Categori: Blog

Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, yn myfyrio ar y weminar ddiweddar gyda’r Athro Graham Moore, a drafododd pam mae hinsawdd ysgol yn chwarae rhan mor bwysig yn iechyd meddwl pobl ifanc. Yn y sesiwn, roedd safbwyntiau Graham yn adleisio’r hyn y mae llawer o ysgolion o bob rhan o Gymru eisoes yn sôn amdano, sef bod hinsawdd yn brofiad byw sy’n cael ei deimlo bob dydd, nid ei fesur ar dudalen yn unig. Mae’r blog hwn yn dwyn ynghyd negeseuon allweddol y weminar ac yn dangos sut maen nhw’n cysylltu â gwaith parhaus y Rhwydwaith i helpu ysgolion i ddeall a defnyddio eu data.

---

Y mis diwethaf, cynhaliwyd gweminar gyda’r Athro Graham Moore, Cyfarwyddwr DECIPHer ym Mhrifysgol Caerdydd, i ystyried rhywbeth sy’n teimlo’n gynyddol ganolog i fywyd ysgol bob dydd – hinsawdd ysgol, a’r hyn y mae’n ei olygu i iechyd meddwl pobl ifanc. Bu’r sesiwn yn llwyddiant gyda’r gynulleidfa gan ei bod wedi cysylltu ymchwil â’r hyn y mae ysgolion yn ei brofi bob dydd. Bydd llawer o’r hyn a rannodd yn teimlo’n gyfarwydd iawn i’r staff.

Soniodd Graham am hinsawdd ysgolion fel ‘yr ymdeimlad’ a geir mewn ysgol, y perthnasoedd, yr arferion a’r ymdeimlad o ddiogelwch sy’n sail i bopeth arall. Pwysleisiodd nad yw hinsawdd yn rhywbeth y gallwch chi ei ‘ychwanegu at ysgol.’ Dyma’r diwylliant bob dydd sy’n creu profiad pobl ifanc yn yr ysgol. Dyma’r math o beth y mae staff yn ei adnabod ar unwaith, hyd yn oed os nad ydyn nhw erioed wedi’i alw’n ‘hinsawdd ysgol’ o’r blaen. Dyma rywbeth darodd dant. Nid yn y data yn unig y mae hinsawdd yn bodoli; rydych chi’n sylwi arno’r eiliad y byddwch chi’n camu i mewn i ysgol.

Yr hyn a arhosodd gyda mi oedd ei fod yn cyd-fynd â’r hyn y mae ysgolion o bob rhan o Gymru eisoes yn ei wneud trwy’r Rhwydwaith. Mae ysgolion yn gyson yn gorfod ymdopi â phwysau sy’n cystadlu â’i gilydd, ond mae’r syniad bod data da, perthnasoedd dibynadwy, a chefnogaeth gan y rhai sy’n deall y cyd-destun lleol yn gwneud gwahaniaeth go iawn yn rhywbeth sydd wedi bod wrth wraidd y rhwydwaith erioed. Roedd yn galonogol clywed Graham yn myfyrio ar hynny, ac i weld sut mae ei safbwynt ymchwil ehangach yn cysylltu ag ymarfer bob dydd yng Nghymru. Fe wnaeth fy atgoffa pa mor aml y mae ysgolion yn sôn mai’r pethau bach bob dydd sydd bwysicaf.

Fe wnaethon ni hefyd sôn am rôl bwysig Cydlynwyr Rhwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles. Nhw yw’r bobl ar lawr gwlad sy’n cefnogi ysgolion i gael golwg fanwl ar ei hadroddiadau gan y Rhwydwaith, gwneud synnwyr o’r hyn maen nhw’n ei weld, a defnyddio’r wybodaeth hynny i gynllunio newidiadau ystyrlon. Mae eu gwaith yn helpu i ddod â’r data’n fyw ac yn dangos sut y gall ddylanwadu ar benderfyniadau go iawn mewn ysgolion.

Roedd y weminar wedi ein hatgoffa nad rhywbeth rydych chi’n darllen amdani mewn ymchwil yw hinsawdd ysgolion yn unig – mae’n rhywbeth rydych chi’n ei weld a’i deimlo mewn ysgolion bob dydd. Rydyn ni’n ei weld bob dydd mewn ystafelloedd dosbarth, coridorau, yn y ffreutur ac mewn sgyrsiau. Rydyn ni’n ei weld mewn pethau arferol sy’n digwydd bob dydd, yn y ffordd mae dysgwyr yn cael eu croesawu, eu cefnogi, a’u clywed.

Os oes gennych ddiddordeb mewn enghreifftiau ymarferol, mae ein hastudiaethau achos o Ysgol Gynradd Cogan a Ysgol Uwchradd Whitmore yn dangos sut mae ysgolion wedi defnyddio eu data SHRN i gryfhau cysylltiadau, gwella trosglwyddiadau a chreu teimlad mwy cysylltiedig o berthyn. Nid enghreifftiau damcaniaethol yw’r rhain; mae’n straeon am ysgolion sy’n gwneud newidiadau sy’n canolbwyntio ar hinsawdd sy’n cefnogi lles dysgwyr yn wirioneddol.

Ac i ysgolion uwchradd a gymerodd ran yn yr arolwg 2025, bydd eich adroddiadau SHRN yn cyrraedd y gwanwyn hwn. Bydd llawer ohonoch yn edrych yn agos ar eich dangosyddion hinsawdd eich hun e.e. cysylltiadau â staff, cysylltiadau cyd-ddisgyblion, ymdeimlad o berthyn, cymryd rhan mewn bywyd yr ysgol. Gall y mesurau hyn adrodd stori bwerus dros amser, yn enwedig pan fyddwch yn eu hail-adolygu ochr yn ochr â’ch blaenoriaethau ehangach o ran iechyd a lles.

Roedd gwe-digwyddiad Graham yn atgof defnyddiol bod gwella lles ddim bob amser yn golygu cyflwyno rhywbeth newydd. Yn aml, mae’n ymwneud â gryfhau’r hyn sydd eisoes yn rhan o ddiwylliant yr ysgol: tegwch, perthnasoedd, llais, a theimlo’n ddiogel.

Rydym yn falch o weithio ochr yn ochr ag ysgolion wrth iddynt adeiladu ar y sylfeini hyn gan ddefnyddio eu data a mewnwelediadau SHRN eu hunain.
Os colliwyd y gwe-digwyddiad, gallwch ei wylio yma.

