Mae’r blog hwn, a ysgrifennwyd gan Maria Boffey, Rheolwr Cyfnewid Gwybodaeth a Materion Allanol y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith), yn taflu goleuni ar Ysgol Gynradd Abbey a’r ffordd feddylgar y gwnaethon nhw ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith i ddechrau sgyrsiau am fywyd, dylanwad a lles digidol. Mae eu profiad yn ein hatgoffa bod newid ystyrlon yn aml yn dechrau gydag un cwestiwn a pharodrwydd i’w drin a’i drafod gyda’n gilydd.
Gan weithio gydag ysgolion ledled Cymru, rydyn ni’n aml yn siarad am ddata’r Rhwydwaith fel man cychwyn, fel ffordd o sbarduno cwestiynau, herio rhagdybiaethau, a rhoi rhywbeth cadarn i ysgolion adeiladu arno. Gwnaeth gwaith lles digidol diweddar Ysgol Gynradd Abbey droi hynny’n realiti i ni.
Mae eu hastudiaeth achos yn dangos sut gwnaethon nhw ddefnyddio eu canfyddiadau eu hunain, ond o’n safbwynt ni, yr hyn a safodd allan oedd nid yn unig yr hyn a wnaethon nhw, ond y ffordd gwnaethon nhw ymdrin â’r broses gyfan. Yn hytrach na thrin eu data ar lefel yr ysgol fel rhywbeth i’w ddehongli y tu ôl i ddrysau caeedig, maen nhw’n ei roi’n syth yn nwylo eu dysgwyr. Gwnaeth gweld eu data eu hunain helpu i newid y drafodaeth o rifau i brofiad go iawn.
Yr hyn y sylwon ni arno oedd bod yr ysgol wedyn gadael i’r data ysgogi chwilfrydedd, yn hytrach na’u gwthio tuag at ymateb sefydlog. Datblygodd sgyrsiau yn naturiol, gyda staff a dysgwyr yn edrych ar y canfyddiadau gyda’i gilydd ac yn gadael i chwilfrydedd eu tywys. Mae’n ein hatgoffa nad oes angen i arfer sy’n seiliedig ar dystiolaeth fod yn gymhleth; dim ond lle sydd ei angen.
Gwnaeth yr ysgol ymgorffori’r gwaith hwn yn yr hyn a oedd yn digwydd yn barod ledled y cwricwlwm. Roedd dylanwad digidol, ymddygiad ar-lein a lles yn eistedd yn daclus ym Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles a’r Fframwaith Cymhwysedd Digidol. Ni cheisiodd yr ysgol ailddyfeisio ei hun; cryfhaodd yr hyn a oedd yno eisoes.
Cawson ni ein taro hefyd gan yr ymrwymiad i lais y disgybl. Pan fydd ysgolion yn rhoi’r amser, yr ymddiriedaeth a’r offer i ddysgwyr ddehongli data eu hunain, mae ansawdd y ddealltwriaeth yn trawsnewid. Ni ymatebodd Blwyddyn 6 i’r hyn a ddywedodd y data; gwnaethon nhw ei wthio ymhellach. Gwnaethon nhw edrych nhw ar sut mae algorithmau’n dylanwadu ar eu profiadau a myfyrio ar sut mae bywyd digidol yn effeithio arnyn nhw. Y cyfuniad hwnnw o ddata strwythuredig a myfyrdod gonest gan ddysgwyr yw’r union fath o bartneriaeth y cafodd y Rhwydwaith ei ddatblygu i’w chefnogi.
Efallai mai’r rhan fwyaf calonogol oedd gweld sut roedd y data yn dod â phawb at ei gilydd. Staff, dysgwyr a theuluoedd yn rhan o’r un sgwrs. Pan gaiff ei ddefnyddio’n dda, mae’n dod yn iaith a rennir y gall pawb ymgynnull o’i chwmpas i wneud synnwyr ohoni.
Wrth i ni edrych ymlaen at arolwg 2026 y Rhwydwaith, mae’r daith hon yn atgyfnerthu rhywbeth rydyn ni wedi sylwi arno dro ar ôl tro: nid yw newid ystyrlon yn deillio o fod a’r holl atebion ar y dechrau. Mae’n deillio o fod yn fodlon ystyried, cwestiynu ac addasu. Pan fydd ysgol yn trin adroddiad y Rhwydwaith fel gwahoddiad agored yn hytrach na rhywbeth i gael ei farnu yn ei ôl, rydych chi’n cael y math o waith meddylgar, sy’n canolbwyntio ar y dysgwr, a welson ni yma.
Mae eu profiad yn ein hatgoffa nad yw lles digidol yn ddim ond pwnc—mae’n rhan fyw ac esblygol o fywydau plant. Ac wrth inni ymddiried yn ein dysgwyr i arwain y sgwrs, maen nhw’n dangos i ni safbwyntiau na fyddem byth wedi cyrraedd ar ein pen ein hunain.
Gallwch ddarllen astudiaeth achos lawn Ysgol Gynradd Abbey yma.
Am ragor o enghreifftiau o sut mae data SHRN yn cefnogi ymarfer sy’n seiliedig ar dystiolaeth, ewch i dudalennau’r astudiaethau achos a’r adnoddau ar ein gwefan.
Mae’r blog gwadd hwn, a ysgrifennwyd gan Lauren Copeland , sy’n ddarlithydd ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd, yn archwilio pam mae addysg iechyd mislif yn bwysig i bob person ifanc, nid y rhai sydd â mislif yn unig. Mae Lauren yn gweithio mewn partneriaeth â Robyn Jackowich , Honor Young a Max R. Ashton ym Mhrifysgol Caerdydd a Tabitha Dickson ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd. Gan dynnu ar ymchwil diweddar gyda bechgyn a dynion ifanc, mae Lauren yn edrych ar yr hyn maent yn ei ddysgu ar hyn o bryd, yr hyn maen nhw eisiau ei wybod, a sut y gall addysgu mwy cynhwysol helpu i leihau stigma a meithrin dealltwriaeth. Mae hi hefyd yn rhannu cynlluniau ar gyfer astudiaeth fwy a fydd yn cefnogi ysgolion i greu sgyrsiau mwy agored a chefnogol am lesiant mislif. Mae’r blog hwn o ddiddordeb i ddarllenwyr SHRN oherwydd ei fod yn dwyn ynghyd dystiolaeth newydd, safbwyntiau pobl ifanc, a mewnwelediadau ymarferol a all helpu ysgolion i gryfhau lles mislif i bob dysgwr.
Yr Hyn Rydym yn Gwybod
Mae tua 1.8 biliwn o bobl ledled y byd yn cael mislif bob mis. Er bod mislif yn gwbl naturiol, mae’n dal i gael ei amgylchynu gan stigma, embaras a chamddealltwriaeth. Mae Cynllun Iechyd Menywod GIG Cymru (2025–2035) yn tynnu sylw at iechyd mislif fel mater iechyd cyhoeddus a chydraddoldeb, a rhywbeth y mae angen i bawb yn y gymdeithas ei ddeall a’i gefnogi.
I lawer o blant a phobl ifanc, gall mislif wneud bywyd ysgol yn anoddach. Ar gyfartaledd, mae merched 15 oed yn colli tua 3 diwrnod o ysgol y flwyddyn oherwydd symptomau mislif ac yn treulio tua 14 diwrnod yn ei chael hi’n anodd canolbwyntio neu gymryd rhan lawn tra yn yr ysgol (1). I’r rhai o deuluoedd incwm isel neu gefndiroedd lleiafrifol, mae tlodi mislif (sy’n methu â fforddio cynhyrchion mislif) yn ychwanegu hyd yn oed mwy o bwysau (2).
Er bod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi £9 miliwn i helpu i fynd i’r afael â thlodi mislif a gwella addysg, mae bechgyn a dynion ifanc yn aml yn cael eu gadael allan o’r sgyrsiau hyn. Mae dysgu pawb am y mislif yn helpu i chwalu stigma, meithrin dealltwriaeth, a chreu ysgolion a chymunedau mwy cefnogol. Fodd bynnag, mae llawer o wersi yn dal i ganolbwyntio’n bennaf ar y rhai sydd â mislif, sy’n golygu bod gan fechgyn a dynion ifanc lai o gyfleoedd yn aml i ddysgu am y pwnc mewn ffordd strwythuredig.
Mae angen i ni hefyd feddwl am y ffordd orau o addysgu’r pwnc hwn. Gall dosbarthiadau cymysg o ran rhywedd helpu i normaleiddio’r sgwrs , tra mewn lleoliadau eraill gall dysgwyr deimlo ychydig yn anghyfforddus. Mae addysg am mislif effeithiol yn gynhwysol ac yn sensitif, gan helpu pawb i deimlo eu bod yn cael eu parchu tra mewn lleoliadau eraill gall dysgwyr deimlo ychydig yn anghyfforddus. Mae addysg mislif effeithiol yn gynhwysol ac yn sensitif, gan helpu pawb i deimlo eu bod yn cael eu parchu.
Yr Hyn a Wnaethom – ein gwaith blaenorol yn y maes hwn:
I ddysgu mwy am y mater hwn, fe wnaethom gynnal astudiaeth arolwg gyda 155 o ddynion ifanc a phobl a neilltuwyd yn wrywaidd adeg eu geni (16–25 oed) a fynychodd ysgol yn y DU. Roeddem eisiau dysgu am yr addysg mislif a gawsant, pa mor hyderus oedden nhw yn eu gwybodaeth, a sut roedd hyn yn gysylltiedig â’u hagweddau tuag at fislif.
Sut y Gwnaethom
Cwblhaodd y cyfranogwyr arolwg ar-lein. Gofynnwyd am yr hyn a gwnaethant ddysgu yn yr ysgol, pwy a’i haddysgodd, a pha mor hyderus oedden nhw yn eu gwybodaeth am fislif. Fe wnaethom hefyd archwilio eu barn ar stigma, a’u hagweddau tuag at bolisïau sy’n gysylltiedig â mislif.
Yr Hyn a Wnaethom Ddarganfod
Dywedodd y rhan fwyaf o’r cyfranogwyr eu bod wedi cael rhywfaint o addysg mislif yn yr ysgol, ond roedd llawer o’r farn ei bod o ansawdd gwael neu’n ddi-fudd.
