’n gwneud i fi deimlo ‘mod i heb wneud digon o ymdrech ond rwy’ wedi gwneud fy ngorau, ac mae’n gwneud i fi deimlo nad yw fy ngorau yn ddigon da i’r athrawon hyn ambell waith.”
Dysgwr
Daeth i’r amlwg fod teimlo bod athrawon a chymheiriaid yn eu deall yn arbennig o bwysig, gyda’r farn bod gwybodaeth am ADHD ac empathi tuag ato yn cefnogi ymgysylltiad a lles, a bod camddeall yn gysylltiedig â straen, stigma a mynd i’w cragen.
Fe wnaeth cyfweliadau hefyd amlygu sut mae systemau a strwythurau ysgolion yn llywio cynhwysiant i ddysgwyr ag ADHD, gyda bylchau yn hyfforddiant staff, hyblygrwydd anghyson, amser ac adnoddau cyfyngedig, a phrosesau dan arweiniad diagnosis yn aml yn cyfyngu ar gefnogaeth effeithiol.
Nid yw’r heriau hyn yn anochel ac, yn holl bwysig, gellir mynd i’r afael â llawer ohonynt trwy newidiadau bach cyffredin mewn ymarfer.
Beth Gall Ysgolion Ei Wneud Nawr i Wneud Gwahaniaeth Ar Unwaith
Er bod newid strwythurol yn dibynnu ar gyllid a pholisi cenedlaethol, mae pethau y gall ysgolion eu gwneud nawr, y mae llawer ohonynt yn fach, ond yn ystyrlon.
Datblygwyd yr awgrymiadau canlynol gyda phartneriaid ysgolion a phobl sydd â phrofiad bywyd o ADHD:
Meithrin Dealltwriaeth Gyffredin o ADHD a Diwylliant o’i Dderbyn
Defnyddio arbenigedd presennol mewn cymunedau ysgol, timau ADY ac adnoddau seiliedig ar dystiolaeth i ddatblygu dealltwriaeth gyffredin, barhaus o ADHD, niwroamrywiaeth ac amrywiadau unigol. Nid oes rhaid i hyn olygu rhaglenni hyfforddiant ar raddfa fawr; gall ddechrau gyda sgyrsiau byr mewn cyfarfodydd staff, dysgu cymheiriaid, gwasanaethau, neu amser tiwtor.
“Byddai’n ddefnyddiol… petai rywbeth ar waith i bobl ddeall sut beth yw bod ag ADHD… fel nad oes rhaid i ni ei esbonio drwy’r amser ein hunain.”
Dysgwr
Dylai’r ffocws fod ar ddeall niwroamrywiaeth a chydnabod gwahaniaethau unigol, nid dim ond labeli neu ddiagnosisau. Dylid trin deall ADHD fel proses barhaus, yn hytrach nag un sesiwn datblygiad proffesiynol parhaus (DPP).
Trefnu Mai Anghenion, Nid Diagnosis, Sy’n Arwain Cefnogaeth
Lle bo’n bosibl, sicrhau bod cefnogaeth ar gael ar sail anghenion dysgwr, yn hytrach nag aros am ddiagnosis ffurfiol. Gall normaleiddio addasiadau sy’n cefnogi rheoleiddio, trefnu ac ymgysylltu i bob dysgwr leihau stigma, atal oedi cyn cael cefnogaeth, lleihau dibyniaeth ar dimau ADY, a sicrhau nad oes neb heb gefnogaeth tra bydd asesiadau’n mynd rhagddynt.
Blaenoriaethu Cysondeb Ymarfer Pob Dydd
Mae cysondeb ar draws ystafelloedd dosbarth yn allweddol. Cytuno ar nifer fach o arferion cynhwysol sydd ar gael yn gyson ar draws ystafelloedd dosbarth, a’u cyfleu, megis trefn sy’n gallu cael ei rhagweld, opsiynau dysgu hyblyg, seibiannau rheoleiddio rheolaidd, ac amcanion a chyfarwyddiadau wedi’u hesbonio’n glir.
Pan fydd cynlluniau cefnogaeth ar waith yn barod gan ddysgwyr, dylai’r rhain gael eu gweithredu’n ddibynadwy a’u hadolygu’n gydweithredol gyda’r dysgwr i nodi a mynd i’r afael ag unrhyw heriau.
Rhoi Perthnasoedd Yn Ganolog
Gwreiddio arferion perthyn syml ym mywyd dyddiol yr ysgol, fel holi dysgwyr sut maen nhw, esbonio penderfyniadau, gwrando ar yr hyn sy’n well ganddynt, a chynnwys dysgwyr mewn sgyrsiau am yr hyn sy’n eu helpu i deimlo’u bod yn cael eu cefnogi ac i gryfhau ymddiriedaeth.
Gallai hyn fod mor syml â holi’n gyflym sut mae’r dysgwr ar ddechrau gwers, neu gydnabod pan fydd dysgwyr yn gwneud ei orau, nid dim ond pan fydd yn llwyddo.
“Pan fydd gennych berthynas gyda’ch athro… rydych chi’n teimlo mwy o gymhelliad i wneud yn dda.”
Dysgwr
Ymdrin Ag Ymddygiad Yn Drugarog
Symud tuag at ymatebion mwy trugarog a phwyllog tuag at ymddygiad, trwy ddibynnu’n llai ar ddulliau sy’n cosbi a blaenoriaethu empathi, dealltwriaeth o ADHD, a chefnogaeth briodol. Gall creu lleoedd ar gyfer rheoleiddio, defnyddio dulliau seiliedig ar gryfder, ac ymateb i ymddygiad gydag iaith barchus helpu pob dysgwr i deimlo’n fwy diogel a’u bod yn cael eu deall a’u cefnogi’n well, ar draws cymuned yr ysgol. Yn holl bwysig, mae llawer o’r dulliau hyn o fudd i bob dysgwr, nid dim ond dysgwyr ag ADHD.
“Mae angen i ni ddathlu ADHD… yn hytrach na cheisio gorfodi’r plant hyn i gydymffurfio…”
Athro
Blaenoriaethu Amser i Rannu Beth Sy’n Gweithio
Gallai hyn gynnwys trafod anawsterau, cyfnewid datrysiadau, a herio rhagdybiaethau yn ofalus am ymddygiad a galluoedd dysgwyr. Yn holl bwysig, mae angen i unrhyw amser sy’n cael ei greu ddod o ailgydbwyso blaenoriaethau presennol, yn hytrach nag ychwanegu at lwythi gwaith sydd eisoes o dan bwysau.
Newidiadau Bach, Negeseuon Mwy
Mae’n bwysig cydnabod y byddai gwelliant parhaus ysgol yn elwa’n fawr o gefnogaeth ehangach, gan gynnwys digon o gyllid, canllawiau cliriach a llwybrau diagnostig mwy hygyrch. Heb y rhain, mae perygl gosod gormod o bwysau ar ysgolion.
Fodd bynnag, ni ddylai aros am ddiwygio lefel system olygu sefyll yn yr unfan. Gall negeseuon bach cyson anfon neges rymus at ddysgwyr: ‘Rwyt ti’n cael dy ddeall, yn cael dy dderbyn, ac nid yw cefnogaeth yn amodol.’
Pan fydd y neges honno’n cael ei hadlewyrchu ar draws polisïau, ystafelloedd dosbarth ac athrawon, gall ysgolion leihau straen dyddiol i ddysgwyr ag ADHD. Trwy gefnogi’r dysgwyr hyn yn well, gall ysgolion greu amgylcheddau sy’n teimlo’n fwy cefnogol, cynhwysol ac, yn anad dim, pleserus i bawb.
Mae hyn yn oed newidiadau bach yn gallu bod yn ysgogiad buddiol. Mae cysondeb, trugaredd a dealltwriaeth ymhlith yr adnoddau mwyaf grymus sydd gan ysgolion yn barod. Nid gwybod beth i’w wneud yw’r her – ond ei wneud yn gyson, bob dydd, mewn ffyrdd sy’n gweithio i bob dysgwr.
Sut mae, Nicole Gelfert ydw i, myfyrwraig PhD yn yr ail flwyddyn yn DECIPHer ym Mhrifysgol Caerdydd, sef cartref academaidd y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN).
Nod ymchwil fy noethuriaeth yw deall problemau ymddygiad dysgwyr yn well a chanfod dulliau ymarferol i ysgolion a llunwyr polisi gefnogi dysgwyr yn fwy effeithiol.
Rhennir fy ymchwil yn dri cham ac mae pob un yn cyfrannu at ddealltwriaeth fwy cyflawn o anghenion dysgwyr a realiti cyd-destunau’r ysgol.
1️⃣ Cam Un
Gan ddefnyddio data o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith, rwy wrthi’n cwblhau cam cyntaf fy ymchwil sy’n ymdrin â’r ffactorau risg a’r tueddiadau ynghlwm wrth broblemau ymddygiad dysgwyr mewn ysgolion uwchradd yng Nghymru.
2️⃣ Cam Dau
Yn nes ymlaen yr haf hwn, bydda i’n gwahodd ysgolion uwchradd a gynhelir i gymryd rhan yn ail gam fy ymchwil fydd yn cynnwys grwpiau ffocws gyda staff ysgolion a chyfweliadau â dysgwyr Blwyddyn 10. Defnyddiwyd data’r Rhwydwaith yn y dewis i ymgysylltu â dysgwyr Blwyddyn 10, gan awgrymu bod y grŵp blwyddyn hwn wedi cael yn gyson y ganran uchaf o ddysgwyr â lefelau uchel neu uchel iawn o broblemau ymddygiad rhwng 2019 a 2023 (Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion 2025).
Nod y grwpiau ffocws a’r cyfweliadau fel ei gilydd yw deall profiadau a safbwyntiau aelodau o gymuned yr ysgol mewn perthynas ag ymddygiad dysgwyr ac i ganfod polisïau ac arferion sy’n ymarferol ac yn dderbyniol i’r staff a dysgwyr.