Os oes gennych ddiddordeb yn y sgwrs ehangach am y ymchwil hwn, mae Journal of Child Psychology and Psychiatry wedi cyhoeddi sylw yn ddiweddar yn adeiladu ar adolygiad Graham. Mae’n adleisio llawer o’r themâu o’r gwe-digwyddiad, yn enwedig pwysigrwydd perthnasoedd, teimlad o berthyn, a bywyd cymdeithasol dydd-i-ddydd ysgol, — ac yn cynnig lens cymdeithasol ddefnyddiol ar pam mae hinsawdd yn bwysig: Beth nesaf i hinsawdd ysgol? Sylw ar Moore (2026)

Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith

Yn y blog hwn, rwy’n defnyddio datblygiadau’r Rhwydwaith ac ymchwil ddiweddar yng Nghymru a’r Alban sy’n bwrw golwg ar sut gall ysgolion ddefnyddio’u data yn fwy ystyrlon. Beth wnaeth sefyll allan i mi yn yr astudiaeth oedd sut gall dangosfyrddau rhyngweithiol wneud tystiolaeth yn haws i staff weithio gyda hi, nid dim ond mewn egwyddor, ond yn realiti bywyd ysgol o ddydd i ddydd. Yn y blog hwn, rwy’n amlinellu’r canfyddiadau allweddol ac yn dangos sut mae dangosfwrdd ysgolion uwchradd y Rhwydwaith, sydd ar ddod, yn cysylltu’n uniongyrchol â’r gwaith hwn sy’n dod i’r amlwg.

---

Gofynnir i ysgolion ymgymryd â rôl gynyddol arwyddocaol wrth gefnogi iechyd a lles dysgwyr. Mae datblygiadau polisi diweddar yn gwneud hyn yn glir: mae’r Dull Ysgol Gyfan ar gyfer Llesiant Emosiynol a Meddyliol yn gosod disgwyliad statudol ar ysgolion i ddeall anghenion eu dysgwyr, gweithredu ar yr anghenion a monitro cynnydd dros gyfnod. Ar yr un pryd, mae Cwricwlwm i Gymru yn gwreiddio lles yn ddiben craidd, gan ofyn bod ysgolion yn dylunio dysgu sy’n cefnogi unigolion iach a hyderus. Ochr yn ochr â hyn, mae amrywiaeth o fframweithiau a chanllawiau cenedlaethol bellach yn pwysleisio pwysigrwydd defnyddio data o ansawdd uchel i ddeall angen lleol, targedu cymorth a darparu tystiolaeth o welliant.

Er bod polisïau diweddar yn gosod mwy o ddisgwyliadau ar ysgolion i fabwysiadu ymagwedd seiliedig ar ddata at les dysgwyr, saif hyn ochr yn ochr â’r holl waith maen nhw eisoes yn ei wneud o ddydd i ddydd. Y gwir yw bod ysgolion yn aml yn wynebu amserlenni prysur, blaenoriaethau sy’n cystadlu a lefel gynyddol o wybodaeth i’w dehongli. Yn y cyd-destun hwn, nid yw nodi ble i ganolbwyntio egni na pha feysydd sydd angen sylw gyntaf yn syml.

Mae astudiaeth ddiweddar gan ymchwilwyr o’r Alban a Chymru yn amlygu rhywbeth sy’n gwneud y gwaith gymaint yn haws: dangosfyrddau data rhyngweithiol. Mae’r offer hyn yn rhoi ffordd syml a gweladwy i ysgolion archwilio’u data eu hunain a gwneud penderfyniadau ar sail beth sy’n digwydd mewn gwirionedd yn eu hystafelloedd dosbarth a’u cymunedau. Darganfu’r astudiaeth fod dangosfyrddau’n helpu staff i brosesu gwybodaeth yn gynt ac yn cefnogi trafodaethau wedi’u llywio gan dystiolaeth ar draws amrywiaeth o rolau ysgol. Yr hyn a’m tarodd i yn yr astudiaeth oedd pa mor gyson roedd staff yn disgrifio dangosfyrddau fel rhywbeth a oedd yn gwneud data yn ‘ddefnyddiadwy’ yn hytrach na dim ond ‘bod ar gael’.

Pam Mae Dangosfyrddau’n Bwysig i Ysgolion

Darganfu’r astudiaeth fod athrawon, staff awdurdodau lleol a hyd yn oed dysgwyr o’r farn bod dangosfyrddau yn:

• Hawdd eu dehongli, gan leihau dibyniaeth ar adroddiadau maith neu daenlenni cymhleth.
• Defnyddiol ar gyfer cynllunio, gan helpu ysgolion i nodi blaenoriaethau ar gyfer cynlluniau gweithredu ar iechyd a lles.
• Defnyddiol ar gyfer sgyrsiau gyda staff, dysgwyr, llywodraethwyr, rhieni a gofalwyr.

• Cefnogi dysgu trawsgwricwlaidd, yn enwedig mewn meysydd sy’n gysylltiedig ag iechyd a lles.
• Pont rhwng bywyd cartref a bywyd ysgol gan fod teuluoedd yn gallu meddu ar fwy o ddealltwriaeth o brofiad plant a phobl ifanc.

Mae’r astudiaeth yn cofnodi’n benodol fod dangosfyrddau’n hybu “prosesu gwybodaeth yn gyflym a gwneud penderfyniadau yn effeithiol”, sy’n cryfhau’r buddion hyn. Hynny yw, mae dangosfyrddau’n trawsnewid data craidd yn fewnwelediadau clir, y mae’n bosibl gweithredu arnynt. Maen nhw’n caniatáu i staff nodi tueddiadau sy’n dod i’r amlwg yn gyflym, amlygu meysydd o bryder, ac adnabod cryfderau ar draws cymuned yr ysgol. Trwy droi gwybodaeth sy’n aml yn ddwys, yn ddelweddau syml, mae dangosfyrddau’n helpu athrawon i weld pethau y gallent fel arall eu colli mewn adroddiadau hir. Oherwydd hyn, mae dadansoddi’n teimlo’n hylaw, nid yn llethol, sy’n gryfder allweddol yn ôl yr astudiaeth.