Roedd y rhai a oedd yn gwybod mwy am fislif yn llai tebygol o ddal safbwyntiau negyddol neu stigmateiddiol.
Helpodd dysgu am brofiadau go iawn o fislif, nid y ffeithiau biolegol yn unig, i feithrin empathi.
Dywedodd rhai fod dosbarthiadau cymysg eu rhywedd yn ddefnyddiol ar gyfer normaleiddio’r pwnc, ond dywedodd eraill fod jôcs neu bryfocio yn y grwpiau cymysg hyn yn gwneud dysgu’n heriol.
Y gwersi mwyaf effeithiol oedd y rhai a gyfunodd ffeithiau â rheoli cyfnodau ymarferol, gan helpu pawb i ddeall y wyddoniaeth a’r effaith gymdeithasol.
At ei gilydd, mae’r canfyddiadau’n dangos bod bechgyn a dynion ifanc eisiau dysgu am fislif, ond mae angen addysg arnyn nhw sy’n teimlo’n berthnasol, yn onest, ac yn barchus. Pan nad oes gan bobl ifanc wybodaeth, mae stigma yn fwy tebygol o ledaenu a llunio diwylliant yr ysgol.
Yr Hyn Hoffem Wybod
Ar hyn o bryd nid oes gennym ddealltwriaeth a thystiolaeth o sut i fynd i’r afael ag anghenion amrywiol merched a bechgyn mewn ysgolion o ran addysg iechyd mislif. Mae angen i ni ddeall sut olwg sydd ar addysg mislif effeithiol i fechgyn a dynion ifanc, a sut i’w cynnwys mewn ffyrdd cefnogol sy’n lleihau stigma.
Mae ein hymchwil blaenorol yn dangos bod dynion ifanc eisiau deall mwy am fislif. Maent eisiau gwybodaeth ffeithiol ynglŷn â beth sy’n digwydd yn ystod mislif, sut mae’n effeithio ar bobl yn gorfforol ac yn emosiynol, a sut y gallant gynnig cefnogaeth. Pan fydd addysg mislif yn cael ei gwahanu yn ôl rhyw, gall wneud i fislif deimlo fel pwnc i un grŵp o ddysgwyr yn unig, gan atgyfnerthu’r syniad nad yw’n rhywbeth y dylai pawb ei ddeall.
Gobeithiwn y bydd ein camau nesaf yn astudiaeth fwy, dwy gam, a fydd yn archwilio’r ffyrdd gorau o gynnwys bechgyn a dynion ifanc mewn addysg mislif. Drwy ddeall beth sy’n gweithio, gallwn helpu i greu sgyrsiau mwy agored a chefnogol am fislif mewn ysgolion a chymunedau fel y gall pawb, waeth beth fo’u rhyw, chwarae rhan mewn rhoi terfyn ar stigma a hyrwyddo lles mislif. Y ddau gam yw:
Cyfnod 1 (Yn digwydd rhwng Ebrill a Gorffennaf 2026)
Grwpiau ffocws gyda dysgwyr ysgol uwchradd – y rhai sydd â mislif a’r rhai nad oes ganddynt.
Cyfweliadau gyda rhieni a gofalwyr, gofalwyr ac athrawon i ddeall beth sy’n helpu neu’n ei gwneud yn anoddach addysgu am fislif.
Cyfnod 2 (Yn digwydd rhwng Medi a Rhagfyr 2026)
Arolwg ar raddfa fawr gyda thua 2,000 o bobl ifanc 13–16 oed mewn ysgolion ledled Cymru.
Cwestiynau sy’n archwilio beth mae dysgwyr eisiau dysgu am y mislif, beth maen nhw’n meddwl y dylai bechgyn a dynion ifanc ei ddysgu, pryd a sut y dylai dysgu ddigwydd, a pha rwystrau sy’n bodoli.
Dadansoddiad o sut mae safbwyntiau’n amrywio yn ôl oedran, cefndir ac incwm teuluol.
Ein nod yw darganfod pa rannau o gwricwlwm ac amgylchedd yr ysgol y gellir eu newid i wneud addysg mislif yn fwy cynhwysol i bawb. Drwy wrando ar fechgyn a dynion ifanc, gallwn ddylunio addysg sy’n helpu i leihau empathi, meithrin empathi, a chefnogi’r rhai sydd â mislif.
Casgliad
Mae deall sut mae bechgyn a dynion ifanc yn dysgu am fislif yn allweddol i greu amgylcheddau ysgol mwy agored a chefnogol. Mae ein canfyddiadau’n tynnu sylw at awydd clir am addysg well, fwy cynhwysol sy’n lleihau stigma ac yn helpu pob dysgwr i deimlo’n hyderus wrth siarad am iechyd mislif.
Wrth i’r gwaith hwn ddatblygu, rydym yn gobeithio partneru ag ysgolion a phobl ifanc i archwilio dulliau sy’n teimlo’n ymarferol ac yn gynhwysol mewn ystafelloedd dosbarth go iawn. Os hoffai eich ysgol dderbyn y wybodaeth ddiweddaraf, neu ddysgu am gyfleoedd yn y dyfodol i gymryd rhan yn yr ymchwil iechyd mislif hwn, cofiwch danysgrifio i Newyddion SHRN neu e-bostiwch lcopeland@cardiffmet.ac.uk.
1. Schoep ME, Adang EMM, Maas JWM, de Bie B, Aarts JWM, Nieboer TE. Productivity loss due to menstruation-related symptoms: A nationwide cross sectional survey among 32 748 women. Vol. 9, BMJ Open. BMJ Publishing Group; 2019.
2. Jaafar H, Ismail SY, Azzeri A. Period Poverty: A Neglected Public Health Issue. Vol. 44, Korean Journal of Family Medicine. Korean Journal of Family Medicine; 2023. p. 183–8.
Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, yn myfyrio ar y weminar ddiweddar gyda’r Athro Graham Moore, a drafododd pam mae hinsawdd ysgol yn chwarae rhan mor bwysig yn iechyd meddwl pobl ifanc. Yn y sesiwn, roedd safbwyntiau Graham yn adleisio’r hyn y mae llawer o ysgolion o bob rhan o Gymru eisoes yn sôn amdano, sef bod hinsawdd yn brofiad byw sy’n cael ei deimlo bob dydd, nid ei fesur ar dudalen yn unig. Mae’r blog hwn yn dwyn ynghyd negeseuon allweddol y weminar ac yn dangos sut maen nhw’n cysylltu â gwaith parhaus y Rhwydwaith i helpu ysgolion i ddeall a defnyddio eu data.
Y mis diwethaf, cynhaliwyd gweminar gyda’r Athro Graham Moore, Cyfarwyddwr DECIPHer ym Mhrifysgol Caerdydd, i ystyried rhywbeth sy’n teimlo’n gynyddol ganolog i fywyd ysgol bob dydd – hinsawdd ysgol, a’r hyn y mae’n ei olygu i iechyd meddwl pobl ifanc. Bu’r sesiwn yn llwyddiant gyda’r gynulleidfa gan ei bod wedi cysylltu ymchwil â’r hyn y mae ysgolion yn ei brofi bob dydd. Bydd llawer o’r hyn a rannodd yn teimlo’n gyfarwydd iawn i’r staff.
Soniodd Graham am hinsawdd ysgolion fel ‘yr ymdeimlad’ a geir mewn ysgol, y perthnasoedd, yr arferion a’r ymdeimlad o ddiogelwch sy’n sail i bopeth arall. Pwysleisiodd nad yw hinsawdd yn rhywbeth y gallwch chi ei ‘ychwanegu at ysgol.’ Dyma’r diwylliant bob dydd sy’n creu profiad pobl ifanc yn yr ysgol. Dyma’r math o beth y mae staff yn ei adnabod ar unwaith, hyd yn oed os nad ydyn nhw erioed wedi’i alw’n ‘hinsawdd ysgol’ o’r blaen. Dyma rywbeth darodd dant. Nid yn y data yn unig y mae hinsawdd yn bodoli; rydych chi’n sylwi arno’r eiliad y byddwch chi’n camu i mewn i ysgol.
Yr hyn a arhosodd gyda mi oedd ei fod yn cyd-fynd â’r hyn y mae ysgolion o bob rhan o Gymru eisoes yn ei wneud trwy’r Rhwydwaith. Mae ysgolion yn gyson yn gorfod ymdopi â phwysau sy’n cystadlu â’i gilydd, ond mae’r syniad bod data da, perthnasoedd dibynadwy, a chefnogaeth gan y rhai sy’n deall y cyd-destun lleol yn gwneud gwahaniaeth go iawn yn rhywbeth sydd wedi bod wrth wraidd y rhwydwaith erioed. Roedd yn galonogol clywed Graham yn myfyrio ar hynny, ac i weld sut mae ei safbwynt ymchwil ehangach yn cysylltu ag ymarfer bob dydd yng Nghymru. Fe wnaeth fy atgoffa pa mor aml y mae ysgolion yn sôn mai’r pethau bach bob dydd sydd bwysicaf.
Fe wnaethon ni hefyd sôn am rôl bwysig Cydlynwyr Rhwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles. Nhw yw’r bobl ar lawr gwlad sy’n cefnogi ysgolion i gael golwg fanwl ar ei hadroddiadau gan y Rhwydwaith, gwneud synnwyr o’r hyn maen nhw’n ei weld, a defnyddio’r wybodaeth hynny i gynllunio newidiadau ystyrlon. Mae eu gwaith yn helpu i ddod â’r data’n fyw ac yn dangos sut y gall ddylanwadu ar benderfyniadau go iawn mewn ysgolion.
Roedd y weminar wedi ein hatgoffa nad rhywbeth rydych chi’n darllen amdani mewn ymchwil yw hinsawdd ysgolion yn unig – mae’n rhywbeth rydych chi’n ei weld a’i deimlo mewn ysgolion bob dydd. Rydyn ni’n ei weld bob dydd mewn ystafelloedd dosbarth, coridorau, yn y ffreutur ac mewn sgyrsiau. Rydyn ni’n ei weld mewn pethau arferol sy’n digwydd bob dydd, yn y ffordd mae dysgwyr yn cael eu croesawu, eu cefnogi, a’u clywed.