3️⃣ Cam tri
Bydd cam olaf fy ymchwil yn cynnwys ymgynghori â chydweithwyr allweddol i ddatblygu adnoddau canllaw yn seiliedig ar ganfyddiadau dau gam cyntaf yr astudiaeth. Bydd yr adnoddau hyn yn helpu ysgolion a llunwyr polisi i ddeall anghenion dysgwyr yn well a sut y gellir gwella arfer a pholisïau wrth symud ymlaen.
🔎 O’r Addysgwr i’r Ymchwilydd
Cyn dechrau fy noethuriaeth, treuliais i 20 mlynedd yn gweithio mewn colegau a phrifysgolion yn yr Unol Daleithiau, gan gynnwys rolau â chyfrifoldeb bugeiliol sylweddol. Yn ystod y cyfnod hwnnw, bu newidiadau sylweddol yn anghenion dysgwyr, yn enwedig mewn perthynas ag iechyd meddwl a lles.
Er bod y sefydliadau ro’n i’n gweithio ynddyn nhw wedi ymrwymo i ddatblygu mentrau ymatebol a rhaglenni arloesol, yn aml roedd yn anodd ymgorffori arferion sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Roedd ymchwil yn aml yn llusgo ar ôl realiti beunyddiol y campws a’r dysgwyr. Hyd yn oed a minnau’n ymarferydd profiadol, des i ar draws problemau newydd a heriol fwyfwy ac, ar adegau, ro’n i’n teimlo’n nad o’n i’n barod ato a bod pethau’n mynd yn drech na mi.
Mewn sgyrsiau gydag arweinwyr ysgolion ac athrawon, sylweddolais i nad oedd fy mhrofiad yn un unigryw. Mae ysgolion yn parhau i ymgodymu ag anghenion cymhleth ac esblygol dysgwyr ochr yn ochr â llawer o ofynion sy’n cystadlu â’i gilydd. Yn y pen draw, roedd fy awydd i greu adnoddau sy’n seiliedig ar dystiolaeth i helpu arweinwyr ysgolion ac athrawon i deimlo’n fwy hyderus a bod llai o bethau’n mynd yn drech na nhw wrth gefnogi iechyd meddwl a lles wedi fy arwain at ddilyn PhD. Rwy eisiau cyfrannu at ymchwil sy’n ddefnyddiol i ysgolion ac sy’n helpu i greu lleoliadau lle gall dysgwyr ffynnu.
Dros y blynyddoedd diwethaf, mae ymchwilwyr Prifysgol Caerdydd o’r Ganolfan Treialon Ymchwil, DECIPHer, a Chanolfan Wolfson ar gyfer Iechyd Meddwl Pobl Ifanc, wedi cydweithredu ar ddatblygu offeryn digidol newydd i gynorthwyo ysgolion uwchradd â chael at eu data iechyd a lles o’r Rhwydwaith a’i ddefnyddio’n well. Yn rhan o’r astudiaeth, a ariannwyd gan Wellcome, fe wnaeth ymarferwyr Rhwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHWPS) a thair ysgol uwchradd yng Nghymru helpu i beilota dangosfwrdd prototeip a oedd yn cynnwys tri chylch data’r Rhwydwaith – cyhoeddwyd y canfyddiadau yn BMC Public Health yn ddiweddar. Mae’r astudiaeth yn cynnig golwg sylfaenol ar sut mae ysgolion yn gweithio gyda data ar hyn o bryd a’r heriau ymarferol a wynebant. Yn y blog hwn, rydym yn rhannu darganfyddiadau’r ymchwil a pham mae’n bwysig i ysgolion.
Pam Dangosfwrdd Lefel Ysgol y Rhwydwaith?
Mae ysgolion yn casglu ac yn gallu cael at amrywiaeth eang o ddata yn gysylltiedig ag iechyd e.e. canfyddiadau arolygon, patrymau presenoldeb, gwybodaeth diogelu, a chofnodion lles, ond yn aml, mae staff yn cael trafferth dwyn y setiau data hyn ynghyd i gefnogi cynllunio o ddydd i ddydd. Prinder amser, capasiti a hyder oedd y rhwystrau mwyaf. Yn achos adroddiadau adborth y Rhwydwaith yn benodol, dywedodd athrawon wrthym eu bod yn gwerthfawrogi’r mewnwelediadau, ond roedd yn her weithiau cael amser i archwilio’r holl siartiau a phatrymau grŵp blwyddyn mor llawn ag y byddent yn dymuno gwneud.
Yn rhan o’r astudiaeth, mae Dangosfwrdd Digidol Ysgolion Uwchradd newydd y Rhwydwaith wedi cael ei ddylunio ar y cyd â dysgwyr, staff ysgolion a chydlynwyr ysgolion iach WNHWPS i liniaru’r pwysau hyn. Mae’n dwyn setiau data’r Rhwydwaith ynghyd mewn un lle, gan roi ffordd weledol a syml i staff archwilio patrymau, cymharu grwpiau blwyddyn a sylwi ar anghenion sy’n dod i’r amlwg, heb fod angen plymio i daenlenni. Darganfu’r astudiaeth beilot hon, ar raddfa fach, fod y dangosfwrdd yn helpu staff i gyflymu’r broses o gael at y data iechyd a lles oedd o ddiddordeb iddynt.
Beth ddywedodd ysgolion wrthym
Trwy ddefnyddio lens Systemau Addasol Cymhleth, archwiliodd yr ymchwil sut mae’r dangosfwrdd yn ffitio i amgylcheddau ysgol prysur, sy’n newid yn gyson. Dywedodd staff yn yr ysgolion peilot ei bod hi’n hawdd dod i ddeall y dangosfwrdd a’i fod, mewn gwirionedd, yn arbed amser iddynt. Roedd gallu gweld “cipolwg” ar ddata yn ei gwneud hi’n haws nodi problemau’n gynnar a deall tueddiadau ar draws grwpiau blwyddyn.
Pwysleisiodd ysgolion hefyd fod yn rhaid i unrhyw ddangosfwrdd cenedlaethol gefnogi eu baich gwaith presennol – nid ychwanegu ato. Amlygodd cyfranogwyr y gallai’r offeryn helpu gydag adrodd addysgol ehangach, gan hwyluso cynllunio ar draws feysydd lles, diogelu a’r cwricwlwm.
Roedd hyder yn thema allweddol o hyd. Er bod staff yn gwerthfawrogi gallu cael at ddata’n haws, roedd llawer ohonynt yn poeni o hyd am ei ddehongli’n gywir. Gofynnont am ganllawiau byr, enghreifftiau ymarferol ac, yn achos staff sy’n llai cyfarwydd â’r Rhwydwaith a defnyddio data, hyfforddiant i’w helpu i deimlo’n gymwys i wneud. Mae hyn yn adleisio adborth ehangach ar draws y Rhwydwaith: mae ysgolion eisiau data sydd wir yn gallu cael ei ddefnyddio ac sy’n darparu mewnwelediadau clir, y gellir gweithredu arnynt, i gynorthwyo â hybu iechyd gan ysgolion.
Lansio Dangosfwrdd Digidol Newydd y Rhwydwaith ym mis Rhagfyr 2026
Gan adeiladu ar ganfyddiadau’r peilot a blynyddoedd o waith arolygon y Rhwydwaith, bydd Dangosfwrdd Digidol Ysgolion Uwchradd newydd y Rhwydwaith yn lansio ym mis Rhagfyr 2026. Bydd y fersiwn ddiweddaredig hon, yn dwyn nifer o gylchoedd yr arolwg ynghyd, gan gynnig ffordd fwy hyblyg a rhyngweithiol o lawer i ysgolion ddeall iechyd a lles dysgwyr.
Mae’r astudiaeth yn awgrymu bod gan y dangosfwrdd newydd botensial cadarn i gynorthwyo â chynllunio’r cwricwlwm, a gwaith lles ysgol gyfan – ond dim ond os yw’n cyd-fynd yn hwylus â sut mae ysgolion eisoes yn gweithredu a’r pwysau presennol a wynebant.
Beth fydd y Dangosfwrdd yn helpu ysgolion i’w wneud
Pan fydd yn fyw, bydd y dangosfwrdd yn galluogi ysgolion i:
Olrhain newidiadau mewn ymddygiadau iechyd a lles gydag amser.
Sylwi ar broblemau sy’n dod i’r amlwg ar draws grwpiau gwahanol.
Cymharu eu canlyniadau â phatrymau cenedlaethol.
Cefnogi sgyrsiau wedi’u llywio gan ddata gyda dysgwyr.
Dyma’r union fathau o nodweddion y gofynnodd ysgolion amdanynt: mewnwelediadau cliriach, gallu symud o gwmpas y dangosfwrdd yn symlach, a chynllunio haws. Ac yn anad dim, ni fydd angen meddalwedd ychwanegol na sgiliau arbenigol.
Edrych tua’r dyfodol
Mae’r peilot yn dangos bod ysgolion eisiau defnyddio data yn ystyrlon ond mae angen offer arnynt sy’n arbed amser, gyda chefnogaeth syml. Mae’r dangosfwrdd newydd yn gam i’r perwyl hwnnw. Hefyd, mae’r astudiaeth yn cynnig mewnwelediad prin, yn seiliedig ar ymarfer, i systemau iechyd cyhoeddus sy’n gweithio gydag ysgolion ar wella yn seiliedig ar ddata. Bellach, mae’r canfyddiadau hyn yn llywio’r cam datblygu nesaf, i sicrhau bod ysgolion a staff yn gallu defnyddio’r dangosfwrdd yn effeithiol i gefnogi iechyd a lles dysgwyr.