Trwy gyflwyno gwybodaeth yn weledol, maent yn ategu gwneud penderfyniadau wedi’u llywio gan dystiolaeth yn fwy hyderus ymhlith arweinwyr ac athrawon ysgol.

Hefyd, mae’r astudiaeth yn pwysleisio bod rhaid i anghenion ysgol yrru dyluniad dangosfyrddau. Mae’r Rhwydwaith mewn sefyllfa unigryw i wneud hyn oherwydd ei fodel partneriaeth hirdymor gydag ysgolion ar draws Cymru.

Ar ddod cyn hir: Dangosfwrdd Lefel Uwchradd y Rhwydwaith

Mae dangosfwrdd digidol ysgolion uwchradd newydd y Rhwydwaith yn lansio ddiwedd 2026. Bydd yr holl ysgolion uwchradd sy’n aelod o’r rhwydwaith yn cael mynediad i’r dangosfwrdd data newydd hwn, a fydd yn rhoi’r modd i ysgolion archwilio eu data eu hunain ar iechyd a lles, dros sawl cylch arolwg. Dim ond data crynswth lefel ysgol fydd yn cael ei ddarparu, yn unol ag arferion adrodd presennol y Rhwydwaith, gyda phob ysgol yn cael mynediad i’w data eu hunain yn unig.

Bydd y dangosfwrdd hwn, sy’n cael ei adeiladu fel rhan o raglen barhaus y Rhwydwaith i wella mynediad ysgolion at ddata, yn caniatáu i ysgolion graffu ar eu canlyniadau yn fwy hyblyg a rhyngweithiol nag adroddiadau copi caled traddodiadol. Bydd ysgolion yn gallu gweld canlyniadau anhysbys fesul grŵp blwyddyn a rhywedd, gan ei gwneud hi’n haws iddynt ddehongli patrymau a chynllunio gweithredu targedig.

Beth Fydd y Dangosfwrdd yn Galluogi Ysgolion i’w Wneud

Ar ôl ei lansio, bydd y dangosfwrdd yn caniatáu i ysgolion uwchradd:

• Ddilyn trywydd tueddiadau lles dros gyfnod, gan ddefnyddio data ailadroddol arolwg y Rhwydwaith.
• Nodi materion sy’n dod i’r amlwg yn gynnar, trwy archwilio dangosyddion penodol i bwnc fesul rhywedd a grŵp blwyddyn
• Cymharu eu canlyniadau lefel ysgol â phatrymau cenedlaethol
• Cynnwys dysgwyr mewn sgyrsiau ystyrlon, wedi’u llywio gan ddata, am eu profiadau ac amgylchedd yr ysgol, gan gefnogi ymagwedd ysgol gyfan at wella iechyd a lles.
• Galluogi Cydlynwyr WNHWPS i weithio’n rhagweithiol gydag ysgolion, gan ddefnyddio data hygyrch, lefel ysgol, i lywio sgyrsiau, nodi blaenoriaethau a chefnogi cynllunio targedig ar gyfer gwella.

Mae’r dulliau defnyddio hyn yn mapio’n agos at botensial dangosfyrddau, yn ôl yr astudiaeth, yn enwedig eu defnydd mewn cynllunio, ymgysylltu â disgyblion a chydweithredu traws sector.

Beth Ddywedodd Ysgolion Wrth Ymchwilwyr

Dywedodd athrawon a staff awdurdodau lleol y gallai dangosfyrddau eu helpu i:

• Bennu bod lles yn gyfrifoldeb ysgol gyfan gyffredin, yn hytrach nag yn dasg i un aelod staff.
• Cryfhau partneriaethau ar draws y sectorau addysg, iechyd a chymunedol.
• Cynnwys dysgwyr a llais y disgybl mewn penderfyniadau mewn ffyrdd mwy ystyrlon.

Yn ddiddorol, roedd dysgwyr yn hoffi’r ffordd yr oedd dangosfyrddau’n gwneud lles yn “weladwy” ac yn “real”. Roeddent yn teimlo ei bod yn eu helpu i ddeall sut roedd eu profiadau nhw yn cyd-fynd â phatrymau ehangach. Mae hyn yn adleisio canfyddiad yr arolwg, sef bod dangosfyrddau’n gallu cefnogi galluogedd myfyrwyr trwy wneud data yn fwy hygyrch.

Pam Mae Hyn yn Bwysig Nawr

Gyda lles wedi’i wreiddio’n elfen ganolog o gwricwlwm Cymru, mae ar ysgolion angen offer ymarferol, seiliedig ar dystiolaeth, sy’n cefnogi gweithredu heb gynyddu baich gweinyddol. Mae dangosfyrddau rhyngweithiol yn cynnig ffordd effeithlon, hawdd ei defnyddio, i fodloni’r disgwyliadau hyn gan leihau baich gwaith ar yr un pryd.

Ar gyfer ysgolion sy’n aelodau o’r Rhwydwaith, mae’n bosibl mai dyma’r cam mawr nesaf: troi data’r arolwg yn rhywbeth rhyngweithiol, wedi’i deilwra, sy’n ddefnyddiol ar unwaith. Mae’r astudiaeth yn pwysleisio bod dangosfyrddau nid yn unig yn offer data, maent hefyd yn gatalyddion ymagweddau mwy cydgysylltiedig a chydweithredol at les ar draws systemau ysgol. Felly, nid yn unig y mae dangosyddion yn ateb technolegol, maent yn ateb strategol.

Gair i Gloi

Fel y mae’r astudiaeth yn ei amlygu, mae gwerth dangosfyrddau rhyngweithiol nid yn unig yn eu swyddogaethau technegol, mae hefyd yn eu gallu i alluogi ysgolion i wneud penderfyniadau gwybodus yn seiliedig ar dystiolaeth. Mae’r Rhwydwaith, â’i bartneriaethau hen-sefydledig a’i set ddata gynhwysfawr, mewn sefyllfa unigryw i ddatblygu dangosfyrddau sy’n darparu cymorth ymarferol ystyrlon i athrawon, dysgwyr a theuluoedd. Os gall ysgolion weld eu data lles eu hunain yn glir, maent mewn sefyllfa gymaint cryfach i wneud penderfyniadau gwybodus ac, yn y pen draw, creu amgylcheddau lle gall pobl ifanc ffynnu.