Os oes gennych ddiddordeb mewn enghreifftiau ymarferol, mae ein hastudiaethau achos o Ysgol Gynradd Cogan a Ysgol Uwchradd Whitmore yn dangos sut mae ysgolion wedi defnyddio eu data SHRN i gryfhau cysylltiadau, gwella trosglwyddiadau a chreu teimlad mwy cysylltiedig o berthyn. Nid enghreifftiau damcaniaethol yw’r rhain; mae’n straeon am ysgolion sy’n gwneud newidiadau sy’n canolbwyntio ar hinsawdd sy’n cefnogi lles dysgwyr yn wirioneddol.
Ac i ysgolion uwchradd a gymerodd ran yn yr arolwg 2025, bydd eich adroddiadau SHRN yn cyrraedd y gwanwyn hwn. Bydd llawer ohonoch yn edrych yn agos ar eich dangosyddion hinsawdd eich hun e.e. cysylltiadau â staff, cysylltiadau cyd-ddisgyblion, ymdeimlad o berthyn, cymryd rhan mewn bywyd yr ysgol. Gall y mesurau hyn adrodd stori bwerus dros amser, yn enwedig pan fyddwch yn eu hail-adolygu ochr yn ochr â’ch blaenoriaethau ehangach o ran iechyd a lles.
Roedd gwe-digwyddiad Graham yn atgof defnyddiol bod gwella lles ddim bob amser yn golygu cyflwyno rhywbeth newydd. Yn aml, mae’n ymwneud â gryfhau’r hyn sydd eisoes yn rhan o ddiwylliant yr ysgol: tegwch, perthnasoedd, llais, a theimlo’n ddiogel.
Rydym yn falch o weithio ochr yn ochr ag ysgolion wrth iddynt adeiladu ar y sylfeini hyn gan ddefnyddio eu data a mewnwelediadau SHRN eu hunain. Os colliwyd y gwe-digwyddiad, gallwch ei wylio yma.
Os oes gennych ddiddordeb yn y sgwrs ehangach am y ymchwil hwn, mae Journal of Child Psychology and Psychiatry wedi cyhoeddi sylw yn ddiweddar yn adeiladu ar adolygiad Graham. Mae’n adleisio llawer o’r themâu o’r gwe-digwyddiad, yn enwedig pwysigrwydd perthnasoedd, teimlad o berthyn, a bywyd cymdeithasol dydd-i-ddydd ysgol, — ac yn cynnig lens cymdeithasol ddefnyddiol ar pam mae hinsawdd yn bwysig: Beth nesaf i hinsawdd ysgol? Sylw ar Moore (2026)
Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith
Yn y blog hwn, rwy’n defnyddio datblygiadau’r Rhwydwaith ac ymchwil ddiweddar yng Nghymru a’r Alban sy’n bwrw golwg ar sut gall ysgolion ddefnyddio’u data yn fwy ystyrlon. Beth wnaeth sefyll allan i mi yn yr astudiaeth oedd sut gall dangosfyrddau rhyngweithiol wneud tystiolaeth yn haws i staff weithio gyda hi, nid dim ond mewn egwyddor, ond yn realiti bywyd ysgol o ddydd i ddydd. Yn y blog hwn, rwy’n amlinellu’r canfyddiadau allweddol ac yn dangos sut mae dangosfwrdd ysgolion uwchradd y Rhwydwaith, sydd ar ddod, yn cysylltu’n uniongyrchol â’r gwaith hwn sy’n dod i’r amlwg.
Gofynnir i ysgolion ymgymryd â rôl gynyddol arwyddocaol wrth gefnogi iechyd a lles dysgwyr. Mae datblygiadau polisi diweddar yn gwneud hyn yn glir: mae’r Dull Ysgol Gyfan ar gyfer Llesiant Emosiynol a Meddyliol yn gosod disgwyliad statudol ar ysgolion i ddeall anghenion eu dysgwyr, gweithredu ar yr anghenion a monitro cynnydd dros gyfnod. Ar yr un pryd, mae Cwricwlwm i Gymru yn gwreiddio lles yn ddiben craidd, gan ofyn bod ysgolion yn dylunio dysgu sy’n cefnogi unigolion iach a hyderus. Ochr yn ochr â hyn, mae amrywiaeth o fframweithiau a chanllawiau cenedlaethol bellach yn pwysleisio pwysigrwydd defnyddio data o ansawdd uchel i ddeall angen lleol, targedu cymorth a darparu tystiolaeth o welliant.
Er bod polisïau diweddar yn gosod mwy o ddisgwyliadau ar ysgolion i fabwysiadu ymagwedd seiliedig ar ddata at les dysgwyr, saif hyn ochr yn ochr â’r holl waith maen nhw eisoes yn ei wneud o ddydd i ddydd. Y gwir yw bod ysgolion yn aml yn wynebu amserlenni prysur, blaenoriaethau sy’n cystadlu a lefel gynyddol o wybodaeth i’w dehongli. Yn y cyd-destun hwn, nid yw nodi ble i ganolbwyntio egni na pha feysydd sydd angen sylw gyntaf yn syml.
Mae astudiaeth ddiweddar gan ymchwilwyr o’r Alban a Chymru yn amlygu rhywbeth sy’n gwneud y gwaith gymaint yn haws: dangosfyrddau data rhyngweithiol. Mae’r offer hyn yn rhoi ffordd syml a gweladwy i ysgolion archwilio’u data eu hunain a gwneud penderfyniadau ar sail beth sy’n digwydd mewn gwirionedd yn eu hystafelloedd dosbarth a’u cymunedau. Darganfu’r astudiaeth fod dangosfyrddau’n helpu staff i brosesu gwybodaeth yn gynt ac yn cefnogi trafodaethau wedi’u llywio gan dystiolaeth ar draws amrywiaeth o rolau ysgol. Yr hyn a’m tarodd i yn yr astudiaeth oedd pa mor gyson roedd staff yn disgrifio dangosfyrddau fel rhywbeth a oedd yn gwneud data yn ‘ddefnyddiadwy’ yn hytrach na dim ond ‘bod ar gael’.
Pam Mae Dangosfyrddau’n Bwysig i Ysgolion
Darganfu’r astudiaeth fod athrawon, staff awdurdodau lleol a hyd yn oed dysgwyr o’r farn bod dangosfyrddau yn:
Hawdd eu dehongli, gan leihau dibyniaeth ar adroddiadau maith neu daenlenni cymhleth.
Defnyddiol ar gyfer cynllunio, gan helpu ysgolion i nodi blaenoriaethau ar gyfer cynlluniau gweithredu ar iechyd a lles.
Defnyddiol ar gyfer sgyrsiau gyda staff, dysgwyr, llywodraethwyr, rhieni a gofalwyr.
Cefnogi dysgu trawsgwricwlaidd, yn enwedig mewn meysydd sy’n gysylltiedig ag iechyd a lles.
Pont rhwng bywyd cartref a bywyd ysgol gan fod teuluoedd yn gallu meddu ar fwy o ddealltwriaeth o brofiad plant a phobl ifanc.
Mae’r astudiaeth yn cofnodi’n benodol fod dangosfyrddau’n hybu “prosesu gwybodaeth yn gyflym a gwneud penderfyniadau yn effeithiol”, sy’n cryfhau’r buddion hyn. Hynny yw, mae dangosfyrddau’n trawsnewid data craidd yn fewnwelediadau clir, y mae’n bosibl gweithredu arnynt. Maen nhw’n caniatáu i staff nodi tueddiadau sy’n dod i’r amlwg yn gyflym, amlygu meysydd o bryder, ac adnabod cryfderau ar draws cymuned yr ysgol. Trwy droi gwybodaeth sy’n aml yn ddwys, yn ddelweddau syml, mae dangosfyrddau’n helpu athrawon i weld pethau y gallent fel arall eu colli mewn adroddiadau hir. Oherwydd hyn, mae dadansoddi’n teimlo’n hylaw, nid yn llethol, sy’n gryfder allweddol yn ôl yr astudiaeth.
Trwy gyflwyno gwybodaeth yn weledol, maent yn ategu gwneud penderfyniadau wedi’u llywio gan dystiolaeth yn fwy hyderus ymhlith arweinwyr ac athrawon ysgol.
Hefyd, mae’r astudiaeth yn pwysleisio bod rhaid i anghenion ysgol yrru dyluniad dangosfyrddau. Mae’r Rhwydwaith mewn sefyllfa unigryw i wneud hyn oherwydd ei fodel partneriaeth hirdymor gydag ysgolion ar draws Cymru.
Ar ddod cyn hir: Dangosfwrdd Lefel Uwchradd y Rhwydwaith
Mae dangosfwrdd digidol ysgolion uwchradd newydd y Rhwydwaith yn lansio ddiwedd 2026. Bydd yr holl ysgolion uwchradd sy’n aelod o’r rhwydwaith yn cael mynediad i’r dangosfwrdd data newydd hwn, a fydd yn rhoi’r modd i ysgolion archwilio eu data eu hunain ar iechyd a lles, dros sawl cylch arolwg. Dim ond data crynswth lefel ysgol fydd yn cael ei ddarparu, yn unol ag arferion adrodd presennol y Rhwydwaith, gyda phob ysgol yn cael mynediad i’w data eu hunain yn unig.
Bydd y dangosfwrdd hwn, sy’n cael ei adeiladu fel rhan o raglen barhaus y Rhwydwaith i wella mynediad ysgolion at ddata, yn caniatáu i ysgolion graffu ar eu canlyniadau yn fwy hyblyg a rhyngweithiol nag adroddiadau copi caled traddodiadol. Bydd ysgolion yn gallu gweld canlyniadau anhysbys fesul grŵp blwyddyn a rhywedd, gan ei gwneud hi’n haws iddynt ddehongli patrymau a chynllunio gweithredu targedig.
Beth Fydd y Dangosfwrdd yn Galluogi Ysgolion i’w Wneud
Ar ôl ei lansio, bydd y dangosfwrdd yn caniatáu i ysgolion uwchradd:
Ddilyn trywydd tueddiadau lles dros gyfnod, gan ddefnyddio data ailadroddol arolwg y Rhwydwaith.