Gyda’r arolygon cynradd SHRN 2026 agor yn fuan, mae ysgolion cynradd ledled Cymru yn paratoi ar gyfer cylch newydd o mewnwelediad lles. Mae deall sut mae plant yn teimlo, yn ymdopi, ac yn profi bywyd ysgol yn banel o waith SHRN gyda ysgolion cynradd. Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth SHRN, yn archwilio pam mae mwy o ysgolion yn ymuno â’r rhwydwaith, beth all yr arolwg lles cynradd ei ddatgelu, a sut mae tystiolaeth glir a dibynadwy yn helpu’r staff i gryfhau eu gwaith lles ysgol gyfan. Mae’n edrych ar amser priodol ar rôl gynyddol SHRN wrth gefnogi mewnwelediad cynnar, gwneud penderfyniadau hyderus, ac agwedd gyson tuag at les dysgwr.
Ledled Cymru, mae ysgolion cynradd yn gweld gwerth gwirioneddol deall sut mae plant yn teimlo, yn ymdopi ac yn profi bywyd ysgol. Mae blynyddoedd cynnar addysg yn llawn adegau bach ond pwysig: y cyfeillgarwch sy’n ffurfio yn yr iard, y blinder boreol sy’n effeithio ar ganolbwyntio, yr hyder sy’n dod o deimlo’n ddiogel a chael eu cefnogi.
Mae’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN) yn helpu ysgolion i wneud synnwyr o’r profiadau beunyddiol hyn, gan ddefnyddio data dibynadwy a dienw am les i lywio penderfyniadau. Ac wrth i waith SHRN gydag ysgolion cynradd barhau i dyfu, mae mwy o ysgolion yn canfod bod y mewnwelediadau’n cynnig rhywbeth nad ydynt wedi’i gael o’r blaen: darlun clir, o’r ysgol gyfan.
Partneriaeth yn seiliedig ar les plant
Mae SHRN yn bartneriaeth genedlaethol rhwng Llywodraeth Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru (gan gynnwys Cynlluniau Ysgolion Iach – Rhwydwaith Cymru), a Phrifysgol Caerdydd. Gyda’i gilydd, mae’r rhwydwaith yn cefnogi 99% o ysgolion uwchradd a bron i hanner yr ysgolion cynradd yng Nghymru.
Mae’r nod yn syml: rhoi data dibynadwy am les ar lefel yr ysgol i ysgolion sy’n cefnogi’r gwaith o gynllunio, yn gwella dealltwriaeth, ac yn cryfhau’r gwaith y mae staff eisoes yn ei wneud. Mae adroddiadau’n weledol ac yn hawdd eu deall — siartiau, esboniadau byr, a chrynodebau clir ar lefel yr ysgol.
Mae’r arolwg yn gwbl ddienw ac wedi’i gymeradwyo’n foesegol. Nid yw’n casglu unrhyw enwau na manylion adnabod. Mae ysgolion yn cael adroddiadau clir a hygyrch sy’n trosi profiadau plant yn fewnwelediadau y gall staff weithredu arnynt.
Beth mae’r arolwg cynradd yn ei gynnwys
Mae arolwg cynradd SHRN yn canolbwyntio ar y meysydd sy’n llywio bywydau beunyddiol plant:
• Lles emosiynol
• Cwsg ac arferion
• Cyfeillgarwch a phrofiadau cymdeithasol
• Ymddygiadau digidol
• Ymdeimlad o berthyn yn yr ysgol
• Gweithgarwch corfforol
• Bwyd a maeth
• Pontio blwyddyn 6
Mae’r themâu hyn yn creu darlun crwn, gan ddangos beth sy’n helpu plant i ffynnu, yn ogystal â lle gallai ychydig mwy o gefnogaeth fod o gymorth.
Pam mae ysgolion yn ei ystyried yn ddefnyddiol
Mae staff cynradd yn aml yn dweud yr un peth wrthym: mae’r adroddiad yn “cadarnhau’r hyn rydyn ni wedi bod yn ei weld” ac yn “ein helpu i drafod blaenoriaethau gyda mwy o hyder”.
Mae ysgolion yn defnyddio data SHRN i gefnogi:
Gwaith cynllunio datblygiad yr ysgol
Gwaith bugeiliol
Trafodaethau pontio’r ysgol
Asesiadau ysgolion iach Cynlluniau Ysgolion Iach – Rhwydwaith Cymru (WNHWPS)
Gwaith clystyrau ysgolion (yn arbennig o werthfawr wrth helpu i ddeall pa mor hyderus a pharod mae plant yn teimlo cyn yr ysgol uwchradd)
Paratoi ar gyfer arolygiadau Estyn
Nid yw’r data yn disodli barn broffesiynol, mae’n ei chryfhau. Mae’n rhoi ymdeimlad cliriach i staff o batrymau ar draws yr ysgol, nid dim ond yr hyn maen nhw’n sylwi arno o ddydd i ddydd.
Rhan o ddarlun lles ehangach Cymru
Mae SHRN yn cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru ac yn cael ei gydnabod yn genedlaethol fel ffynhonnell allweddol o dystiolaeth ar iechyd a lles plant. Drwy ehangu i ysgolion cynradd, mae’n creu darlun sy’n cynnwys blwyddyn 3 hyd at flwyddyn 11.
Bydd Dangosfwrdd SHRN Cynradd Iechyd Cyhoeddus Cymru newydd (Mehefin 2026) yn rhoi ffyrdd mwy hyblyg i ysgolion, partneriaid rhanbarthol a chenedlaethol archwilio data.
Barn ysgolion
Mae ysgolion sydd eisoes yn defnyddio SHRN yn tynnu sylw at ba mor werthfawr yw’r adroddiadau ar gyfer dechrau sgyrsiau, nodi tueddiadau cynnar, a rhoi sicrwydd i staff bod eu penderfyniadau wedi’u seilio ar dystiolaeth go iawn.
“Mae’r adroddiad wedi ein helpu i ganfod patrymau lles bach nad oeddem yn sicr amdanynt — cadarnhaodd yr hyn yr oeddem yn amau a’n helpodd i roi blaenoriaeth iddynt.” – Prifathro
“Mae gallu defnyddio data SHRN ar gyfer Ysgolion Iach a llywodraethau wedi arbed cymaint o amser inni.” – Arweinydd HWB Ysgol
Mae llawer yn dweud wrthym fod y cysylltiad rhwng data SHRN a meini prawf WNHWPS yn gwneud gwaith parhaus yn haws i’w dystio, yn enwedig mewn meysydd fel lles emosiynol, gweithgarwch corfforol, a bwyd a maeth.
Edrych ymlaen at 2026
Yn syml, mae SHRN yn rhoi dealltwriaeth gliriach i staff o sut mae plant yn perfformio, felly mae penderfyniadau’n teimlo’n wybodaethus, yn hyderus, ac yn seiliedig ar beth mae dysgwyr yn ei brofi mewn gwirionedd.
Bydd gwahoddiadau ar gyfer arolwg cynradd 2026 yn mynd allan yn fuan. Bydd ysgolion sy’n cymryd rhan yn derbyn adroddiad lles wedi’i ddiweddaru, a bydd ysgolion newydd yn cael cefnogaeth drwy’r broses gyfan.
Mae SHRN yn bartneriaeth hirdymor. Wrth i fwy o ysgolion cynradd ymuno, mae’r darlun yn dod yn gliriach, gan helpu ysgolion, clwstwr, a phartneriaid cenedlaethol i ddeall beth sydd ei angen ar blant heddiw, ac sut y gallwn eu cefnogi i ffynnu fury.
Mae SHRN yn rhad, wedi’i gefnogi’n llawn, ac ar agor i’r holl ysgolion cynradd yng Nghymru.I ddod i wybod mwy neu gofrestru diddordeb eich ysgol, e-bostiwch mailto:shrn@cardiff.ac.uk neu ewch i shrn.org.uk.
Mae’r blog hwn, a ysgrifennwyd gan Maria Boffey, Rheolwr Cyfnewid Gwybodaeth a Materion Allanol y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith), yn taflu goleuni ar Ysgol Gynradd Abbey a’r ffordd feddylgar y gwnaethon nhw ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith i ddechrau sgyrsiau am fywyd, dylanwad a lles digidol. Mae eu profiad yn ein hatgoffa bod newid ystyrlon yn aml yn dechrau gydag un cwestiwn a pharodrwydd i’w drin a’i drafod gyda’n gilydd.
Gan weithio gydag ysgolion ledled Cymru, rydyn ni’n aml yn siarad am ddata’r Rhwydwaith fel man cychwyn, fel ffordd o sbarduno cwestiynau, herio rhagdybiaethau, a rhoi rhywbeth cadarn i ysgolion adeiladu arno. Gwnaeth gwaith lles digidol diweddar Ysgol Gynradd Abbey droi hynny’n realiti i ni.
Mae eu hastudiaeth achos yn dangos sut gwnaethon nhw ddefnyddio eu canfyddiadau eu hunain, ond o’n safbwynt ni, yr hyn a safodd allan oedd nid yn unig yr hyn a wnaethon nhw, ond y ffordd gwnaethon nhw ymdrin â’r broses gyfan. Yn hytrach na thrin eu data ar lefel yr ysgol fel rhywbeth i’w ddehongli y tu ôl i ddrysau caeedig, maen nhw’n ei roi’n syth yn nwylo eu dysgwyr. Gwnaeth gweld eu data eu hunain helpu i newid y drafodaeth o rifau i brofiad go iawn.
Yr hyn y sylwon ni arno oedd bod yr ysgol wedyn gadael i’r data ysgogi chwilfrydedd, yn hytrach na’u gwthio tuag at ymateb sefydlog. Datblygodd sgyrsiau yn naturiol, gyda staff a dysgwyr yn edrych ar y canfyddiadau gyda’i gilydd ac yn gadael i chwilfrydedd eu tywys. Mae’n ein hatgoffa nad oes angen i arfer sy’n seiliedig ar dystiolaeth fod yn gymhleth; dim ond lle sydd ei angen.