Cofrestrwch ar gyfer e-newyddion y Rhwydwaith i gadw i fyny â’n cynnydd, gan gynnwys diweddariadau i ddod am ddangosfwrdd y Rhwydwaith a gwaith sy’n mynd rhagddo gyda dangosfwrdd data’r Rhwydwaith, Iechyd Cyhoeddus Cymru.

Ar draws Cymru, mae ysgolion yn archwilio ffyrdd newydd ac ymarferol o ddwyn tystiolaeth y Rhwydwaith i ABCh a dysgu ehangach ar iechyd a lles. Mae defnyddio data go iawn yn rhoi ffordd syml i athrawon seilio gwersi’n fwy ar brofiad gwirioneddol eu dysgwyr. Mae’r blog hwn yn rhannu enghreifftiau o sut mae ysgolion yn cysylltu themâu’r Rhwydwaith e.e. iechyd meddwl, cwsg, neu ddewisiadau iach, gyda chynnwys presennol gwersi mewn ffyrdd ystyrlon ac ymarferol.

---

Ysgol Aberconwy: Defnyddio Data’r Rhwydwaith ar Gwsg mewn Dysgu Dyddiol

Yn Ysgol Aberconwy, defnyddiodd athrawon ddata’u hysgol ar gwsg ar gyfer trafodaethau yn yr ystafell ddosbarth a gweithgareddau ymarferol, fel gwasanaeth ar rythmau beunyddiol, trafodaethau am ddefnyddio sgriniau a chylchoedd cwsg, a her wirfoddol “awr dim technoleg cyn amser gwely” i helpu dysgwyr i fyfyrio ar eu harferion eu hunain. Hefyd, fe wnaeth rhai dosbarthiadau dreialu cofnodi cwsg yn syml dros gyfnod o wythnos, gan helpu dysgwyr i sylwi ar gysylltiadau rhwng eu harferion, eu hwyl, eu gallu i ganolbwyntio, a’u hegni. Cefnogwyd y gweithgareddau ymarferol hyn gydag ymgyrchoedd ysgol gyfan, lle dyluniodd dysgwyr bosteri ac arwain gweithdai i rieni a gofalwyr er mwyn rhannu awgrymiadau ymarferol ar gyfer cwsg gartref, gan helpu’r ysgol i lunio neges gyson am bwysigrwydd cwsg iach.

Ysgol Uwchradd Whitmore: Troi Data yn Fyfyrdod Ystyrlon gan Ddysgwyr

Mae Ysgol Uwchradd Whitmore yn cynnig enghraifft gadarn arall o sut gall data’r Rhwydwaith lywio profiadau dysgu ystyrlon i bobl ifanc. Ar ôl adolygu’u canfyddiadau gan y Rhwydwaith, nododd yr ysgol flaenoriaethau allweddol yn ymwneud â chyflawniad dysgwyr, cysylltedd â’r ysgol, a boddhad â bywyd. Yna, defnyddiodd athrawon y mewnwelediadau hyn i lywio gweithgareddau targedig, cysylltiedig â’r cwricwlwm, a helpodd dysgwyr i fyfyrio ar eu lles eu hunain a’u perthnasoedd o fewn cymuned yr ysgol. Roedd hyn yn  cynnwys trafodaethau strwythuredig yn yr ystafell ddosbarth, sesiynau bugeiliol, a gweithgareddau thematig wedi’u llunio i gryfhau ymdeimlad dysgwyr o berthyn a gwydnwch emosiynol. Trwy wreiddio mewnwelediadau’r Rhwydwaith mewn dysgu bob dydd, rhoddodd Whitmore gyfleoedd clir i ddisgyblion ddeall y data, archwilio beth roedd hynny’n ei olygu iddyn nhw, a chyfrannu at newid cadarnhaol o fewn amgylchedd eu hysgol.

Cefnogi Dull Ysgol Gyfan

Nid yw dwyn tystiolaeth data’r Rhwydwaith i wersi yn eistedd ar wahân. Mae’n cysylltu’n naturiol â blaenoriaethau iechyd ehangach yr ysgol gyfan, yn enwedig trwy WNHWPS, sy’n defnyddio’r un canfyddiadau gan y Rhwydwaith i:

• nodi blaenoriaethau gwella lefel ysgol
• llywio cynlluniau gweithredu ar les
• cryfhau cysondeb rhwng polisi, ymarfer a phrofiadau dysgwyr

Pan fydd ystafelloedd dosbarth a strategaethau’r ysgol yn manteisio ar yr un dystiolaeth, mae dysgwyr yn profi ymagwedd gliriach, fwy cydlynol a gallant weld sut mae eu safbwyntiau’n dylanwadu ar benderfyniadau ar draws yr ysgol.

Magu Hyder wrth Ddefnyddio Tystiolaeth mewn Addysg

Mae’r adnoddau hyn sy’n dod i’r amlwg yn cynrychioli cam tuag at helpu ysgolion i ddefnyddio data lles yn fwy gweithgar, nid dim ond rhywbeth y mae angen adrodd amdano. Pan fydd canfyddiadau’r Rhwydwaith yn cael eu cysylltu â llwybrau gwersi strwythuredig, mae athrawon yn cael cefnogaeth i:

• dwysáu myfyrdod dysgwyr
• cryfhau llais y dysgwr
• cynnig profiadau cwricwlwm ymatebol a mwy perthnasol
• defnyddio tystiolaeth i lywio ac addasu addysgu
• grymuso dysgwyr i wneud synnwyr o’u profiadau eu hunain

Mae hyn yn ymwneud â dangos beth sy’n bosibl pan fydd data’r Rhwydwaith yn dod yn rhan o ddysgu, nid dim ond rhan o bolisi.

Gwneud y Mwyaf o Ddata Eich Ysgol

Mae ysgolion sy’n defnyddio’r dull hwn yn cael eu hannog i ddechrau trwy adolygu eu canfyddiadau cenedlaethol a lefel ysgol y Rhwydwaith. O’r fan honno, gallant nodi pynciau sy’n fwyaf perthnasol i’w dysgwyr a dewis y gwersi neu feysydd y cwricwlwm lle mae’r themâu hyn yn codi’n naturiol.

Hefyd, mae cyfleoedd y tu hwnt i ABCh. Mae rhai ysgolion yn dechrau cysylltu data’r Rhwydwaith â Maes Dysgu a Phrofiad Mathemateg a Rhifedd, gan ddefnyddio data go iawn yr ysgol ar gyfer gweithgareddau trin data dilys sy’n meithrin sgiliau rhifedd ac ymgysylltiad dysgwyr.