Nodi materion sy’n dod i’r amlwg yn gynnar, trwy archwilio dangosyddion penodol i bwnc fesul rhywedd a grŵp blwyddyn
Cymharu eu canlyniadau lefel ysgol â phatrymau cenedlaethol
Cynnwys dysgwyr mewn sgyrsiau ystyrlon, wedi’u llywio gan ddata, am eu profiadau ac amgylchedd yr ysgol, gan gefnogi ymagwedd ysgol gyfan at wella iechyd a lles.
Galluogi Cydlynwyr WNHWPS i weithio’n rhagweithiol gydag ysgolion, gan ddefnyddio data hygyrch, lefel ysgol, i lywio sgyrsiau, nodi blaenoriaethau a chefnogi cynllunio targedig ar gyfer gwella.
Mae’r dulliau defnyddio hyn yn mapio’n agos at botensial dangosfyrddau, yn ôl yr astudiaeth, yn enwedig eu defnydd mewn cynllunio, ymgysylltu â disgyblion a chydweithredu traws sector.
Beth Ddywedodd Ysgolion Wrth Ymchwilwyr
Dywedodd athrawon a staff awdurdodau lleol y gallai dangosfyrddau eu helpu i:
Bennu bod lles yn gyfrifoldeb ysgol gyfan gyffredin, yn hytrach nag yn dasg i un aelod staff.
Cryfhau partneriaethau ar draws y sectorau addysg, iechyd a chymunedol.
Cynnwys dysgwyr a llais y disgybl mewn penderfyniadau mewn ffyrdd mwy ystyrlon.
Yn ddiddorol, roedd dysgwyr yn hoffi’r ffordd yr oedd dangosfyrddau’n gwneud lles yn “weladwy” ac yn “real”. Roeddent yn teimlo ei bod yn eu helpu i ddeall sut roedd eu profiadau nhw yn cyd-fynd â phatrymau ehangach. Mae hyn yn adleisio canfyddiad yr arolwg, sef bod dangosfyrddau’n gallu cefnogi galluogedd myfyrwyr trwy wneud data yn fwy hygyrch.
Pam Mae Hyn yn Bwysig Nawr
Gyda lles wedi’i wreiddio’n elfen ganolog o gwricwlwm Cymru, mae ar ysgolion angen offer ymarferol, seiliedig ar dystiolaeth, sy’n cefnogi gweithredu heb gynyddu baich gweinyddol. Mae dangosfyrddau rhyngweithiol yn cynnig ffordd effeithlon, hawdd ei defnyddio, i fodloni’r disgwyliadau hyn gan leihau baich gwaith ar yr un pryd.
Ar gyfer ysgolion sy’n aelodau o’r Rhwydwaith, mae’n bosibl mai dyma’r cam mawr nesaf: troi data’r arolwg yn rhywbeth rhyngweithiol, wedi’i deilwra, sy’n ddefnyddiol ar unwaith. Mae’r astudiaeth yn pwysleisio bod dangosfyrddau nid yn unig yn offer data, maent hefyd yn gatalyddion ymagweddau mwy cydgysylltiedig a chydweithredol at les ar draws systemau ysgol. Felly, nid yn unig y mae dangosyddion yn ateb technolegol, maent yn ateb strategol.
Gair i Gloi
Fel y mae’r astudiaeth yn ei amlygu, mae gwerth dangosfyrddau rhyngweithiol nid yn unig yn eu swyddogaethau technegol, mae hefyd yn eu gallu i alluogi ysgolion i wneud penderfyniadau gwybodus yn seiliedig ar dystiolaeth. Mae’r Rhwydwaith, â’i bartneriaethau hen-sefydledig a’i set ddata gynhwysfawr, mewn sefyllfa unigryw i ddatblygu dangosfyrddau sy’n darparu cymorth ymarferol ystyrlon i athrawon, dysgwyr a theuluoedd. Os gall ysgolion weld eu data lles eu hunain yn glir, maent mewn sefyllfa gymaint cryfach i wneud penderfyniadau gwybodus ac, yn y pen draw, creu amgylcheddau lle gall pobl ifanc ffynnu.
Cofrestrwch ar gyfer e-newyddion y Rhwydwaith i gadw i fyny â’n cynnydd, gan gynnwys diweddariadau i ddod am ddangosfwrdd y Rhwydwaith a gwaith sy’n mynd rhagddo gyda dangosfwrdd data’r Rhwydwaith, Iechyd Cyhoeddus Cymru.
Ar draws Cymru, mae ysgolion yn archwilio ffyrdd newydd ac ymarferol o ddwyn tystiolaeth y Rhwydwaith i ABCh a dysgu ehangach ar iechyd a lles. Mae defnyddio data go iawn yn rhoi ffordd syml i athrawon seilio gwersi’n fwy ar brofiad gwirioneddol eu dysgwyr. Mae’r blog hwn yn rhannu enghreifftiau o sut mae ysgolion yn cysylltu themâu’r Rhwydwaith e.e. iechyd meddwl, cwsg, neu ddewisiadau iach, gyda chynnwys presennol gwersi mewn ffyrdd ystyrlon ac ymarferol.
Ysgol Aberconwy: Defnyddio Data’r Rhwydwaith ar Gwsg mewn Dysgu Dyddiol
Yn Ysgol Aberconwy, defnyddiodd athrawon ddata’u hysgol ar gwsg ar gyfer trafodaethau yn yr ystafell ddosbarth a gweithgareddau ymarferol, fel gwasanaeth ar rythmau beunyddiol, trafodaethau am ddefnyddio sgriniau a chylchoedd cwsg, a her wirfoddol “awr dim technoleg cyn amser gwely” i helpu dysgwyr i fyfyrio ar eu harferion eu hunain. Hefyd, fe wnaeth rhai dosbarthiadau dreialu cofnodi cwsg yn syml dros gyfnod o wythnos, gan helpu dysgwyr i sylwi ar gysylltiadau rhwng eu harferion, eu hwyl, eu gallu i ganolbwyntio, a’u hegni. Cefnogwyd y gweithgareddau ymarferol hyn gydag ymgyrchoedd ysgol gyfan, lle dyluniodd dysgwyr bosteri ac arwain gweithdai i rieni a gofalwyr er mwyn rhannu awgrymiadau ymarferol ar gyfer cwsg gartref, gan helpu’r ysgol i lunio neges gyson am bwysigrwydd cwsg iach.
Ysgol Uwchradd Whitmore: Troi Data yn Fyfyrdod Ystyrlon gan Ddysgwyr
Mae Ysgol Uwchradd Whitmore yn cynnig enghraifft gadarn arall o sut gall data’r Rhwydwaith lywio profiadau dysgu ystyrlon i bobl ifanc. Ar ôl adolygu’u canfyddiadau gan y Rhwydwaith, nododd yr ysgol flaenoriaethau allweddol yn ymwneud â chyflawniad dysgwyr, cysylltedd â’r ysgol, a boddhad â bywyd. Yna, defnyddiodd athrawon y mewnwelediadau hyn i lywio gweithgareddau targedig, cysylltiedig â’r cwricwlwm, a helpodd dysgwyr i fyfyrio ar eu lles eu hunain a’u perthnasoedd o fewn cymuned yr ysgol. Roedd hyn yn cynnwys trafodaethau strwythuredig yn yr ystafell ddosbarth, sesiynau bugeiliol, a gweithgareddau thematig wedi’u llunio i gryfhau ymdeimlad dysgwyr o berthyn a gwydnwch emosiynol. Trwy wreiddio mewnwelediadau’r Rhwydwaith mewn dysgu bob dydd, rhoddodd Whitmore gyfleoedd clir i ddisgyblion ddeall y data, archwilio beth roedd hynny’n ei olygu iddyn nhw, a chyfrannu at newid cadarnhaol o fewn amgylchedd eu hysgol.
Cefnogi Dull Ysgol Gyfan
Nid yw dwyn tystiolaeth data’r Rhwydwaith i wersi yn eistedd ar wahân. Mae’n cysylltu’n naturiol â blaenoriaethau iechyd ehangach yr ysgol gyfan, yn enwedig trwy WNHWPS, sy’n defnyddio’r un canfyddiadau gan y Rhwydwaith i:
nodi blaenoriaethau gwella lefel ysgol
llywio cynlluniau gweithredu ar les
cryfhau cysondeb rhwng polisi, ymarfer a phrofiadau dysgwyr
Pan fydd ystafelloedd dosbarth a strategaethau’r ysgol yn manteisio ar yr un dystiolaeth, mae dysgwyr yn profi ymagwedd gliriach, fwy cydlynol a gallant weld sut mae eu safbwyntiau’n dylanwadu ar benderfyniadau ar draws yr ysgol.
Magu Hyder wrth Ddefnyddio Tystiolaeth mewn Addysg
Mae’r adnoddau hyn sy’n dod i’r amlwg yn cynrychioli cam tuag at helpu ysgolion i ddefnyddio data lles yn fwy gweithgar, nid dim ond rhywbeth y mae angen adrodd amdano. Pan fydd canfyddiadau’r Rhwydwaith yn cael eu cysylltu â llwybrau gwersi strwythuredig, mae athrawon yn cael cefnogaeth i:
dwysáu myfyrdod dysgwyr
cryfhau llais y dysgwr
cynnig profiadau cwricwlwm ymatebol a mwy perthnasol
defnyddio tystiolaeth i lywio ac addasu addysgu
grymuso dysgwyr i wneud synnwyr o’u profiadau eu hunain
Mae hyn yn ymwneud â dangos beth sy’n bosibl pan fydd data’r Rhwydwaith yn dod yn rhan o ddysgu, nid dim ond rhan o bolisi.
Gwneud y Mwyaf o Ddata Eich Ysgol
Mae ysgolion sy’n defnyddio’r dull hwn yn cael eu hannog i ddechrau trwy adolygu eu canfyddiadau cenedlaethol a lefel ysgol y Rhwydwaith. O’r fan honno, gallant nodi pynciau sy’n fwyaf perthnasol i’w dysgwyr a dewis y gwersi neu feysydd y cwricwlwm lle mae’r themâu hyn yn codi’n naturiol.