Gwnaeth yr ysgol ymgorffori’r gwaith hwn yn yr hyn a oedd yn digwydd yn barod ledled y cwricwlwm. Roedd dylanwad digidol, ymddygiad ar-lein a lles yn eistedd yn daclus ym Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles a’r Fframwaith Cymhwysedd Digidol. Ni cheisiodd yr ysgol ailddyfeisio ei hun; cryfhaodd yr hyn a oedd yno eisoes.
Cawson ni ein taro hefyd gan yr ymrwymiad i lais y disgybl. Pan fydd ysgolion yn rhoi’r amser, yr ymddiriedaeth a’r offer i ddysgwyr ddehongli data eu hunain, mae ansawdd y ddealltwriaeth yn trawsnewid. Ni ymatebodd Blwyddyn 6 i’r hyn a ddywedodd y data; gwnaethon nhw ei wthio ymhellach. Gwnaethon nhw edrych nhw ar sut mae algorithmau’n dylanwadu ar eu profiadau a myfyrio ar sut mae bywyd digidol yn effeithio arnyn nhw. Y cyfuniad hwnnw o ddata strwythuredig a myfyrdod gonest gan ddysgwyr yw’r union fath o bartneriaeth y cafodd y Rhwydwaith ei ddatblygu i’w chefnogi.
Efallai mai’r rhan fwyaf calonogol oedd gweld sut roedd y data yn dod â phawb at ei gilydd. Staff, dysgwyr a theuluoedd yn rhan o’r un sgwrs. Pan gaiff ei ddefnyddio’n dda, mae’n dod yn iaith a rennir y gall pawb ymgynnull o’i chwmpas i wneud synnwyr ohoni.
Wrth i ni edrych ymlaen at arolwg 2026 y Rhwydwaith, mae’r daith hon yn atgyfnerthu rhywbeth rydyn ni wedi sylwi arno dro ar ôl tro: nid yw newid ystyrlon yn deillio o fod a’r holl atebion ar y dechrau. Mae’n deillio o fod yn fodlon ystyried, cwestiynu ac addasu. Pan fydd ysgol yn trin adroddiad y Rhwydwaith fel gwahoddiad agored yn hytrach na rhywbeth i gael ei farnu yn ei ôl, rydych chi’n cael y math o waith meddylgar, sy’n canolbwyntio ar y dysgwr, a welson ni yma.
Mae eu profiad yn ein hatgoffa nad yw lles digidol yn ddim ond pwnc—mae’n rhan fyw ac esblygol o fywydau plant. Ac wrth inni ymddiried yn ein dysgwyr i arwain y sgwrs, maen nhw’n dangos i ni safbwyntiau na fyddem byth wedi cyrraedd ar ein pen ein hunain.
Gallwch ddarllen astudiaeth achos lawn Ysgol Gynradd Abbey yma.
Am ragor o enghreifftiau o sut mae data SHRN yn cefnogi ymarfer sy’n seiliedig ar dystiolaeth, ewch i dudalennau’r astudiaethau achos a’r adnoddau ar ein gwefan.
Mae’r blog gwadd hwn, a ysgrifennwyd gan Lauren Copeland , sy’n ddarlithydd ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd, yn archwilio pam mae addysg iechyd mislif yn bwysig i bob person ifanc, nid y rhai sydd â mislif yn unig. Mae Lauren yn gweithio mewn partneriaeth â Robyn Jackowich , Honor Young a Max R. Ashton ym Mhrifysgol Caerdydd a Tabitha Dickson ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd. Gan dynnu ar ymchwil diweddar gyda bechgyn a dynion ifanc, mae Lauren yn edrych ar yr hyn maent yn ei ddysgu ar hyn o bryd, yr hyn maen nhw eisiau ei wybod, a sut y gall addysgu mwy cynhwysol helpu i leihau stigma a meithrin dealltwriaeth. Mae hi hefyd yn rhannu cynlluniau ar gyfer astudiaeth fwy a fydd yn cefnogi ysgolion i greu sgyrsiau mwy agored a chefnogol am lesiant mislif. Mae’r blog hwn o ddiddordeb i ddarllenwyr SHRN oherwydd ei fod yn dwyn ynghyd dystiolaeth newydd, safbwyntiau pobl ifanc, a mewnwelediadau ymarferol a all helpu ysgolion i gryfhau lles mislif i bob dysgwr.
Yr Hyn Rydym yn Gwybod
Mae tua 1.8 biliwn o bobl ledled y byd yn cael mislif bob mis. Er bod mislif yn gwbl naturiol, mae’n dal i gael ei amgylchynu gan stigma, embaras a chamddealltwriaeth. Mae Cynllun Iechyd Menywod GIG Cymru (2025–2035) yn tynnu sylw at iechyd mislif fel mater iechyd cyhoeddus a chydraddoldeb, a rhywbeth y mae angen i bawb yn y gymdeithas ei ddeall a’i gefnogi.
I lawer o blant a phobl ifanc, gall mislif wneud bywyd ysgol yn anoddach. Ar gyfartaledd, mae merched 15 oed yn colli tua 3 diwrnod o ysgol y flwyddyn oherwydd symptomau mislif ac yn treulio tua 14 diwrnod yn ei chael hi’n anodd canolbwyntio neu gymryd rhan lawn tra yn yr ysgol (1). I’r rhai o deuluoedd incwm isel neu gefndiroedd lleiafrifol, mae tlodi mislif (sy’n methu â fforddio cynhyrchion mislif) yn ychwanegu hyd yn oed mwy o bwysau (2).
Er bod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi £9 miliwn i helpu i fynd i’r afael â thlodi mislif a gwella addysg, mae bechgyn a dynion ifanc yn aml yn cael eu gadael allan o’r sgyrsiau hyn. Mae dysgu pawb am y mislif yn helpu i chwalu stigma, meithrin dealltwriaeth, a chreu ysgolion a chymunedau mwy cefnogol. Fodd bynnag, mae llawer o wersi yn dal i ganolbwyntio’n bennaf ar y rhai sydd â mislif, sy’n golygu bod gan fechgyn a dynion ifanc lai o gyfleoedd yn aml i ddysgu am y pwnc mewn ffordd strwythuredig.
Mae angen i ni hefyd feddwl am y ffordd orau o addysgu’r pwnc hwn. Gall dosbarthiadau cymysg o ran rhywedd helpu i normaleiddio’r sgwrs , tra mewn lleoliadau eraill gall dysgwyr deimlo ychydig yn anghyfforddus. Mae addysg am mislif effeithiol yn gynhwysol ac yn sensitif, gan helpu pawb i deimlo eu bod yn cael eu parchu tra mewn lleoliadau eraill gall dysgwyr deimlo ychydig yn anghyfforddus. Mae addysg mislif effeithiol yn gynhwysol ac yn sensitif, gan helpu pawb i deimlo eu bod yn cael eu parchu.
Yr Hyn a Wnaethom – ein gwaith blaenorol yn y maes hwn:
I ddysgu mwy am y mater hwn, fe wnaethom gynnal astudiaeth arolwg gyda 155 o ddynion ifanc a phobl a neilltuwyd yn wrywaidd adeg eu geni (16–25 oed) a fynychodd ysgol yn y DU. Roeddem eisiau dysgu am yr addysg mislif a gawsant, pa mor hyderus oedden nhw yn eu gwybodaeth, a sut roedd hyn yn gysylltiedig â’u hagweddau tuag at fislif.
Sut y Gwnaethom
Cwblhaodd y cyfranogwyr arolwg ar-lein. Gofynnwyd am yr hyn a gwnaethant ddysgu yn yr ysgol, pwy a’i haddysgodd, a pha mor hyderus oedden nhw yn eu gwybodaeth am fislif. Fe wnaethom hefyd archwilio eu barn ar stigma, a’u hagweddau tuag at bolisïau sy’n gysylltiedig â mislif.
Yr Hyn a Wnaethom Ddarganfod
Dywedodd y rhan fwyaf o’r cyfranogwyr eu bod wedi cael rhywfaint o addysg mislif yn yr ysgol, ond roedd llawer o’r farn ei bod o ansawdd gwael neu’n ddi-fudd.
Roedd y rhai a oedd yn gwybod mwy am fislif yn llai tebygol o ddal safbwyntiau negyddol neu stigmateiddiol.
Helpodd dysgu am brofiadau go iawn o fislif, nid y ffeithiau biolegol yn unig, i feithrin empathi.
Dywedodd rhai fod dosbarthiadau cymysg eu rhywedd yn ddefnyddiol ar gyfer normaleiddio’r pwnc, ond dywedodd eraill fod jôcs neu bryfocio yn y grwpiau cymysg hyn yn gwneud dysgu’n heriol.
Y gwersi mwyaf effeithiol oedd y rhai a gyfunodd ffeithiau â rheoli cyfnodau ymarferol, gan helpu pawb i ddeall y wyddoniaeth a’r effaith gymdeithasol.
At ei gilydd, mae’r canfyddiadau’n dangos bod bechgyn a dynion ifanc eisiau dysgu am fislif, ond mae angen addysg arnyn nhw sy’n teimlo’n berthnasol, yn onest, ac yn barchus. Pan nad oes gan bobl ifanc wybodaeth, mae stigma yn fwy tebygol o ledaenu a llunio diwylliant yr ysgol.
Yr Hyn Hoffem Wybod
Ar hyn o bryd nid oes gennym ddealltwriaeth a thystiolaeth o sut i fynd i’r afael ag anghenion amrywiol merched a bechgyn mewn ysgolion o ran addysg iechyd mislif. Mae angen i ni ddeall sut olwg sydd ar addysg mislif effeithiol i fechgyn a dynion ifanc, a sut i’w cynnwys mewn ffyrdd cefnogol sy’n lleihau stigma.
Mae ein hymchwil blaenorol yn dangos bod dynion ifanc eisiau deall mwy am fislif. Maent eisiau gwybodaeth ffeithiol ynglŷn â beth sy’n digwydd yn ystod mislif, sut mae’n effeithio ar bobl yn gorfforol ac yn emosiynol, a sut y gallant gynnig cefnogaeth. Pan fydd addysg mislif yn cael ei gwahanu yn ôl rhyw, gall wneud i fislif deimlo fel pwnc i un grŵp o ddysgwyr yn unig, gan atgyfnerthu’r syniad nad yw’n rhywbeth y dylai pawb ei ddeall.