Llwybr Cysylltiedig, wedi’i Yrru gan Dystiolaeth, ar gyfer Iechyd a Lles

Trwy integreiddio tystiolaeth y Rhwydwaith i gynnwys gwersi, gall ysgolion gynnig mwy na gwybodaeth i ddysgwyr, gallant ddarparu lle i fyfyrio, gofyn cwestiynau, ac ymhél yn weithgar â materion sy’n effeithio arnyn nhw.

Mae’r ymagwedd hon yn cryfhau gwersi unigol, ond mae hefyd yn cyfrannu at ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd ac sy’n fwy myfyriol a chynhwysol yn gyffredinol. Ac wrth i’r Rhwydwaith esblygu, gyda datblygiadau fel lansio’r Dangosfwrdd Data Ysgolion Uwchradd newydd yn Rhagfyr 2026, bydd gan ysgolion fwy fyth o gyfleoedd i ddefnyddio tystiolaeth yn ystyrlon.

Yn y blog hwn, mae’r myfyriwr PhD, Sophie Borgia, sydd wedi’i lleoli yn DECIPHer, Prifysgol Caerdydd, yn esbonio sut mae ei hymchwil yn datgelu anghydraddoldebau iechyd a lles gan ddefnyddio data’r Rhwydwaith, a sut y bydd hi’n archwilio beth gall ysgolion ei wneud i gefnogi dysgwyr trawsryweddol a rhywedd-amrywiol (TGD) yn well mewn ysgolion uwchradd prif ffrwd yng Nghymru.

---

Helo, Sophie Borgia ydw i, myfyriwr PhD yn DECIPHer, Prifysgol Caerdydd. Rwy’n defnyddio data Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion i archwilio’r anghydraddoldebau iechyd y mae pobl ifanc drawsryweddol a rhywedd-amrywiol (TGD) yn cael profiad ohonynt yng Nghymru. Mae fy astudiaeth hefyd yn bwrw golwg ar sut mae polisïau, arferion ac amgylcheddau cyffredin ysgolion yn llywio’r deilliannau hyn. I wneud hyn, rwy’n cyfuno dadansoddiadau ansoddol ar raddfa fawr gydag ymchwil ansoddol sy’n cynnwys staff ysgol, dysgwyr TGD a gwneuthurwyr penderfyniadau‑ymarferwyr.

Pam mae’r Ymchwil hon yn bwysig

Gall pobl ifanc drawsryweddol a rhywedd-amrywiol[1] (TGD) wynebu anghydraddoldebau iechyd o gymharu â chyfoedion cisryweddol[2]. Tra bod gwahaniaethau mewn iechyd meddwl wedi’u cofnodi’n helaeth, mae llawer llai yn hysbys am ddeiliannau iechyd eraill, fel gweithgarwch corfforol, defnyddio sylweddau a bwyta’n iach, a’r rôl mae ysgolion yn ei chwarae yn llywio’r rhain. Mae fy ymchwil yn dechrau mynd i’r afael â’r bylchau hyn gan ddefnyddio data 2021 y Rhwydwaith i archwilio anghydraddoldebau posibl ar draws amrediad ehangach o ddeilliannau iechyd a lles. Mae hefyd yn archwilio sut mae cyd-destunau ysgolion uwchradd yn dylanwadu ar y deilliannau hyn. Nod fy ngwaith yw darparu tystiolaeth a all helpu ysgolion i greu amgylcheddau mwy cynhwysol a chefnogol.

Beth mae tystiolaeth yn ei ddweud wrthym

Mae tystiolaeth yn awgrymu bod pobl ifanc drawsryweddol a rhywedd-amrywiol (TGD) yn profi iechyd meddwl gwaeth o lawer na phobl ifanc cisryweddol (Wittlin, Kuper & Olson 2023; White et al. 2023; White, Trinh & Reynolds 2023). Hefyd, mae ymchwil sy’n awgrymu bod profiad pobl ifanc TGD yn yr ysgol yn gysylltiedig â’u hiechyd meddwl (Horton 2023; Kelley et al. 2022; Johns et al. 2021).  

Fodd bynnag, prin yw’r ymchwil sy’n archwilio p’un a yw pobl ifanc TGD yn profi anghydraddoldebau mewn deilliannau eraill sy’n gysylltiedig ag iechyd a lles, a sut mae ysgolion yn dylanwadu ar y rhain. 

Defnyddio Data’r Rhwydwaith ar gyfer Mewnwelediadau Newydd  

Gan adeiladu ar y dystiolaeth hon, mae fy astudiaeth PhD yn defnyddio data Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith i archwilio anghydraddoldebau cysylltiedig ag iechyd y mae pobl ifanc TGD yn cael profiad ohonynt. Rwy’n archwilio p’un a yw’r anghydraddoldebau hyn yn mynd y tu hwnt i iechyd meddwl, i feysydd fel gweithgarwch corfforol, defnyddio sylweddau a bwyta’n iach. Ochr yn ochr â hyn, byddaf yn archwilio sut mae polisïau ac arferion ysgolion uwchradd yn dylanwadu ar iechyd dysgwyr TGD trwy siarad â staff ysgol, pobl ifanc TGD, ac ymarferwyr sy’n ymwneud ag iechyd ac addysg. Y nod yw cynhyrchu tystiolaeth a all helpu ysgolion i greu amgylcheddau mwy cynhwysol a lleihau anghydraddoldebau iechyd. Gyda’i gilydd, bydd hyn yn helpu i adeiladu darlun llawnach o ble mae anghydraddoldebau yn bodoli a pham.

Gall fod yn heriol i ymchwilwyr ddeall p’un a yw pobl ifanc TGD yn profi gwahaniaethau mewn deilliannau cysylltiedig ag iechyd o gymharu â’u cyfoedion cisryweddol. Un rheswm yw bod astudiaethau’n aml yn cael trafferth recriwtio sampl digon mawr ac amrywiol o bobl ifanc â hunaniaethau rhywedd gwahanol.