Hefyd, mae cyfleoedd y tu hwnt i ABCh. Mae rhai ysgolion yn dechrau cysylltu data’r Rhwydwaith â Maes Dysgu a Phrofiad Mathemateg a Rhifedd, gan ddefnyddio data go iawn yr ysgol ar gyfer gweithgareddau trin data dilys sy’n meithrin sgiliau rhifedd ac ymgysylltiad dysgwyr.
Llwybr Cysylltiedig, wedi’i Yrru gan Dystiolaeth, ar gyfer Iechyd a Lles
Trwy integreiddio tystiolaeth y Rhwydwaith i gynnwys gwersi, gall ysgolion gynnig mwy na gwybodaeth i ddysgwyr, gallant ddarparu lle i fyfyrio, gofyn cwestiynau, ac ymhél yn weithgar â materion sy’n effeithio arnyn nhw.
Mae’r ymagwedd hon yn cryfhau gwersi unigol, ond mae hefyd yn cyfrannu at ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd ac sy’n fwy myfyriol a chynhwysol yn gyffredinol. Ac wrth i’r Rhwydwaith esblygu, gyda datblygiadau fel lansio’r Dangosfwrdd Data Ysgolion Uwchradd newydd yn Rhagfyr 2026, bydd gan ysgolion fwy fyth o gyfleoedd i ddefnyddio tystiolaeth yn ystyrlon.
Yn y blog hwn, mae’r myfyriwr PhD, Sophie Borgia, sydd wedi’i lleoli yn DECIPHer, Prifysgol Caerdydd, yn esbonio sut mae ei hymchwil yn datgelu anghydraddoldebau iechyd a lles gan ddefnyddio data’r Rhwydwaith, a sut y bydd hi’n archwilio beth gall ysgolion ei wneud i gefnogi dysgwyr trawsryweddol a rhywedd-amrywiol (TGD) yn well mewn ysgolion uwchradd prif ffrwd yng Nghymru.
Helo, Sophie Borgia ydw i, myfyriwr PhD yn DECIPHer, Prifysgol Caerdydd. Rwy’n defnyddio data Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion i archwilio’r anghydraddoldebau iechyd y mae pobl ifanc drawsryweddol a rhywedd-amrywiol (TGD) yn cael profiad ohonynt yng Nghymru. Mae fy astudiaeth hefyd yn bwrw golwg ar sut mae polisïau, arferion ac amgylcheddau cyffredin ysgolion yn llywio’r deilliannau hyn. I wneud hyn, rwy’n cyfuno dadansoddiadau ansoddol ar raddfa fawr gydag ymchwil ansoddol sy’n cynnwys staff ysgol, dysgwyr TGD a gwneuthurwyr penderfyniadau‑ymarferwyr.
Pam mae’r Ymchwil hon yn bwysig
Gall pobl ifanc drawsryweddol a rhywedd-amrywiol[1] (TGD) wynebu anghydraddoldebau iechyd o gymharu â chyfoedion cisryweddol[2]. Tra bod gwahaniaethau mewn iechyd meddwl wedi’u cofnodi’n helaeth, mae llawer llai yn hysbys am ddeiliannau iechyd eraill, fel gweithgarwch corfforol, defnyddio sylweddau a bwyta’n iach, a’r rôl mae ysgolion yn ei chwarae yn llywio’r rhain. Mae fy ymchwil yn dechrau mynd i’r afael â’r bylchau hyn gan ddefnyddio data 2021 y Rhwydwaith i archwilio anghydraddoldebau posibl ar draws amrediad ehangach o ddeilliannau iechyd a lles. Mae hefyd yn archwilio sut mae cyd-destunau ysgolion uwchradd yn dylanwadu ar y deilliannau hyn. Nod fy ngwaith yw darparu tystiolaeth a all helpu ysgolion i greu amgylcheddau mwy cynhwysol a chefnogol.
Fodd bynnag, prin yw’r ymchwil sy’n archwilio p’un a yw pobl ifanc TGD yn profi anghydraddoldebau mewn deilliannau eraill sy’n gysylltiedig ag iechyd a lles, a sut mae ysgolion yn dylanwadu ar y rhain.
Defnyddio Data’r Rhwydwaith ar gyfer Mewnwelediadau Newydd
Gan adeiladu ar y dystiolaeth hon, mae fy astudiaeth PhD yn defnyddio data Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith i archwilio anghydraddoldebau cysylltiedig ag iechyd y mae pobl ifanc TGD yn cael profiad ohonynt. Rwy’n archwilio p’un a yw’r anghydraddoldebau hyn yn mynd y tu hwnt i iechyd meddwl, i feysydd fel gweithgarwch corfforol, defnyddio sylweddau a bwyta’n iach. Ochr yn ochr â hyn, byddaf yn archwilio sut mae polisïau ac arferion ysgolion uwchradd yn dylanwadu ar iechyd dysgwyr TGD trwy siarad â staff ysgol, pobl ifanc TGD, ac ymarferwyr sy’n ymwneud ag iechyd ac addysg. Y nod yw cynhyrchu tystiolaeth a all helpu ysgolion i greu amgylcheddau mwy cynhwysol a lleihau anghydraddoldebau iechyd. Gyda’i gilydd, bydd hyn yn helpu i adeiladu darlun llawnach o ble mae anghydraddoldebau yn bodoli a pham.
Gall fod yn heriol i ymchwilwyr ddeall p’un a yw pobl ifanc TGD yn profi gwahaniaethau mewn deilliannau cysylltiedig ag iechyd o gymharu â’u cyfoedion cisryweddol. Un rheswm yw bod astudiaethau’n aml yn cael trafferth recriwtio sampl digon mawr ac amrywiol o bobl ifanc â hunaniaethau rhywedd gwahanol.
Dyma ble mae data’r Rhwydwaith yn gwneud gwahaniaeth. Mae’r Rhwydwaith yn cynnal arolwg o filoedd o bobl ifanc ar draws Cymru bob dwy flynedd ac mae’n gofyn cwestiynau am amrediad eang o ddeilliannau iechyd a lles. Hefyd, gall pobl ifanc ddewis rhannu eu hunaniaeth rhywedd, sy’n golygu bod data’r Rhwydwaith yn darparu cyfle unigryw i astudio gwahaniaethau mewn deilliannau cysylltiedig ag iechyd rhwng grwpiau hunaniaeth rhywedd.
Mae fy PhD yn canolbwyntio ar 5 maes allweddol:
Iechyd meddwl
Lles
Defnyddio sylweddau
Gweithgarwch corfforol
Bwyta’n iach
Trwy ddefnyddio data Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith, rwy’ wedi gallu cymharu’r deilliannau hyn ar draws pobl ifanc sydd â hunaniaethau rhywedd gwahanol.
Mae canfyddiadau cynnar yn awgrymu bod pobl ifanc TGD yn adrodd am lai o weithgarwch corfforol ac iechyd meddwl a lles gwaeth o gymharu â chyfoedion cisryweddol. Rwy’n parhau â’r dadansoddiad a byddaf yn rhannu canlyniadau manwl mewn papur ymchwil sydd ar ddod.
Sut gall ysgolion uwchradd gymryd rhan
Mae’r patrymau hyn yn codi cwestiynau pwysig: Sut mae amgylcheddau ysgolion yn dylanwadu ar ymddygiadau a deilliannau iechyd? A beth gall ysgolion ei wneud – yn ymarferol ac yn gynaliadwy – i gefnogi iechyd a lles dysgwyr TGD?
I ateb y rhain, rwy’n gwahodd ysgolion uwchradd a gweithwyr iechyd ac addysg i gymryd rhan yn y cam nesaf o fy PhD. Byddaf yn gweithio gyda phedair ysgol uwchradd ar draws Cymru i recriwtio staff a dysgwyr.
Bydd fy ymchwil yn defnyddio:
Grwpiau ffocws gyda staff ysgol (gan gynnwys uwch rolau arwain, rolau addysgu a rolau bugeiliol)
Grwpiau ffocws creadigol gyda phobl ifanc trawsryweddol, anneuaidd a rhywedd-amrywiol
Cyfweliadau gyda gweithwyr proffesiynol sy’n gweithio ym maes addysg ac iechyd (e.e. rolau addysg Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, cydlynwyr ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd a lles, a rolau iechyd cyhoeddus eraill sy’n gysylltiedig â lleoliadau addysg uwchradd).
Y nod yw darparu mewnwelediadau ymarferol i staff ysgol a llunwyr polisi i greu amgylcheddau ysgol mwy cynhwysol a chefnogol i ddysgwyr TGD, ac i nodi beth sy’n gweithio a beth sydd angen ei newid.
Edrych tua’r dyfodol: Sut gall ysgolion wneud gwahaniaeth
Mae data 2021 y Rhwydwaith wedi rhoi darlun cliriach i ni o’r heriau iechyd a lles sy’n cael eu hwynebu gan bobl ifanc TGD. Nesaf, byddaf i’n archwilio sut mae polisïau ysgol ac arferion dydd i ddydd yn cyfrannu at y deilliannau hyn, a pha ddulliau cynhwysol all wneud gwahaniaeth mesuradwy. Mae pobl ifanc TGD yn haeddu amgylcheddau ysgol lle maen nhw’n teimlo’n ddiogel, yn cael eu gweld ac yn cael eu cefnogi, a gall eich mewnwelediadau wir helpu i wireddu hynny.
Mae cam nesaf fy PhD yn dibynnu ar brofiad bywyd ac arbenigedd proffesiynol pobl sy’n gweithio’n uniongyrchol mewn addysg uwchradd ac iechyd. Trwy gymryd rhan, byddwch yn helpu i lywio argymhellion realistig, ymarferol y gall ysgolion ar draws Cymru eu defnyddio i wella iechyd a lles dysgwyr TGD.
Rwy’n awyddus i weithio gyda phedair ysgol uwchradd ar draws Cymru i gynorthwyo â recriwtio staff a dysgwyr i gymryd rhan.
Os ydych chi’n gweithio, neu’n adnabod rhywun sy’n gweithio, mewn ysgol uwchradd yng Nghymru a allai gyfrannu at hyn, byddwn wrth fy modd yn clywed gennych. Byddwn hefyd yn awyddus i siarad â phobl sy’n gweithio ym meysydd addysg ac iechyd (megis rolau addysg Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, cydlynwyr ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd a lles, a rolau iechyd cyhoeddus eraill sy’n ymwneud â lleoliadau addysg uwchradd).