Gobeithiwn y bydd ein camau nesaf yn astudiaeth fwy, dwy gam, a fydd yn archwilio’r ffyrdd gorau o gynnwys bechgyn a dynion ifanc mewn addysg mislif. Drwy ddeall beth sy’n gweithio, gallwn helpu i greu sgyrsiau mwy agored a chefnogol am fislif mewn ysgolion a chymunedau fel y gall pawb, waeth beth fo’u rhyw, chwarae rhan mewn rhoi terfyn ar stigma a hyrwyddo lles mislif. Y ddau gam yw:
Cyfnod 1 (Yn digwydd rhwng Ebrill a Gorffennaf 2026)
Grwpiau ffocws gyda dysgwyr ysgol uwchradd – y rhai sydd â mislif a’r rhai nad oes ganddynt.
Cyfweliadau gyda rhieni a gofalwyr, gofalwyr ac athrawon i ddeall beth sy’n helpu neu’n ei gwneud yn anoddach addysgu am fislif.
Cyfnod 2 (Yn digwydd rhwng Medi a Rhagfyr 2026)
Arolwg ar raddfa fawr gyda thua 2,000 o bobl ifanc 13–16 oed mewn ysgolion ledled Cymru.
Cwestiynau sy’n archwilio beth mae dysgwyr eisiau dysgu am y mislif, beth maen nhw’n meddwl y dylai bechgyn a dynion ifanc ei ddysgu, pryd a sut y dylai dysgu ddigwydd, a pha rwystrau sy’n bodoli.
Dadansoddiad o sut mae safbwyntiau’n amrywio yn ôl oedran, cefndir ac incwm teuluol.
Ein nod yw darganfod pa rannau o gwricwlwm ac amgylchedd yr ysgol y gellir eu newid i wneud addysg mislif yn fwy cynhwysol i bawb. Drwy wrando ar fechgyn a dynion ifanc, gallwn ddylunio addysg sy’n helpu i leihau empathi, meithrin empathi, a chefnogi’r rhai sydd â mislif.
Casgliad
Mae deall sut mae bechgyn a dynion ifanc yn dysgu am fislif yn allweddol i greu amgylcheddau ysgol mwy agored a chefnogol. Mae ein canfyddiadau’n tynnu sylw at awydd clir am addysg well, fwy cynhwysol sy’n lleihau stigma ac yn helpu pob dysgwr i deimlo’n hyderus wrth siarad am iechyd mislif.
Wrth i’r gwaith hwn ddatblygu, rydym yn gobeithio partneru ag ysgolion a phobl ifanc i archwilio dulliau sy’n teimlo’n ymarferol ac yn gynhwysol mewn ystafelloedd dosbarth go iawn. Os hoffai eich ysgol dderbyn y wybodaeth ddiweddaraf, neu ddysgu am gyfleoedd yn y dyfodol i gymryd rhan yn yr ymchwil iechyd mislif hwn, cofiwch danysgrifio i Newyddion SHRN neu e-bostiwch lcopeland@cardiffmet.ac.uk.
1. Schoep ME, Adang EMM, Maas JWM, de Bie B, Aarts JWM, Nieboer TE. Productivity loss due to menstruation-related symptoms: A nationwide cross sectional survey among 32 748 women. Vol. 9, BMJ Open. BMJ Publishing Group; 2019.
2. Jaafar H, Ismail SY, Azzeri A. Period Poverty: A Neglected Public Health Issue. Vol. 44, Korean Journal of Family Medicine. Korean Journal of Family Medicine; 2023. p. 183–8.
Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, yn myfyrio ar y weminar ddiweddar gyda’r Athro Graham Moore, a drafododd pam mae hinsawdd ysgol yn chwarae rhan mor bwysig yn iechyd meddwl pobl ifanc. Yn y sesiwn, roedd safbwyntiau Graham yn adleisio’r hyn y mae llawer o ysgolion o bob rhan o Gymru eisoes yn sôn amdano, sef bod hinsawdd yn brofiad byw sy’n cael ei deimlo bob dydd, nid ei fesur ar dudalen yn unig. Mae’r blog hwn yn dwyn ynghyd negeseuon allweddol y weminar ac yn dangos sut maen nhw’n cysylltu â gwaith parhaus y Rhwydwaith i helpu ysgolion i ddeall a defnyddio eu data.
Y mis diwethaf, cynhaliwyd gweminar gyda’r Athro Graham Moore, Cyfarwyddwr DECIPHer ym Mhrifysgol Caerdydd, i ystyried rhywbeth sy’n teimlo’n gynyddol ganolog i fywyd ysgol bob dydd – hinsawdd ysgol, a’r hyn y mae’n ei olygu i iechyd meddwl pobl ifanc. Bu’r sesiwn yn llwyddiant gyda’r gynulleidfa gan ei bod wedi cysylltu ymchwil â’r hyn y mae ysgolion yn ei brofi bob dydd. Bydd llawer o’r hyn a rannodd yn teimlo’n gyfarwydd iawn i’r staff.
Soniodd Graham am hinsawdd ysgolion fel ‘yr ymdeimlad’ a geir mewn ysgol, y perthnasoedd, yr arferion a’r ymdeimlad o ddiogelwch sy’n sail i bopeth arall. Pwysleisiodd nad yw hinsawdd yn rhywbeth y gallwch chi ei ‘ychwanegu at ysgol.’ Dyma’r diwylliant bob dydd sy’n creu profiad pobl ifanc yn yr ysgol. Dyma’r math o beth y mae staff yn ei adnabod ar unwaith, hyd yn oed os nad ydyn nhw erioed wedi’i alw’n ‘hinsawdd ysgol’ o’r blaen. Dyma rywbeth darodd dant. Nid yn y data yn unig y mae hinsawdd yn bodoli; rydych chi’n sylwi arno’r eiliad y byddwch chi’n camu i mewn i ysgol.
Yr hyn a arhosodd gyda mi oedd ei fod yn cyd-fynd â’r hyn y mae ysgolion o bob rhan o Gymru eisoes yn ei wneud trwy’r Rhwydwaith. Mae ysgolion yn gyson yn gorfod ymdopi â phwysau sy’n cystadlu â’i gilydd, ond mae’r syniad bod data da, perthnasoedd dibynadwy, a chefnogaeth gan y rhai sy’n deall y cyd-destun lleol yn gwneud gwahaniaeth go iawn yn rhywbeth sydd wedi bod wrth wraidd y rhwydwaith erioed. Roedd yn galonogol clywed Graham yn myfyrio ar hynny, ac i weld sut mae ei safbwynt ymchwil ehangach yn cysylltu ag ymarfer bob dydd yng Nghymru. Fe wnaeth fy atgoffa pa mor aml y mae ysgolion yn sôn mai’r pethau bach bob dydd sydd bwysicaf.
Fe wnaethon ni hefyd sôn am rôl bwysig Cydlynwyr Rhwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles. Nhw yw’r bobl ar lawr gwlad sy’n cefnogi ysgolion i gael golwg fanwl ar ei hadroddiadau gan y Rhwydwaith, gwneud synnwyr o’r hyn maen nhw’n ei weld, a defnyddio’r wybodaeth hynny i gynllunio newidiadau ystyrlon. Mae eu gwaith yn helpu i ddod â’r data’n fyw ac yn dangos sut y gall ddylanwadu ar benderfyniadau go iawn mewn ysgolion.
Roedd y weminar wedi ein hatgoffa nad rhywbeth rydych chi’n darllen amdani mewn ymchwil yw hinsawdd ysgolion yn unig – mae’n rhywbeth rydych chi’n ei weld a’i deimlo mewn ysgolion bob dydd. Rydyn ni’n ei weld bob dydd mewn ystafelloedd dosbarth, coridorau, yn y ffreutur ac mewn sgyrsiau. Rydyn ni’n ei weld mewn pethau arferol sy’n digwydd bob dydd, yn y ffordd mae dysgwyr yn cael eu croesawu, eu cefnogi, a’u clywed.
Os oes gennych ddiddordeb mewn enghreifftiau ymarferol, mae ein hastudiaethau achos o Ysgol Gynradd Cogan a Ysgol Uwchradd Whitmore yn dangos sut mae ysgolion wedi defnyddio eu data SHRN i gryfhau cysylltiadau, gwella trosglwyddiadau a chreu teimlad mwy cysylltiedig o berthyn. Nid enghreifftiau damcaniaethol yw’r rhain; mae’n straeon am ysgolion sy’n gwneud newidiadau sy’n canolbwyntio ar hinsawdd sy’n cefnogi lles dysgwyr yn wirioneddol.
Ac i ysgolion uwchradd a gymerodd ran yn yr arolwg 2025, bydd eich adroddiadau SHRN yn cyrraedd y gwanwyn hwn. Bydd llawer ohonoch yn edrych yn agos ar eich dangosyddion hinsawdd eich hun e.e. cysylltiadau â staff, cysylltiadau cyd-ddisgyblion, ymdeimlad o berthyn, cymryd rhan mewn bywyd yr ysgol. Gall y mesurau hyn adrodd stori bwerus dros amser, yn enwedig pan fyddwch yn eu hail-adolygu ochr yn ochr â’ch blaenoriaethau ehangach o ran iechyd a lles.
Roedd gwe-digwyddiad Graham yn atgof defnyddiol bod gwella lles ddim bob amser yn golygu cyflwyno rhywbeth newydd. Yn aml, mae’n ymwneud â gryfhau’r hyn sydd eisoes yn rhan o ddiwylliant yr ysgol: tegwch, perthnasoedd, llais, a theimlo’n ddiogel.