Dyma ble mae data’r Rhwydwaith yn gwneud gwahaniaeth. Mae’r Rhwydwaith yn cynnal arolwg o filoedd o bobl ifanc ar draws Cymru bob dwy flynedd ac mae’n gofyn cwestiynau am amrediad eang o ddeilliannau iechyd a lles. Hefyd, gall pobl ifanc ddewis rhannu eu hunaniaeth rhywedd, sy’n golygu bod data’r Rhwydwaith yn darparu cyfle unigryw i astudio gwahaniaethau mewn deilliannau cysylltiedig ag iechyd rhwng grwpiau hunaniaeth rhywedd.

Mae fy PhD yn canolbwyntio ar 5 maes allweddol:

• Iechyd meddwl
• Lles
• Defnyddio sylweddau
• Gweithgarwch corfforol
• Bwyta’n iach

Trwy ddefnyddio data Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr 2021 y Rhwydwaith, rwy’ wedi gallu cymharu’r deilliannau hyn ar draws pobl ifanc sydd â hunaniaethau rhywedd gwahanol.

Mae canfyddiadau cynnar yn awgrymu bod pobl ifanc TGD yn adrodd am lai o weithgarwch corfforol ac iechyd meddwl a lles gwaeth o gymharu â chyfoedion cisryweddol. Rwy’n parhau â’r dadansoddiad a byddaf yn rhannu canlyniadau manwl mewn papur ymchwil sydd ar ddod.

Sut gall ysgolion uwchradd gymryd rhan

Mae’r patrymau hyn yn codi cwestiynau pwysig: Sut mae amgylcheddau ysgolion yn dylanwadu ar ymddygiadau a deilliannau iechyd? A beth gall ysgolion ei wneud – yn ymarferol ac yn gynaliadwy – i gefnogi iechyd a lles dysgwyr TGD?

I ateb y rhain, rwy’n gwahodd ysgolion uwchradd a gweithwyr iechyd ac addysg i gymryd rhan yn y cam nesaf o fy PhD. Byddaf yn gweithio gyda phedair ysgol uwchradd ar draws Cymru i recriwtio staff a dysgwyr.

Bydd fy ymchwil yn defnyddio:

• Grwpiau ffocws gyda staff ysgol (gan gynnwys uwch rolau arwain, rolau addysgu a rolau bugeiliol)
• Grwpiau ffocws creadigol gyda phobl ifanc trawsryweddol, anneuaidd a rhywedd-amrywiol
• Cyfweliadau gyda gweithwyr proffesiynol sy’n gweithio ym maes addysg ac iechyd (e.e. rolau addysg Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, cydlynwyr ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd a lles, a rolau iechyd cyhoeddus eraill sy’n gysylltiedig â lleoliadau addysg uwchradd).

Y nod yw darparu mewnwelediadau ymarferol i staff ysgol a llunwyr polisi i greu amgylcheddau ysgol mwy cynhwysol a chefnogol i ddysgwyr TGD, ac i nodi beth sy’n gweithio a beth sydd angen ei newid.

Edrych tua’r dyfodol: Sut gall ysgolion wneud gwahaniaeth

Mae data 2021 y Rhwydwaith wedi rhoi darlun cliriach i ni o’r heriau iechyd a lles sy’n cael eu hwynebu gan bobl ifanc TGD. Nesaf, byddaf i’n archwilio sut mae polisïau ysgol ac arferion dydd i ddydd yn cyfrannu at y deilliannau hyn, a pha ddulliau cynhwysol all wneud gwahaniaeth mesuradwy. Mae pobl ifanc TGD yn haeddu amgylcheddau ysgol lle maen nhw’n teimlo’n ddiogel, yn cael eu gweld ac yn cael eu cefnogi, a gall eich mewnwelediadau wir helpu i wireddu hynny.

Mae cam nesaf fy PhD yn dibynnu ar brofiad bywyd ac arbenigedd proffesiynol pobl sy’n gweithio’n uniongyrchol mewn addysg uwchradd ac iechyd. Trwy gymryd rhan, byddwch yn helpu i lywio argymhellion realistig, ymarferol y gall ysgolion ar draws Cymru eu defnyddio i wella iechyd a lles dysgwyr TGD.

Rwy’n awyddus i weithio gyda phedair ysgol uwchradd ar draws Cymru i gynorthwyo â recriwtio staff a dysgwyr i gymryd rhan.   

Os ydych chi’n gweithio, neu’n adnabod rhywun sy’n gweithio, mewn ysgol uwchradd yng Nghymru a allai gyfrannu at hyn, byddwn wrth fy modd yn clywed gennych. Byddwn hefyd yn awyddus i siarad â phobl sy’n gweithio ym meysydd addysg ac iechyd (megis rolau addysg Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol, cydlynwyr ysgolion sy’n hyrwyddo iechyd a lles, a rolau iechyd cyhoeddus eraill sy’n ymwneud â lleoliadau addysg uwchradd).

Mae eich safbwyntiau a’ch profiadau yn hanfodol; gallant ddylanwadu’n uniongyrchol ar sut rydym ni’n deall yr heriau hyn a sut rydym ni’n adeiladu dulliau mwy cynhwysol sydd wir yn gwneud gwahaniaeth i bobl ifanc TGD.

Diddordeb mewn cymryd rhan? Cysylltwch â mi schoolhealth_phd@cardiff.ac.uk

---

[1] TGD: Trawsryweddol a rhywedd-amrywiol. Defnyddir y term hwn i ddisgrifio pobl nad yw eu hunaniaeth rhywedd yr un peth â’r rhyw a bennwyd iddynt ar adeg eu geni. 

[2] Cisryweddol: Mae’n disgrifio pobl y mae eu hunaniaeth rhywedd yr un peth â’r rhyw a bennwyd iddynt ar adeg eu geni.  

Gall fod angen cyllid arnoch cyn y gallwch wneud cais am gyllid

Dechreuais i gyda sgyrsiau ar-lein gydag ymarferwyr sy’n gweithio mewn ysgolion a chydag ysgolion i helpu llunio syniadau cychwynnol fy ymchwil. Roedd hyn yn ddefnyddiol iawn ac fe wnaeth fy ngalluogi i i gyfyngu cwmpas fy mhrosiect arfaethedig. Fodd bynnag, daeth i’r amlwg yn eithaf cyflym bod angen i mi glywed yn uniongyrchol gan bobl ifanc mewn ysgolion. I wneud hynny’n gywir, roedd angen cyllid arna’ i, o leiaf i dalu fy nghostau teithio ac, yn ddelfrydol, i gynnig rhywbeth i’r ysgolion am gefnogi’r gwaith.