Mae eich safbwyntiau a’ch profiadau yn hanfodol; gallant ddylanwadu’n uniongyrchol ar sut rydym ni’n deall yr heriau hyn a sut rydym ni’n adeiladu dulliau mwy cynhwysol sydd wir yn gwneud gwahaniaeth i bobl ifanc TGD.
[1] TGD: Trawsryweddol a rhywedd-amrywiol. Defnyddir y term hwn i ddisgrifio pobl nad yw eu hunaniaeth rhywedd yr un peth â’r rhyw a bennwyd iddynt ar adeg eu geni.
[2] Cisryweddol: Mae’n disgrifio pobl y mae eu hunaniaeth rhywedd yr un peth â’r rhyw a bennwyd iddynt ar adeg eu geni.
Yn haf 2025, ymwelais â chwe ysgol uwchradd ym mhob rhan o Gymru i archwilio barn pobl ifanc am gysylltedd â’r ysgol fel rhan o waith datblygu cais am gymrodoriaeth ôl-ddoethur. Cymerodd dros 100 o ddisgyblion Blynyddoedd 7–12 ran mewn sesiynau trafod. A minnau’n ymchwilydd gyrfa gynnar, dyma oedd y tro cyntaf i mi gynnwys ymglymiad gan y cyhoedd mewn cais am gyllid a dysgais lawer ar y daith. Dyma ychydig fyfyrdodau fydd, gobeithio, yn helpu eraill sy’n dechrau arni…
Gall fod angen cyllid arnoch cyn y gallwch wneud cais am gyllid
Dechreuais i gyda sgyrsiau ar-lein gydag ymarferwyr sy’n gweithio mewn ysgolion a chydag ysgolion i helpu llunio syniadau cychwynnol fy ymchwil. Roedd hyn yn ddefnyddiol iawn ac fe wnaeth fy ngalluogi i i gyfyngu cwmpas fy mhrosiect arfaethedig. Fodd bynnag, daeth i’r amlwg yn eithaf cyflym bod angen i mi glywed yn uniongyrchol gan bobl ifanc mewn ysgolion. I wneud hynny’n gywir, roedd angen cyllid arna’ i, o leiaf i dalu fy nghostau teithio ac, yn ddelfrydol, i gynnig rhywbeth i’r ysgolion am gefnogi’r gwaith.
Yn ffodus, roeddwn i’n gallu gwneud cais am grant bach trwy raglen diwylliant ymchwil Ignite Prifysgol Caerdydd, a ddyfarnodd £2,000 i mi. Hebddo, byddwn i wedi chwilio am gyllid sbarduno gan sefydliadau fel Rhwydwaith Gyrfa Gynnar yr Academi Brydeinig a Chymdeithas Ddysgedig Cymru. Yn aml hefyd, mae rhywfaint bach o arian ar gael gan Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru ar gyfer gwaith ymglymiad y cyhoedd.
Mae cael at gyfranogwyr yn mynnu creadigrwydd a chysylltiadau
Y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith) oedd fy ngham cyntaf tuag at gymorth a chyngor. Mae rhwydwaith y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn cynnwys pob ysgol uwchradd a gynhelir yng Nghymru ac fe helpon nhw fi i gysylltu ag ysgolion a oedd yn barod i gymryd rhan. Cynigiais £100 i bob ysgol i gefnogi’r ymweliad a thalu unrhyw gostau staff/costau eraill. Hefyd, roedd recriwtio’n haws gan fod y pwnc yn cyd-fynd yn dda â blaenoriaethau ysgolion o ran cysylltedd â’r ysgol a llais y disgybl.
Roedd gweithio gydag ysgolion yn fuddiol tu hwnt ond roedd yn mynnu hyblygrwydd, hefyd. Roedd ar rai ysgolion angen mwy o amser i feddwl nag eraill. Roedd meithrin perthynas a bod yn glir am y gofynion wedi helpu’n fawr. Hefyd, ystyriwch pryd byddwch yn cynnwys y cyhoedd yn ofalus – roeddwn i am siarad â myfyrwyr blynyddoedd 7-9 yn bennaf, a weithiodd yn dda yn ystod tymor yr haf, ond byddai siarad â myfyrwyr blwyddyn 11, a oedd yn sefyll arholiadau neu a oedd eisoes wedi gadael yr ysgol, wedi bod yn anodd.
Mae’n bwysig ystyried sut gallwch chi wneud eich sesiynau yn gynhwysol ac yn hygyrch. Sicrhewch fod gweithgareddau’n briodol i oedran a meddyliwch sut byddwch chi’n annog myfyrwyr sy’n fwy tawedog neu’n llai hyderus i gyfrannu – efallai trwy roi cyfleoedd i roi sylw ar nodiadau post-it yn ogystal ag ar lafar. Os ydych chi’n gweithio gyda grwpiau amrywiol neu trwy sefydliadau partner, neilltuwch gyllid nid yn unig i dalu cyfranogwyr, ond hefyd am wasanaethau cyfieithu a ffioedd sy’n helpu i dalu am amser staff a chostau cymorth eraill. Yn aml, mae’r rhain yn hanfodol ar gyfer gwneud cynnwys y cyhoedd yn wirioneddol gynhwysol a phosibl i’r rhai rydych chi’n gofyn iddynt gymryd rhan.
Er nad oes angen cymeradwyaeth foesegol yn nodweddiadol ar gyfer gweithgareddau cynnwys y cyhoedd, mae’n hanfodol bod y gweithgareddau hyn yn cael eu cynnal yn foesegol. Wrth gynllunio’ch ymglymiad, dylech ystyried yn ofalus faterion fel cydsyniad gwybodus, diogelu a chyfrinachedd. Ceisiwch gyngor os nad ydych chi’n siŵr.
Hefyd, cynhaliais i sesiynau ar-lein gyda grwpiau cynghori ieuenctid o’r Rhwydwaith Maethu a’r Ganolfan Iechyd Meddwl Genedlaethol. Os ydych chi’n gweithio mewn maes penodol, mae’n werth estyn allan i sefydliadau trydydd sector i weld a oes ganddynt eisoes grwpiau ymglymiad y cyhoedd y gallech fanteisio arnynt. Talais i £25 i bob cyfranogwr am awr o’u hamser.
Dechreuwch yn gynnar… mae’n cymryd mwy o amser nag y byddwch chi’n ei feddwl!
Dechreuais i ysgrifennu’r cais ymglymiad y cyhoedd ym mis Ionawr, ei gyflwyno ym mis Chwefror, clywed yn ôl ym mis Mawrth, recriwtio ysgolion ym mis Ebrill/Mai a chynnal sesiynau ym misoedd Mehefin a Gorffennaf. Cyflwynwyd y cais terfynol am gymrodoriaeth ym mis Medi. Dyna gyfnod arwain o naw mis. Hefyd, gallai fod yn ddefnyddiol i chi gynnwys amser ar gyfer mwy nag un sesiwn gyda’r un grŵp wrth i’ch syniadau ddatblygu.
Gofynnwch gwestiynau sy’n helpu i lywio’ch cais
Nid yw bob amser yn amlwg beth i’w ofyn mewn sesiynau ymglymiad y cyhoedd, yn enwedig ar y cychwyn pan fyddwch chi o hyd yn llunio’ch syniadau. Roedd neilltuo amser rhwng yr ymweliadau ag ysgolion yn ddefnyddiol i mi fel y gallwn fyfyrio a newid fy ffocws wrth i fy nghais ddatblygu.
Yn fy nghais am gymrodoriaeth, defnyddiais i’r adborth gan bobl ifanc i gyfiawnhau penderfyniadau allweddol, fel pam y dewisais i grŵp oedran penodol, ddull penodol, neu amseriad casglu’r data. Er enghraifft, un cipolwg allweddol o’r sesiynau oedd pa mor wahanol yr oedd pobl ifanc yn teimlo am gysylltedd â’r ysgol wrth iddynt symud ymlaen drwy’r ysgol. O ganlyniad i hyn, newidiais i amrediad yr oedrannau roeddwn i’n canolbwyntio arnynt yn y cais terfynol. Meddyliwch am y cwestiynau y bydd angen i chi eu hateb yn ystod eich cais am gyllid neu’ch cyfweliad, a gweithiwch am yn ôl i sicrhau eich bod yn gofyn i gyfranogwyr am gyfraniad ynghylch y meysydd hynny – a’ch bod chi’n gwrando arnynt.
Ac yn olaf… ysgrifennwch y cais!
Gwnewch yn siŵr eich bod chi’n defnyddio beth ddysgoch chi a’ch bod yn ysgrifennu’r cynnig. Mae rhoi gwybod i gyfranogwyr sut gwnaeth eu cyfraniad lywio’ch cais, a ph’un a oedd yn llwyddiannus, yn arfer da. Lluniais i adroddiad byr a rannwyd gyda’r ysgolion a gymerodd ran.
Os gallwn roi un gair o gyngor, dyma fe: dechreuwch yn gynnar a pheidiwch â bod ofn gofyn am help. Mae llawer i’w ddysgu o gynnwys y cyhoedd, ond mae’n werth yr ymdrech, heb os!
Mae’r blog hwn, a ysgrifennwyd gan Maria Boffey, Rheolwr Cyfnewid Gwybodaeth a Materion Allanol SHRN, yn trin a thrafod sut mae clwstwr ysgolion WNHWPS Sir Fynwy yn defnyddio data’r SHRN i ysgogi newid cydweithredol ar draws y system. O gynllunio pontio i gysoni strategol, mae dull y clwstwr yn dangos beth sy’n bosibl pan mae data’r SHRN yn cael ei ddefnyddio ar y cyd i ystyried, cynllunio, a chymryd camau gweithredu.
Mae clwstwr ysgolion WNHWPS Sir Fynwy yn enghraifft arwyddocaol o’r modd y mae data’r Rhwydwaith yn cael ei ddefnyddio i wella prosesau ysgolion ac ysgogi newid ystyrlon ar y cyd. Mae dull y clwstwr yn dangos nad adnodd casglu data yn unig yw’r SHRN, ond caiff ei ddefnyddio hefyd i ystyried y system gyfan, i gynllunio a chymryd camau gweithredu.