Rydym yn falch o weithio ochr yn ochr ag ysgolion wrth iddynt adeiladu ar y sylfeini hyn gan ddefnyddio eu data a mewnwelediadau SHRN eu hunain. Os colliwyd y gwe-digwyddiad, gallwch ei wylio yma.
Os oes gennych ddiddordeb yn y sgwrs ehangach am y ymchwil hwn, mae Journal of Child Psychology and Psychiatry wedi cyhoeddi sylw yn ddiweddar yn adeiladu ar adolygiad Graham. Mae’n adleisio llawer o’r themâu o’r gwe-digwyddiad, yn enwedig pwysigrwydd perthnasoedd, teimlad o berthyn, a bywyd cymdeithasol dydd-i-ddydd ysgol, — ac yn cynnig lens cymdeithasol ddefnyddiol ar pam mae hinsawdd yn bwysig: Beth nesaf i hinsawdd ysgol? Sylw ar Moore (2026)
Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith
Yn y blog hwn, rwy’n defnyddio datblygiadau’r Rhwydwaith ac ymchwil ddiweddar yng Nghymru a’r Alban sy’n bwrw golwg ar sut gall ysgolion ddefnyddio’u data yn fwy ystyrlon. Beth wnaeth sefyll allan i mi yn yr astudiaeth oedd sut gall dangosfyrddau rhyngweithiol wneud tystiolaeth yn haws i staff weithio gyda hi, nid dim ond mewn egwyddor, ond yn realiti bywyd ysgol o ddydd i ddydd. Yn y blog hwn, rwy’n amlinellu’r canfyddiadau allweddol ac yn dangos sut mae dangosfwrdd ysgolion uwchradd y Rhwydwaith, sydd ar ddod, yn cysylltu’n uniongyrchol â’r gwaith hwn sy’n dod i’r amlwg.
Gofynnir i ysgolion ymgymryd â rôl gynyddol arwyddocaol wrth gefnogi iechyd a lles dysgwyr. Mae datblygiadau polisi diweddar yn gwneud hyn yn glir: mae’r Dull Ysgol Gyfan ar gyfer Llesiant Emosiynol a Meddyliol yn gosod disgwyliad statudol ar ysgolion i ddeall anghenion eu dysgwyr, gweithredu ar yr anghenion a monitro cynnydd dros gyfnod. Ar yr un pryd, mae Cwricwlwm i Gymru yn gwreiddio lles yn ddiben craidd, gan ofyn bod ysgolion yn dylunio dysgu sy’n cefnogi unigolion iach a hyderus. Ochr yn ochr â hyn, mae amrywiaeth o fframweithiau a chanllawiau cenedlaethol bellach yn pwysleisio pwysigrwydd defnyddio data o ansawdd uchel i ddeall angen lleol, targedu cymorth a darparu tystiolaeth o welliant.
Er bod polisïau diweddar yn gosod mwy o ddisgwyliadau ar ysgolion i fabwysiadu ymagwedd seiliedig ar ddata at les dysgwyr, saif hyn ochr yn ochr â’r holl waith maen nhw eisoes yn ei wneud o ddydd i ddydd. Y gwir yw bod ysgolion yn aml yn wynebu amserlenni prysur, blaenoriaethau sy’n cystadlu a lefel gynyddol o wybodaeth i’w dehongli. Yn y cyd-destun hwn, nid yw nodi ble i ganolbwyntio egni na pha feysydd sydd angen sylw gyntaf yn syml.
Mae astudiaeth ddiweddar gan ymchwilwyr o’r Alban a Chymru yn amlygu rhywbeth sy’n gwneud y gwaith gymaint yn haws: dangosfyrddau data rhyngweithiol. Mae’r offer hyn yn rhoi ffordd syml a gweladwy i ysgolion archwilio’u data eu hunain a gwneud penderfyniadau ar sail beth sy’n digwydd mewn gwirionedd yn eu hystafelloedd dosbarth a’u cymunedau. Darganfu’r astudiaeth fod dangosfyrddau’n helpu staff i brosesu gwybodaeth yn gynt ac yn cefnogi trafodaethau wedi’u llywio gan dystiolaeth ar draws amrywiaeth o rolau ysgol. Yr hyn a’m tarodd i yn yr astudiaeth oedd pa mor gyson roedd staff yn disgrifio dangosfyrddau fel rhywbeth a oedd yn gwneud data yn ‘ddefnyddiadwy’ yn hytrach na dim ond ‘bod ar gael’.
Pam Mae Dangosfyrddau’n Bwysig i Ysgolion
Darganfu’r astudiaeth fod athrawon, staff awdurdodau lleol a hyd yn oed dysgwyr o’r farn bod dangosfyrddau yn:
Hawdd eu dehongli, gan leihau dibyniaeth ar adroddiadau maith neu daenlenni cymhleth.
Defnyddiol ar gyfer cynllunio, gan helpu ysgolion i nodi blaenoriaethau ar gyfer cynlluniau gweithredu ar iechyd a lles.
Defnyddiol ar gyfer sgyrsiau gyda staff, dysgwyr, llywodraethwyr, rhieni a gofalwyr.
Cefnogi dysgu trawsgwricwlaidd, yn enwedig mewn meysydd sy’n gysylltiedig ag iechyd a lles.
Pont rhwng bywyd cartref a bywyd ysgol gan fod teuluoedd yn gallu meddu ar fwy o ddealltwriaeth o brofiad plant a phobl ifanc.
Mae’r astudiaeth yn cofnodi’n benodol fod dangosfyrddau’n hybu “prosesu gwybodaeth yn gyflym a gwneud penderfyniadau yn effeithiol”, sy’n cryfhau’r buddion hyn. Hynny yw, mae dangosfyrddau’n trawsnewid data craidd yn fewnwelediadau clir, y mae’n bosibl gweithredu arnynt. Maen nhw’n caniatáu i staff nodi tueddiadau sy’n dod i’r amlwg yn gyflym, amlygu meysydd o bryder, ac adnabod cryfderau ar draws cymuned yr ysgol. Trwy droi gwybodaeth sy’n aml yn ddwys, yn ddelweddau syml, mae dangosfyrddau’n helpu athrawon i weld pethau y gallent fel arall eu colli mewn adroddiadau hir. Oherwydd hyn, mae dadansoddi’n teimlo’n hylaw, nid yn llethol, sy’n gryfder allweddol yn ôl yr astudiaeth.
Trwy gyflwyno gwybodaeth yn weledol, maent yn ategu gwneud penderfyniadau wedi’u llywio gan dystiolaeth yn fwy hyderus ymhlith arweinwyr ac athrawon ysgol.
Hefyd, mae’r astudiaeth yn pwysleisio bod rhaid i anghenion ysgol yrru dyluniad dangosfyrddau. Mae’r Rhwydwaith mewn sefyllfa unigryw i wneud hyn oherwydd ei fodel partneriaeth hirdymor gydag ysgolion ar draws Cymru.
Ar ddod cyn hir: Dangosfwrdd Lefel Uwchradd y Rhwydwaith
Mae dangosfwrdd digidol ysgolion uwchradd newydd y Rhwydwaith yn lansio ddiwedd 2026. Bydd yr holl ysgolion uwchradd sy’n aelod o’r rhwydwaith yn cael mynediad i’r dangosfwrdd data newydd hwn, a fydd yn rhoi’r modd i ysgolion archwilio eu data eu hunain ar iechyd a lles, dros sawl cylch arolwg. Dim ond data crynswth lefel ysgol fydd yn cael ei ddarparu, yn unol ag arferion adrodd presennol y Rhwydwaith, gyda phob ysgol yn cael mynediad i’w data eu hunain yn unig.
Bydd y dangosfwrdd hwn, sy’n cael ei adeiladu fel rhan o raglen barhaus y Rhwydwaith i wella mynediad ysgolion at ddata, yn caniatáu i ysgolion graffu ar eu canlyniadau yn fwy hyblyg a rhyngweithiol nag adroddiadau copi caled traddodiadol. Bydd ysgolion yn gallu gweld canlyniadau anhysbys fesul grŵp blwyddyn a rhywedd, gan ei gwneud hi’n haws iddynt ddehongli patrymau a chynllunio gweithredu targedig.
Beth Fydd y Dangosfwrdd yn Galluogi Ysgolion i’w Wneud
Ar ôl ei lansio, bydd y dangosfwrdd yn caniatáu i ysgolion uwchradd:
Ddilyn trywydd tueddiadau lles dros gyfnod, gan ddefnyddio data ailadroddol arolwg y Rhwydwaith.
Nodi materion sy’n dod i’r amlwg yn gynnar, trwy archwilio dangosyddion penodol i bwnc fesul rhywedd a grŵp blwyddyn
Cymharu eu canlyniadau lefel ysgol â phatrymau cenedlaethol
Cynnwys dysgwyr mewn sgyrsiau ystyrlon, wedi’u llywio gan ddata, am eu profiadau ac amgylchedd yr ysgol, gan gefnogi ymagwedd ysgol gyfan at wella iechyd a lles.
Galluogi Cydlynwyr WNHWPS i weithio’n rhagweithiol gydag ysgolion, gan ddefnyddio data hygyrch, lefel ysgol, i lywio sgyrsiau, nodi blaenoriaethau a chefnogi cynllunio targedig ar gyfer gwella.
Mae’r dulliau defnyddio hyn yn mapio’n agos at botensial dangosfyrddau, yn ôl yr astudiaeth, yn enwedig eu defnydd mewn cynllunio, ymgysylltu â disgyblion a chydweithredu traws sector.
Beth Ddywedodd Ysgolion Wrth Ymchwilwyr
Dywedodd athrawon a staff awdurdodau lleol y gallai dangosfyrddau eu helpu i:
Bennu bod lles yn gyfrifoldeb ysgol gyfan gyffredin, yn hytrach nag yn dasg i un aelod staff.
Cryfhau partneriaethau ar draws y sectorau addysg, iechyd a chymunedol.