Yn ffodus, roeddwn i’n gallu gwneud cais am grant bach trwy raglen diwylliant ymchwil Ignite Prifysgol Caerdydd, a ddyfarnodd £2,000 i mi. Hebddo, byddwn i wedi chwilio am gyllid sbarduno gan sefydliadau fel Rhwydwaith Gyrfa Gynnar yr Academi Brydeinig a Chymdeithas Ddysgedig Cymru. Yn aml hefyd, mae rhywfaint bach o arian ar gael gan Ymchwil Iechyd a Gofal Cymru ar gyfer gwaith ymglymiad y cyhoedd.

Mae cael at gyfranogwyr yn mynnu creadigrwydd a chysylltiadau

Y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith) oedd fy ngham cyntaf tuag at gymorth a chyngor. Mae rhwydwaith y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn cynnwys pob ysgol uwchradd a gynhelir yng Nghymru ac fe helpon nhw fi i gysylltu ag ysgolion a oedd yn barod i gymryd rhan. Cynigiais £100 i bob ysgol i gefnogi’r ymweliad a thalu unrhyw gostau staff/costau eraill. Hefyd, roedd recriwtio’n haws gan fod y pwnc yn cyd-fynd yn dda â blaenoriaethau ysgolion o ran cysylltedd â’r ysgol a llais y disgybl.

Roedd gweithio gydag ysgolion yn fuddiol tu hwnt ond roedd yn mynnu hyblygrwydd, hefyd. Roedd ar rai ysgolion angen mwy o amser i feddwl nag eraill. Roedd meithrin perthynas a bod yn glir am y gofynion wedi helpu’n fawr. Hefyd, ystyriwch pryd byddwch yn cynnwys y cyhoedd yn ofalus – roeddwn i am siarad â myfyrwyr blynyddoedd 7-9 yn bennaf, a weithiodd yn dda yn ystod tymor yr haf, ond byddai siarad â myfyrwyr blwyddyn 11, a oedd yn sefyll arholiadau neu a oedd eisoes wedi gadael yr ysgol, wedi bod yn anodd.

Mae’n bwysig ystyried sut gallwch chi wneud eich sesiynau yn gynhwysol ac yn hygyrch. Sicrhewch fod gweithgareddau’n briodol i oedran a meddyliwch sut byddwch chi’n annog myfyrwyr sy’n fwy tawedog neu’n llai hyderus i gyfrannu – efallai trwy roi cyfleoedd i roi sylw ar nodiadau post-it yn ogystal ag ar lafar. Os ydych chi’n gweithio gyda grwpiau amrywiol neu trwy sefydliadau partner, neilltuwch gyllid nid yn unig i dalu cyfranogwyr, ond hefyd am wasanaethau cyfieithu a ffioedd sy’n helpu i dalu am amser staff a chostau cymorth eraill. Yn aml, mae’r rhain yn hanfodol ar gyfer gwneud cynnwys y cyhoedd yn wirioneddol gynhwysol a phosibl i’r rhai rydych chi’n gofyn iddynt gymryd rhan.

Er nad oes angen cymeradwyaeth foesegol yn nodweddiadol ar gyfer gweithgareddau cynnwys y cyhoedd, mae’n hanfodol bod y gweithgareddau hyn yn cael eu cynnal yn foesegol. Wrth gynllunio’ch ymglymiad, dylech ystyried yn ofalus faterion fel cydsyniad gwybodus, diogelu a chyfrinachedd. Ceisiwch gyngor os nad ydych chi’n siŵr.

Hefyd, cynhaliais i sesiynau ar-lein gyda grwpiau cynghori ieuenctid o’r Rhwydwaith Maethu a’r Ganolfan Iechyd Meddwl Genedlaethol. Os ydych chi’n gweithio mewn maes penodol, mae’n werth estyn allan i sefydliadau trydydd sector i weld a oes ganddynt eisoes grwpiau ymglymiad y cyhoedd y gallech fanteisio arnynt. Talais i £25 i bob cyfranogwr am awr o’u hamser.

Dechreuwch yn gynnar… mae’n cymryd mwy o amser nag y byddwch chi’n ei feddwl!

Dechreuais i ysgrifennu’r cais ymglymiad y cyhoedd ym mis Ionawr, ei gyflwyno ym mis Chwefror, clywed yn ôl ym mis Mawrth, recriwtio ysgolion ym mis Ebrill/Mai a chynnal sesiynau ym misoedd Mehefin a Gorffennaf. Cyflwynwyd y cais terfynol am gymrodoriaeth ym mis Medi. Dyna gyfnod arwain o naw mis. Hefyd, gallai fod yn ddefnyddiol i chi gynnwys amser ar gyfer mwy nag un sesiwn gyda’r un grŵp wrth i’ch syniadau ddatblygu.

Gofynnwch gwestiynau sy’n helpu i lywio’ch cais

Nid yw bob amser yn amlwg beth i’w ofyn mewn sesiynau ymglymiad y cyhoedd, yn enwedig ar y cychwyn pan fyddwch chi o hyd yn llunio’ch syniadau. Roedd neilltuo amser rhwng yr ymweliadau ag ysgolion yn ddefnyddiol i mi fel y gallwn fyfyrio a newid fy ffocws wrth i fy nghais ddatblygu.

Yn fy nghais am gymrodoriaeth, defnyddiais i’r adborth gan bobl ifanc i gyfiawnhau penderfyniadau allweddol, fel pam y dewisais i grŵp oedran penodol, ddull penodol, neu amseriad casglu’r data. Er enghraifft, un cipolwg allweddol o’r sesiynau oedd pa mor wahanol yr oedd pobl ifanc yn teimlo am gysylltedd â’r ysgol wrth iddynt symud ymlaen drwy’r ysgol. O ganlyniad i hyn, newidiais i amrediad yr oedrannau roeddwn i’n canolbwyntio arnynt yn y cais terfynol. Meddyliwch am y cwestiynau y bydd angen i chi eu hateb yn ystod eich cais am gyllid neu’ch cyfweliad, a gweithiwch am yn ôl i sicrhau eich bod yn gofyn i gyfranogwyr am gyfraniad ynghylch y meysydd hynny – a’ch bod chi’n gwrando arnynt.

Ac yn olaf… ysgrifennwch y cais!