Mae cydweithio’n dechrau gyda data’r SHRN
Un o agweddau mwyaf grymus model Sir Fynwy yw’r ffordd y mae data’r SHRN yn cael ei ddefnyddio yn sylfaen ar y cyd i gynnal trafodaethau ystyrlon yn y clwstwr. Yn hytrach nag ei ddefnyddio ar wahân, mae’r data yn cael ei adolygu’n rheolaidd, ei archwilio, a’i drafod mewn ysgolion, rhwng swyddi gwahanol a gyda phartneriaid. Mae hyn wedi helpu i greu diwylliant sy’n seiliedig ar dystiolaeth, nid yn unig i drafod data’r Rhwydwaith ond hefyd ei ddefnyddio i wneud penderfyniadau ar bob lefel, o gynllunio’r cwricwlwm i ymgysylltu â’r gymuned.
Un strategaeth sy’n creu argraff yw sut mae’r clwstwr yn defnyddio data blwyddyn 6 a 7 i lunio cynllunio pontio. Gan ganolbwyntio ar y garfan hollbwysig hon, mae ysgolion yn gallu cadw golwg ar ymddygiadau ac agweddau sy’n dod i’r amlwg yn gynnar. Mae’n rhoi gwybodaeth sy’n helpu ysgolion cynradd ac uwchradd i gynllunio. Mae canolbwyntio ar ddata gwahanol bob blwyddyn yn helpu’r clwstwr i wneud cynnydd.
Meithrin Gallu at ddibenion Ymarfer yn seiliedig ar Ddata
Mae’r clwstwr hwn wedi ymrwymo i wella hyder a gallu arweinwyr iechyd a lles ysgolion yn fwriadol i ddehongli a rhoi gwybodaeth data’r Rhwydwaith ar waith. Drwy gynnal gweithdai rheolaidd, myfyrio strwythuredig, cynllunio ar y cyd a deialog parhaus, mae’r staff wedi datblygu’r sgiliau i nodi tueddiadau, triongli tystiolaeth, a sicrhau bod canfyddiadau’n cyd-fynd â blaenoriaethau eu hysgol. Mae hyn wedi helpu i feithrin gwneud penderfyniadau ar sail data i arferion bob dydd.
Mae’r dull ymarferol hwn yn dangos nod ehangach y Rhwydwaith i helpu ysgolion ddod yn ddefnyddwyr hyderus a medrus wrth ddefnyddio data ar sail tystiolaeth i wella. Mae defnydd y clwstwr o gwestiynau arweiniol i edrych yn fanwl ar adroddiadau’r Rhwydwaith yn dangos y newid hwn – o edrych ar ddata’n unig o fynd at i i’w ddefnyddio’n effeithiol.
Sicrhau bod gwybodaeth y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN) yn cyd-fynd â’r blaenoriaethau strategol
Mae integreiddio data SHRN i gylchoedd Monitro, Gwerthuso ac Adolygu (MER) y clwstwr yn sicrhau nad yw blaenoriaethau iechyd a lles yn cael eu hystyried yn ymdrechion ynysig ond wedi’u hymgorffori o fewn fframweithiau gwella ysgolion ehangach. Mae’r cysondeb â’r Cwricwlwm i Gymru, yn enwedig y Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles, yn ategu gwerth strategol y gwaith hwn ymhellach.
Ar ben hynny, mae gweithredoedd y clwstwr wedi’u mapio’n glir i flaenoriaethau cenedlaethol, gan gynnwys cymhwysedd digidol, llais y dysgwr, a lles emosiynol. Mae’r cydlyniad hwn yn cryfhau’r achos bod SHRN yn adnodd sy’n cefnogi cynllunio lleol ond hefyd gweithredu polisi cenedlaethol.
Cynnal Effaith Trwy Gydweithio
Mae model Sir Fynwy yn dangos sut y gall strwythurau cydweithredol wella cynaliadwyedd mentrau sy’n seiliedig ar ddata. Drwy ddosbarthu arweinyddiaeth, defnyddio cryfderau ysgolion unigol, ac ymwneud â phartneriaid allanol, mae’r clwstwr wedi creu system lle mae’r cyfrifoldebau’n cael eu rhannu, a’r cynnydd yn gyfunol.
Edrych tua’r dyfodol
The Monmouthshire experience offers valuable learning for other regions loMae profiad Sir Fynwy yn cynnig cyfleoedd dysgu gwerthfawr i ranbarthau eraill sy’n awyddus i ymgorffori data SHRN mewn cynllunio strategol a chydweithio traws-sector. Wrth i SHRN barhau i esblygu, mae achos Sir Fynwy yn tynnu sylw at nifer o gyfleoedd i ddysgu:
Cryfhau ymgysylltiad teuluol drwy gyfathrebiadau a gweithdai wedi’u targedu.
Ehangu’r defnydd o ddata SHRN o ysgolion cynradd i nodi pwyntiau ymyrryd cynharach.
Datblygu offer a thempledi i gefnogi datblygu’r model clwstwr mewn rhanbarthau eraill.
Yn y pen draw, mae clwstwr Sir Fynwy yn dangos beth sy’n bosibl pan fydd data SHRN wedi’i ymgorffori mewn diwylliant o ddiben cyffredin, cynllunio strategol ac ymarfer cynhwysol.
Darllenwch yr astudiaeth achos lawn i gael rhagor o wybodaeth am ddull Sir Fynwy a chyngor ymarferol ar gyfer eich lleoliad chi.
Manteisio ar Ddata Rhwydwaith i Ysgogi Gwelliannau Iechyd a Lles Cydweithredol ar draws Clwstwr Ysgolion – Rhwydwaith Cymraeg Sir Fynwy ar gyfer Ysgolion sy’n Hyrwyddo Iechyd a Lles (WNHWPS)
Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi adroddiad newydd sy’n amlygu anghenion tystiolaeth heb eu bodloni yn y Dull Ysgol Gyfan ar gyfer Llesiant Emosiynol a Meddyliol. Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, yn archwilio sut mae data cadarn a rheolaidd y Rhwydwaith yn helpu i fynd i’r afael â’r bylchau hyn. Mae arolygon y Rhwydwaith yn cefnogi ysgolion a llunwyr polisi gyda thystiolaeth am les disgyblion a staff, tegwch ac effaith. Mae’r adroddiad yn cydnabod bod y Rhwydwaith yn gyfrannwr allweddol at fonitro a gwerthuso hirdymor mewn ysgolion cynradd ac uwchradd yng Nghymru.
Yma yn y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith), rydym ni’n croesawu cyhoeddi’r Dull ysgol gyfan ar gyfer llesiant emosiynol a meddyliol: anghenion tystiolaethol heb eu diwallu gan Lywodraeth Cymru. Mae’r adroddiad yn amlygu pwysigrwydd data cadarn a rheolaidd i werthuso sut mae Fframwaith y Dull Ysgol Gyfan yn cael ei gyflawni ac, yn holl bwysig, pa wahaniaeth mae’n ei wneud.
Er bod yr adroddiad yn cydnabod bod ystod eang o wybodaeth werthfawr eisoes wedi cael ei chasglu, casglwyd llawer ohoni trwy weithgareddau unigol. I ategu gwelliant parhaus, mae’r adroddiad yn amlygu bod angen data mwy cyson a chynrychioliadol o bob rhan o gymuned yr ysgol – yn enwedig gan staff ysgol a rhieni/gofalwyr.
Mae’r adroddiad yn nodi nifer o feysydd allweddol lle mae angen rhagor o dystiolaeth, gan gynnwys:
Ymgysylltu a chyfathrebu â chymuned yr ysgol gyfan.
Llesiant ac anghenion cymorth staff.
Diwylliant ac amgylchedd ysgolion.
Blaenoriaethu ac adnoddau.
Partneriaethau â gwasanaethau cymorth.
Alinio â strategaethau addysg ac iechyd.
Cyflawni ar draws pob lleoliad addysg.
Profiadau, llesiant ac anghenion hyfforddiant staff.
Dyma ble mae’r Rhwydwaith yn chwarae rhan allweddol o ran mynd i’r afael â’r anghenion tystiolaethol a nodwyd yn adroddiad Llywodraeth Cymru. Trwy ein harolygon rheolaidd ar lefel dysgwyr ac ysgolion, mae’r rhwydwaith yn darparu ffynhonnell gadarn a chynrychioliadol o ddata iechyd a lles, gan gynnwys iechyd meddwl a lles; gweithgarwch corfforol; ymddygiadau deietegol; defnyddio’r cyfryngau cymdeithasol; perthnasoedd cymdeithasol; cysylltedd â’r ysgol; iechyd rhywiol a defnyddio sylweddau. Mae’r dystiolaeth hon yn cynorthwyo ysgolion, awdurdodau lleol a llunwyr polisi cenedlaethol i olrhain cynnydd, amlygu bylchau a hysbysu ymyriadau targedig.
Hefyd, rydym yn cipio llais y disgybl a chyfranogiad, gan helpu i sicrhau bod dysgwyr yn chwarae rhan weithgar mewn llunio mentrau lles. Mae ein data’n ategu dadansoddiadau o degwch a chynhwysiant, gan amlygu sut brofiad a gaiff gwahanol grwpiau o ddarpariaeth iechyd a lles. Trwy gysylltu ymdrechion lles â deilliannau addysgol, rydym yn helpu i ddangos effaith ehangach y mentrau hyn. Yn holl bwysig, mae ein canfyddiadau’n llywio’r ddealltwriaeth o hyder a gallu’r staff i ddarparu cymorth lles, gan sicrhau bod datblygiad proffesiynol yn cyd-fynd â’r blaenoriaethau ymarferol a’r heriau sy’n cael eu hwynebu mewn ysgolion. Gyda’i gilydd, mae’r cyfraniadau hyn yn helpu i adeiladu darlun mwy cyflawn, wedi’i lywio gan dystiolaeth, o’r hyn sy’n gweithio – a ble mae angen cymorth pellach.