Cynnwys dysgwyr a llais y disgybl mewn penderfyniadau mewn ffyrdd mwy ystyrlon.
Yn ddiddorol, roedd dysgwyr yn hoffi’r ffordd yr oedd dangosfyrddau’n gwneud lles yn “weladwy” ac yn “real”. Roeddent yn teimlo ei bod yn eu helpu i ddeall sut roedd eu profiadau nhw yn cyd-fynd â phatrymau ehangach. Mae hyn yn adleisio canfyddiad yr arolwg, sef bod dangosfyrddau’n gallu cefnogi galluogedd myfyrwyr trwy wneud data yn fwy hygyrch.
Pam Mae Hyn yn Bwysig Nawr
Gyda lles wedi’i wreiddio’n elfen ganolog o gwricwlwm Cymru, mae ar ysgolion angen offer ymarferol, seiliedig ar dystiolaeth, sy’n cefnogi gweithredu heb gynyddu baich gweinyddol. Mae dangosfyrddau rhyngweithiol yn cynnig ffordd effeithlon, hawdd ei defnyddio, i fodloni’r disgwyliadau hyn gan leihau baich gwaith ar yr un pryd.
Ar gyfer ysgolion sy’n aelodau o’r Rhwydwaith, mae’n bosibl mai dyma’r cam mawr nesaf: troi data’r arolwg yn rhywbeth rhyngweithiol, wedi’i deilwra, sy’n ddefnyddiol ar unwaith. Mae’r astudiaeth yn pwysleisio bod dangosfyrddau nid yn unig yn offer data, maent hefyd yn gatalyddion ymagweddau mwy cydgysylltiedig a chydweithredol at les ar draws systemau ysgol. Felly, nid yn unig y mae dangosyddion yn ateb technolegol, maent yn ateb strategol.
Gair i Gloi
Fel y mae’r astudiaeth yn ei amlygu, mae gwerth dangosfyrddau rhyngweithiol nid yn unig yn eu swyddogaethau technegol, mae hefyd yn eu gallu i alluogi ysgolion i wneud penderfyniadau gwybodus yn seiliedig ar dystiolaeth. Mae’r Rhwydwaith, â’i bartneriaethau hen-sefydledig a’i set ddata gynhwysfawr, mewn sefyllfa unigryw i ddatblygu dangosfyrddau sy’n darparu cymorth ymarferol ystyrlon i athrawon, dysgwyr a theuluoedd. Os gall ysgolion weld eu data lles eu hunain yn glir, maent mewn sefyllfa gymaint cryfach i wneud penderfyniadau gwybodus ac, yn y pen draw, creu amgylcheddau lle gall pobl ifanc ffynnu.
Cofrestrwch ar gyfer e-newyddion y Rhwydwaith i gadw i fyny â’n cynnydd, gan gynnwys diweddariadau i ddod am ddangosfwrdd y Rhwydwaith a gwaith sy’n mynd rhagddo gyda dangosfwrdd data’r Rhwydwaith, Iechyd Cyhoeddus Cymru.
Ar draws Cymru, mae ysgolion yn archwilio ffyrdd newydd ac ymarferol o ddwyn tystiolaeth y Rhwydwaith i ABCh a dysgu ehangach ar iechyd a lles. Mae defnyddio data go iawn yn rhoi ffordd syml i athrawon seilio gwersi’n fwy ar brofiad gwirioneddol eu dysgwyr. Mae’r blog hwn yn rhannu enghreifftiau o sut mae ysgolion yn cysylltu themâu’r Rhwydwaith e.e. iechyd meddwl, cwsg, neu ddewisiadau iach, gyda chynnwys presennol gwersi mewn ffyrdd ystyrlon ac ymarferol.
Ysgol Aberconwy: Defnyddio Data’r Rhwydwaith ar Gwsg mewn Dysgu Dyddiol
Yn Ysgol Aberconwy, defnyddiodd athrawon ddata’u hysgol ar gwsg ar gyfer trafodaethau yn yr ystafell ddosbarth a gweithgareddau ymarferol, fel gwasanaeth ar rythmau beunyddiol, trafodaethau am ddefnyddio sgriniau a chylchoedd cwsg, a her wirfoddol “awr dim technoleg cyn amser gwely” i helpu dysgwyr i fyfyrio ar eu harferion eu hunain. Hefyd, fe wnaeth rhai dosbarthiadau dreialu cofnodi cwsg yn syml dros gyfnod o wythnos, gan helpu dysgwyr i sylwi ar gysylltiadau rhwng eu harferion, eu hwyl, eu gallu i ganolbwyntio, a’u hegni. Cefnogwyd y gweithgareddau ymarferol hyn gydag ymgyrchoedd ysgol gyfan, lle dyluniodd dysgwyr bosteri ac arwain gweithdai i rieni a gofalwyr er mwyn rhannu awgrymiadau ymarferol ar gyfer cwsg gartref, gan helpu’r ysgol i lunio neges gyson am bwysigrwydd cwsg iach.
Ysgol Uwchradd Whitmore: Troi Data yn Fyfyrdod Ystyrlon gan Ddysgwyr
Mae Ysgol Uwchradd Whitmore yn cynnig enghraifft gadarn arall o sut gall data’r Rhwydwaith lywio profiadau dysgu ystyrlon i bobl ifanc. Ar ôl adolygu’u canfyddiadau gan y Rhwydwaith, nododd yr ysgol flaenoriaethau allweddol yn ymwneud â chyflawniad dysgwyr, cysylltedd â’r ysgol, a boddhad â bywyd. Yna, defnyddiodd athrawon y mewnwelediadau hyn i lywio gweithgareddau targedig, cysylltiedig â’r cwricwlwm, a helpodd dysgwyr i fyfyrio ar eu lles eu hunain a’u perthnasoedd o fewn cymuned yr ysgol. Roedd hyn yn cynnwys trafodaethau strwythuredig yn yr ystafell ddosbarth, sesiynau bugeiliol, a gweithgareddau thematig wedi’u llunio i gryfhau ymdeimlad dysgwyr o berthyn a gwydnwch emosiynol. Trwy wreiddio mewnwelediadau’r Rhwydwaith mewn dysgu bob dydd, rhoddodd Whitmore gyfleoedd clir i ddisgyblion ddeall y data, archwilio beth roedd hynny’n ei olygu iddyn nhw, a chyfrannu at newid cadarnhaol o fewn amgylchedd eu hysgol.
Cefnogi Dull Ysgol Gyfan
Nid yw dwyn tystiolaeth data’r Rhwydwaith i wersi yn eistedd ar wahân. Mae’n cysylltu’n naturiol â blaenoriaethau iechyd ehangach yr ysgol gyfan, yn enwedig trwy WNHWPS, sy’n defnyddio’r un canfyddiadau gan y Rhwydwaith i:
nodi blaenoriaethau gwella lefel ysgol
llywio cynlluniau gweithredu ar les
cryfhau cysondeb rhwng polisi, ymarfer a phrofiadau dysgwyr
Pan fydd ystafelloedd dosbarth a strategaethau’r ysgol yn manteisio ar yr un dystiolaeth, mae dysgwyr yn profi ymagwedd gliriach, fwy cydlynol a gallant weld sut mae eu safbwyntiau’n dylanwadu ar benderfyniadau ar draws yr ysgol.
Magu Hyder wrth Ddefnyddio Tystiolaeth mewn Addysg
Mae’r adnoddau hyn sy’n dod i’r amlwg yn cynrychioli cam tuag at helpu ysgolion i ddefnyddio data lles yn fwy gweithgar, nid dim ond rhywbeth y mae angen adrodd amdano. Pan fydd canfyddiadau’r Rhwydwaith yn cael eu cysylltu â llwybrau gwersi strwythuredig, mae athrawon yn cael cefnogaeth i:
dwysáu myfyrdod dysgwyr
cryfhau llais y dysgwr
cynnig profiadau cwricwlwm ymatebol a mwy perthnasol
defnyddio tystiolaeth i lywio ac addasu addysgu
grymuso dysgwyr i wneud synnwyr o’u profiadau eu hunain
Mae hyn yn ymwneud â dangos beth sy’n bosibl pan fydd data’r Rhwydwaith yn dod yn rhan o ddysgu, nid dim ond rhan o bolisi.
Gwneud y Mwyaf o Ddata Eich Ysgol
Mae ysgolion sy’n defnyddio’r dull hwn yn cael eu hannog i ddechrau trwy adolygu eu canfyddiadau cenedlaethol a lefel ysgol y Rhwydwaith. O’r fan honno, gallant nodi pynciau sy’n fwyaf perthnasol i’w dysgwyr a dewis y gwersi neu feysydd y cwricwlwm lle mae’r themâu hyn yn codi’n naturiol.
Hefyd, mae cyfleoedd y tu hwnt i ABCh. Mae rhai ysgolion yn dechrau cysylltu data’r Rhwydwaith â Maes Dysgu a Phrofiad Mathemateg a Rhifedd, gan ddefnyddio data go iawn yr ysgol ar gyfer gweithgareddau trin data dilys sy’n meithrin sgiliau rhifedd ac ymgysylltiad dysgwyr.
Llwybr Cysylltiedig, wedi’i Yrru gan Dystiolaeth, ar gyfer Iechyd a Lles
Trwy integreiddio tystiolaeth y Rhwydwaith i gynnwys gwersi, gall ysgolion gynnig mwy na gwybodaeth i ddysgwyr, gallant ddarparu lle i fyfyrio, gofyn cwestiynau, ac ymhél yn weithgar â materion sy’n effeithio arnyn nhw.
Mae’r ymagwedd hon yn cryfhau gwersi unigol, ond mae hefyd yn cyfrannu at ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd ac sy’n fwy myfyriol a chynhwysol yn gyffredinol. Ac wrth i’r Rhwydwaith esblygu, gyda datblygiadau fel lansio’r Dangosfwrdd Data Ysgolion Uwchradd newydd yn Rhagfyr 2026, bydd gan ysgolion fwy fyth o gyfleoedd i ddefnyddio tystiolaeth yn ystyrlon.