Rydym yn falch bod yr adroddiad yn cydnabod ein bod yn gyfrannwr allweddol at y sylfaen dystiolaeth:
“Mae hyn yn cynnwys y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN) sy’n ffynhonnell bwysig o ddata iechyd a lles cadarn, rheolaidd trwy ei arolygon ar lefel dysgwyr ac ysgolion.”
“Mae SHRN yn cynnig cyfle gwych i fynd i’r afael â’r anghenion tystiolaethol heb eu diwallu a nodwyd ar gyfer dysgwyr ac uwch arweinwyr ysgolion er mwyn cefnogi monitro a gwerthuso hirdymor gwell“
Yn ogystal, mae’r adroddiad hwn gan Lywodraeth Cymru yn amlygu sut gall y Rhwydwaith fynd i’r afael â’r bylchau hyn mewn tystiolaeth. Mae data cadarn, manwl a hirdymor ein harolygon yn cael ei gasglu fel mater o drefn oddi wrth dysgwyr mewn lleoliadau cynradd ac uwchradd, ac uwch arweinwyr ysgolion. Mae data’r dysgwyr (11-16 oed) eisoes yn cael ei integreiddio hefyd i fanc data SAIL, sy’n darparu cyfleoedd gwych am gysylltu â setiau data addysg ac iechyd eraill i archwilio effaith y Fframwaith a’r ffactorau sy’n dylanwadu ar y deilliannau hyn gydag amser.
Yn ogystal, mae’r Rhwydwaith yn cyd-gadeirio Bwrdd y Rhaglen Ysgolion sy’n Hybu Iechyd i sicrhau bod mesurau’r arolwg yn cyd-fynd â safonau arfaethedig y Rhaglen Ysgolion sy’n Hybu Iechyd a Lles. Mae’r safonau hyn yn cyd-fynd yn agos â’r Fframwaith ac mae’r cysoni hwn yn sicrhau bod data’r Rhwydwaith yn gallu cefnogi’n uniongyrchol llawer o’r anghenion tystiolaethol heb eu diwallu a amlygwyd yn yr adroddiad hwn.
Wrth edrych tua’r dyfodol, mae’r Rhwydwaith yn gweld cyfleoedd pellach i wella’r tirlun data, gan gynnwys:
Cynnal casgliad peilot o ddata’r arolwg gydag Unedau Cyfeirio Disgyblion (UCDau) ar draws Cymru.
Yma yn y Rhwydwaith, trwy gydweithio ar draws sectorau, systemau a chymunedau, credwn y gall y Dull Ysgol Gyfan ddod yn rhan ddynamig ac ymatebol o fywyd ysgol – un sy’n esblygu i ateb anghenion newidiol dysgwyr a staff. Mae’r Rhwydwaith yn gwbl ymrwymedig i gefnogi’r weledigaeth hon a chyfrannu at ddyfodol iachach, mwy gwydn i bob dysgwr yng Nghymru. Gyda’n gilydd, gallwn adeiladu amgylchedd cryfach, mwy cefnogol, i bob dysgwr ac addysgwr yng Nghymru.
Gan Dr. Honor Young,Dirprwy Gyfarwyddwr, y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion
Cynulliad Byd-eang er Iechyd y Glasoed
Fe wnaeth Cynhadledd ddiweddar HBSC (Ymddygiad Iechyd mewn Plant Oed Ysgol) yn Athen ddwyn ynghyd 121 o gynrychiolwyr o 39 o’r 51 aelod wlad a rhanbarth. Fe wnaeth y digwyddiad bywiog hwn nodi’r ail waith yn unig y mae Gwlad Groeg wedi croesawu’r gynhadledd dros y ddau ddegawd diwethaf – gan ei wneud yn achlysur arbennig tu hwnt.
Diwrnod 1: Gosod yr Olygfa
Agorodd y gynhadledd gyda diweddariadau gan y Pwyllgor Cydlynu Rhyngwladol, ac wedyn prif anerchiadau ysbrydoledig. Gosodwyd y naws gan yr Athro Oddrun Samdal, a chlywom fyfyrdodau grymus gan João Breda (WHO Athen) ac uwch swyddogion o Weinidogaethau Iechyd ac Addysg Gwlad Groeg.
Pwysleisiodd eu negeseuon rôl hanfodol cydweithredu rhyngwladol wrth ddatblygu iechyd cyhoeddus.
Enghraifft o’r cydweithredu hwn yw integreiddio HBSC yn strategol o fewn y Rhwydwaith ers 2013, sydd wedi gwella cyfraddau ymateb yn sylweddol ac wedi estyn y sampl genedlaethol yng Nghymru.
Uchafbwyntiau Allweddol:
Cyflwyno 8 adroddiad tuedd HBSC ar bynciau fel anghydraddoldebau cymdeithasol, iechyd rhywiol, ac iechyd meddwl.
Rhannodd Sophie Jullien strategaeth adnewyddedig Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) ar gyfer lles plant a’r glasoed.
Roeddem wrth ein bodd yn gweld Cymru’n cael ei chydnabod am integreiddio HBSC i’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (Rhwydwaith) – model ar gyfer monitro a chynllunio iechyd ar lefel ysgol yn effeithiol. Mae ein model, sy’n cyfuno data rhyngwladol â seilwaith cenedlaethol y Rhwydwaith, wedi cael ei gydnabod yn rhyngwladol am fod yn arfer gorau ar gyfer cynllunio gweithredu ynghylch iechyd ar lefel ysgol.
Grwpiau Ffocws a Chydweithrediadau rhwng Gwledydd
Ymunodd cynrychiolwyr â grwpiau ffocws oedd wedi’u halinio â’u harbenigedd, yn amrywio o atal trais i fwyta a cholli pwysau. Fe wnaeth ein clwstwr ni o wledydd (Cymru, Lloegr, Iwerddon, yr Alban a Chanada) hefyd gyfarfod am drafodaethau bywiog ar recriwtio ysgolion a rhannu data. Roedd Cymru’n falch o gyflwyno’i dull trwy ein hadroddiadau ysgol pwrpasol, dangosfyrddau digidol, gweminarau, cylchlythyron a digwyddiadau. Mae’r offer hyn nid yn unig yn cefnogi ysgolion ond yn dangos hefyd sut mae’r Rhwydwaith yn defnyddio data HBSC i yrru ymchwil perthnasol i bolisi a gwella deilliannau iechyd pobl ifanc.
Perfformiad Teimladwy
Digwyddiad a wnaeth sefyll allan oedd perfformiad cerddorol gan En-Techni Psyhi, sef grŵp o ddefnyddwyr ac aelodau cymuned gwasanaeth iechyd meddwl. Fe wnaeth eu perfformiad annog dileu stigmâu trwy gerddoriaeth; profiad emosiynol a chofiadwy.
Cynllun at y Dyfodol
Yn y prynhawn, cyfarfuom â’n gweithgorau arbenigol i gynllunio cylch nesaf yr arolwg. Daeth ennyd falch pan etholwyd Kelly a minnau yn Brif Ymchwilwyr ar y Cyd i Gymru; rôl y mae’n anrhydedd i ni ymgymryd â hi. Hefyd, fe wnaethom ffarwelio â Dr. Chris Roberts, y mae ei gyfraniadau at HBSC wedi bod yn amhrisiadwy.
Diwrnod 2: Archwilio’n Fanwl a Chydweithredu
Mae cymryd rhan yn HBSC yn caniatáu i’r Rhwydwaith gyfrannu at gyfnewid gwybodaeth yn fyd-eang, ac elwa o hynny, gan sicrhau bod Cymru’n parhau’n flaenllaw mewn ymchwil i iechyd y glasoed.
Anogodd yr ail ddiwrnod ddeialog traws-ddisgyblaethol trwy gyfarfodydd grwpiau traws-ffocws yn y bore. Yn nes ymlaen, caniataodd sesiynau pwnc benodol am archwilio meysydd allweddol yn fanylach.
Grwpiau Datblygu
Ar ôl cinio, ymunom â grwpiau datblygu sy’n mynd i’r afael â pholisi, methodoleg, cyflyrau cronig a dulliau dilysu ansoddol.
Uchafbwynt Personol
Cefais y fraint o gadeirio sesiwn iechyd gyfochrog gyda chyflwyniadau rhagorol gan y timau o Lithwania, yr Iseldiroedd a Gwlad Belg (Fflandrys). Daeth y diwrnod i ben gyda chinio gwresog a bywiog mewn bwyty lleol – gan gryfhau cyfeillgarwch a chydweithrediadau yn y dyfodol.
Diwrnod 3: Mewnwelediadau i Gloi ac Edrych Tua’r Dyfodol
Ar y diwrnod olaf, aethpwyd â ni i Brifysgol Genedlaethol a Kapodistrian Athen, lle daeth y gynhadledd i ben gyda thrafodaethau am fodelu aml-lefel ac optimeiddio data.
Roedd y sesiwn gloi yn ddiwedd priodol i ddigwyddiad gwirioneddol ysbrydoledig. Wrth i ni ffarwelio, gadawodd tîm Cymru’n llawn egni ac yn barod ar gyfer y bennod nesaf.
Meddyliau Terfynol
Wrth i ni barhau â’r gwaith hwn, mae partneriaeth y Rhwydwaith-HBSC yn gonglfaen i’n strategaeth o hyd – cysylltu gweithredu lleol â chipolwg byd-eang i hyrwyddo iechyd a lles pobl ifanc global.
Roedd Cynhadledd HBSC yn Athen yn fwy na chyfarfod yn unig. Roedd yn fodd pwerus o’n hatgoffa am yr hyn y gallwn ei gyflawni trwy gydweithredu, arloesi a diben cyffredin. Wrth i ni ddychwelyd i’n gwaith yng Nghymru, rydym wedi’n hysbrydoli i barhau i adeiladu ar y momentwm hwn.
Rydym eisoes yn edrych ymlaen at ailgysylltu yn y cyfarfodydd ar-lein ym mis Tachwedd a, gobeithio, mynd i gynhadledd y flwyddyn nesaf, a gynhelir gan y tîm Tsiecaidd!
Cadw mewn Cysylltiad
I gael y diweddaraf am ddatblygiadau’r Rhwydwaith a HBSC, ewch i’n gwefan.