Yn y blog hwn, mae’r myfyriwr PhD, Sophie Borgia, sydd wedi’i lleoli yn DECIPHer, Prifysgol Caerdydd, yn esbonio sut mae ei hymchwil yn datgelu anghydraddoldebau iechyd a lles gan ddefnyddio data’r Rhwydwaith, a sut y bydd hi’n archwilio beth gall ysgolion ei wneud i gefnogi dysgwyr trawsryweddol a rhywedd-amrywiol (TGD) yn well mewn ysgolion uwchradd prif ffrwd yng Nghymru.
Helo, Sophie Borgia ydw i, myfyriwr PhD yn DECIPHer, Prifysgol Caerdydd. Rwy’n defnyddio data Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion i archwilio’r anghydraddoldebau iechyd y mae pobl ifanc drawsryweddol a rhywedd-amrywiol (TGD) yn cael profiad ohonynt yng Nghymru. Mae fy astudiaeth hefyd yn bwrw golwg ar sut mae polisïau, arferion ac amgylcheddau cyffredin ysgolion yn llywio’r deilliannau hyn. I wneud hyn, rwy’n cyfuno dadansoddiadau ansoddol ar raddfa fawr gydag ymchwil ansoddol sy’n cynnwys staff ysgol, dysgwyr TGD a gwneuthurwyr penderfyniadau‑ymarferwyr.
Pam mae’r Ymchwil hon yn bwysig
Gall pobl ifanc drawsryweddol a rhywedd-amrywiol[1] (TGD) wynebu anghydraddoldebau iechyd o gymharu â chyfoedion cisryweddol[2]. Tra bod gwahaniaethau mewn iechyd meddwl wedi’u cofnodi’n helaeth, mae llawer llai yn hysbys am ddeiliannau iechyd eraill, fel gweithgarwch corfforol, defnyddio sylweddau a bwyta’n iach, a’r rôl mae ysgolion yn ei chwarae yn llywio’r rhain. Mae fy ymchwil yn dechrau mynd i’r afael â’r bylchau hyn gan ddefnyddio data 2021 y Rhwydwaith i archwilio anghydraddoldebau posibl ar draws amrediad ehangach o ddeilliannau iechyd a lles. Mae hefyd yn archwilio sut mae cyd-destunau ysgolion uwchradd yn dylanwadu ar y deilliannau hyn. Nod fy ngwaith yw darparu tystiolaeth a all helpu ysgolion i greu amgylcheddau mwy cynhwysol a chefnogol.
Fodd bynnag, prin yw’r ymchwil sy’n archwilio p’un a yw pobl ifanc TGD yn profi anghydraddoldebau mewn deilliannau eraill sy’n gysylltiedig ag iechyd a lles, a sut mae ysgolion yn dylanwadu ar y rhain.
Defnyddio Data’r Rhwydwaith ar gyfer Mewnwelediadau Newydd
Gan adeiladu ar y dystiolaeth hon, mae fy astudiaeth PhD yn defnyddio data Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith i archwilio anghydraddoldebau cysylltiedig ag iechyd y mae pobl ifanc TGD yn cael profiad ohonynt. Rwy’n archwilio p’un a yw’r anghydraddoldebau hyn yn mynd y tu hwnt i iechyd meddwl, i feysydd fel gweithgarwch corfforol, defnyddio sylweddau a bwyta’n iach. Ochr yn ochr â hyn, byddaf yn archwilio sut mae polisïau ac arferion ysgolion uwchradd yn dylanwadu ar iechyd dysgwyr TGD trwy siarad â staff ysgol, pobl ifanc TGD, ac ymarferwyr sy’n ymwneud ag iechyd ac addysg. Y nod yw cynhyrchu tystiolaeth a all helpu ysgolion i greu amgylcheddau mwy cynhwysol a lleihau anghydraddoldebau iechyd. Gyda’i gilydd, bydd hyn yn helpu i adeiladu darlun llawnach o ble mae anghydraddoldebau yn bodoli a pham.
Gall fod yn heriol i ymchwilwyr ddeall p’un a yw pobl ifanc TGD yn profi gwahaniaethau mewn deilliannau cysylltiedig ag iechyd o gymharu â’u cyfoedion cisryweddol. Un rheswm yw bod astudiaethau’n aml yn cael trafferth recriwtio sampl digon mawr ac amrywiol o bobl ifanc â hunaniaethau rhywedd gwahanol.
Dyma ble mae data’r Rhwydwaith yn gwneud gwahaniaeth. Mae’r Rhwydwaith yn cynnal arolwg o filoedd o bobl ifanc ar draws Cymru bob dwy flynedd ac mae’n gofyn cwestiynau am amrediad eang o ddeilliannau iechyd a lles. Hefyd, gall pobl ifanc ddewis rhannu eu hunaniaeth rhywedd, sy’n golygu bod data’r Rhwydwaith yn darparu cyfle unigryw i astudio gwahaniaethau mewn deilliannau cysylltiedig ag iechyd rhwng grwpiau hunaniaeth rhywedd.
Mae fy PhD yn canolbwyntio ar 5 maes allweddol:
Iechyd meddwl
Lles
Defnyddio sylweddau
Gweithgarwch corfforol
Bwyta’n iach
Trwy ddefnyddio data Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith, rwy’ wedi gallu cymharu’r deilliannau hyn ar draws pobl ifanc sydd â hunaniaethau rhywedd gwahanol.
Mae canfyddiadau cynnar yn awgrymu bod pobl ifanc TGD yn adrodd am lai o weithgarwch corfforol ac iechyd meddwl a lles gwaeth o gymharu â chyfoedion cisryweddol. Rwy’n parhau â’r dadansoddiad a byddaf yn rhannu canlyniadau manwl mewn papur ymchwil sydd ar ddod.
Sut gall ysgolion uwchradd gymryd rhan
Mae’r patrymau hyn yn codi cwestiynau pwysig: Sut mae amgylcheddau ysgolion yn dylanwadu ar ymddygiadau a deilliannau iechyd? A beth gall ysgolion ei wneud – yn ymarferol ac yn gynaliadwy – i gefnogi iechyd a lles dysgwyr TGD?
I ateb y rhain, rwy’n gwahodd ysgolion uwchradd a gweithwyr iechyd ac addysg i gymryd rhan yn y cam nesaf o fy PhD. Byddaf yn gweithio gyda phedair ysgol uwchradd ar draws Cymru i recriwtio staff a dysgwyr.
Bydd fy ymchwil yn defnyddio:
Grwpiau ffocws gyda staff ysgol (gan gynnwys uwch rolau arwain, rolau addysgu a rolau bugeiliol)
Grwpiau ffocws creadigol gyda phobl ifanc trawsryweddol, anneuaidd a rhywedd-amrywiol
Cyfweliadau gyda gweithwyr proffesiynol sy’n gweithio ym maes addysg ac iechyd (e.e. rolau addysg Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, cydlynwyr ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd a lles, a rolau iechyd cyhoeddus eraill sy’n gysylltiedig â lleoliadau addysg uwchradd).
Y nod yw darparu mewnwelediadau ymarferol i staff ysgol a llunwyr polisi i greu amgylcheddau ysgol mwy cynhwysol a chefnogol i ddysgwyr TGD, ac i nodi beth sy’n gweithio a beth sydd angen ei newid.
Edrych tua’r dyfodol: Sut gall ysgolion wneud gwahaniaeth
Mae data 2021 y Rhwydwaith wedi rhoi darlun cliriach i ni o’r heriau iechyd a lles sy’n cael eu hwynebu gan bobl ifanc TGD. Nesaf, byddaf i’n archwilio sut mae polisïau ysgol ac arferion dydd i ddydd yn cyfrannu at y deilliannau hyn, a pha ddulliau cynhwysol all wneud gwahaniaeth mesuradwy. Mae pobl ifanc TGD yn haeddu amgylcheddau ysgol lle maen nhw’n teimlo’n ddiogel, yn cael eu gweld ac yn cael eu cefnogi, a gall eich mewnwelediadau wir helpu i wireddu hynny.
Mae cam nesaf fy PhD yn dibynnu ar brofiad bywyd ac arbenigedd proffesiynol pobl sy’n gweithio’n uniongyrchol mewn addysg uwchradd ac iechyd. Trwy gymryd rhan, byddwch yn helpu i lywio argymhellion realistig, ymarferol y gall ysgolion ar draws Cymru eu defnyddio i wella iechyd a lles dysgwyr TGD.
Rwy’n awyddus i weithio gyda phedair ysgol uwchradd ar draws Cymru i gynorthwyo â recriwtio staff a dysgwyr i gymryd rhan.
Os ydych chi’n gweithio, neu’n adnabod rhywun sy’n gweithio, mewn ysgol uwchradd yng Nghymru a allai gyfrannu at hyn, byddwn wrth fy modd yn clywed gennych. Byddwn hefyd yn awyddus i siarad â phobl sy’n gweithio ym meysydd addysg ac iechyd (megis rolau addysg Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, cydlynwyr ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd a lles, a rolau iechyd cyhoeddus eraill sy’n ymwneud â lleoliadau addysg uwchradd).
Mae eich safbwyntiau a’ch profiadau yn hanfodol; gallant ddylanwadu’n uniongyrchol ar sut rydym ni’n deall yr heriau hyn a sut rydym ni’n adeiladu dulliau mwy cynhwysol sydd wir yn gwneud gwahaniaeth i bobl ifanc TGD.
[1] TGD: Trawsryweddol a rhywedd-amrywiol. Defnyddir y term hwn i ddisgrifio pobl nad yw eu hunaniaeth rhywedd yr un peth â’r rhyw a bennwyd iddynt ar adeg eu geni.
[2] Cisryweddol: Mae’n disgrifio pobl y mae eu hunaniaeth rhywedd yr un peth â’r rhyw a bennwyd iddynt ar adeg eu geni.