Gwnewch yn siŵr eich bod chi’n defnyddio beth ddysgoch chi a’ch bod yn ysgrifennu’r cynnig. Mae rhoi gwybod i gyfranogwyr sut gwnaeth eu cyfraniad lywio’ch cais, a ph’un a oedd yn llwyddiannus, yn arfer da. Lluniais i adroddiad byr a rannwyd gyda’r ysgolion a gymerodd ran.

Os gallwn roi un gair o gyngor, dyma fe: dechreuwch yn gynnar a pheidiwch â bod ofn gofyn am help. Mae llawer i’w ddysgu o gynnwys y cyhoedd, ond mae’n werth yr ymdrech, heb os!

Mae’r blog hwn, a ysgrifennwyd gan Maria Boffey, Rheolwr Cyfnewid Gwybodaeth a Materion Allanol SHRN,  yn trin a thrafod sut mae clwstwr ysgolion WNHWPS Sir Fynwy yn defnyddio data’r SHRN i ysgogi newid cydweithredol ar draws y system. O gynllunio pontio i gysoni strategol, mae dull y clwstwr yn dangos beth sy’n bosibl pan mae data’r SHRN yn cael ei ddefnyddio ar y cyd i ystyried, cynllunio, a chymryd camau gweithredu.

---

Mae clwstwr ysgolion WNHWPS Sir Fynwy yn enghraifft arwyddocaol o’r modd y mae data’r Rhwydwaith yn cael ei ddefnyddio i wella prosesau ysgolion ac ysgogi newid ystyrlon ar y cyd. Mae dull y clwstwr yn dangos nad adnodd casglu data yn unig yw’r SHRN, ond caiff ei ddefnyddio hefyd i ystyried y system gyfan, i gynllunio a chymryd camau gweithredu.

Un o agweddau mwyaf grymus model Sir Fynwy yw’r ffordd y mae data’r SHRN yn cael ei ddefnyddio yn sylfaen ar y cyd i gynnal trafodaethau ystyrlon yn y clwstwr. Yn hytrach nag ei ddefnyddio ar wahân, mae’r data yn cael ei adolygu’n rheolaidd, ei archwilio, a’i drafod mewn ysgolion, rhwng swyddi gwahanol a gyda phartneriaid. Mae hyn wedi helpu i greu diwylliant sy’n seiliedig ar dystiolaeth, nid yn unig i drafod data’r Rhwydwaith ond hefyd ei ddefnyddio i wneud penderfyniadau ar bob lefel, o gynllunio’r cwricwlwm i ymgysylltu â’r gymuned.

Un strategaeth sy’n creu argraff yw sut mae’r clwstwr yn defnyddio data blwyddyn 6 a 7 i lunio cynllunio pontio. Gan ganolbwyntio ar y garfan hollbwysig hon, mae ysgolion yn gallu cadw golwg ar ymddygiadau ac agweddau sy’n dod i’r amlwg yn gynnar. Mae’n rhoi gwybodaeth sy’n helpu ysgolion cynradd ac uwchradd i gynllunio. Mae canolbwyntio ar ddata gwahanol bob blwyddyn yn helpu’r clwstwr i wneud cynnydd.

Mae’r clwstwr hwn wedi ymrwymo i wella hyder a gallu arweinwyr iechyd a lles ysgolion yn fwriadol i ddehongli a rhoi gwybodaeth data’r Rhwydwaith ar waith. Drwy gynnal gweithdai rheolaidd, myfyrio strwythuredig, cynllunio ar y cyd a deialog parhaus, mae’r staff wedi datblygu’r sgiliau i nodi tueddiadau, triongli tystiolaeth, a sicrhau bod canfyddiadau’n cyd-fynd â blaenoriaethau eu hysgol. Mae hyn wedi helpu i feithrin gwneud penderfyniadau ar sail data i arferion bob dydd.

Mae’r dull ymarferol hwn yn dangos nod ehangach y Rhwydwaith i helpu ysgolion ddod yn ddefnyddwyr hyderus a medrus wrth ddefnyddio data ar sail tystiolaeth i wella. Mae defnydd y clwstwr o gwestiynau arweiniol i edrych yn fanwl ar adroddiadau’r Rhwydwaith yn dangos y newid hwn – o edrych ar ddata’n unig o fynd at i i’w ddefnyddio’n effeithiol.

Mae integreiddio data SHRN i gylchoedd Monitro, Gwerthuso ac Adolygu (MER) y clwstwr yn sicrhau nad yw blaenoriaethau iechyd a lles yn cael eu hystyried yn ymdrechion ynysig ond wedi’u hymgorffori o fewn fframweithiau gwella ysgolion ehangach. Mae’r cysondeb â’r Cwricwlwm i Gymru, yn enwedig y Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles, yn ategu gwerth strategol y gwaith hwn ymhellach.

Ar ben hynny, mae gweithredoedd y clwstwr wedi’u mapio’n glir i flaenoriaethau cenedlaethol, gan gynnwys cymhwysedd digidol, llais y dysgwr, a lles emosiynol. Mae’r cydlyniad hwn yn cryfhau’r achos bod SHRN yn adnodd sy’n cefnogi cynllunio lleol ond hefyd gweithredu polisi cenedlaethol.

Mae model Sir Fynwy yn dangos sut y gall strwythurau cydweithredol wella cynaliadwyedd mentrau sy’n seiliedig ar ddata. Drwy ddosbarthu arweinyddiaeth, defnyddio cryfderau ysgolion unigol, ac ymwneud â phartneriaid allanol, mae’r clwstwr wedi creu system lle mae’r cyfrifoldebau’n cael eu rhannu, a’r cynnydd yn gyfunol.

Edrych tua’r dyfodol

The Monmouthshire experience offers valuable learning for other regions loMae profiad Sir Fynwy yn cynnig cyfleoedd dysgu gwerthfawr i ranbarthau eraill sy’n awyddus i ymgorffori data SHRN mewn cynllunio strategol a chydweithio traws-sector. Wrth i SHRN barhau i esblygu, mae achos Sir Fynwy yn tynnu sylw at nifer o gyfleoedd i ddysgu:

• Cryfhau ymgysylltiad teuluol drwy gyfathrebiadau a gweithdai wedi’u targedu.
• Ehangu’r defnydd o ddata SHRN o ysgolion cynradd i nodi pwyntiau ymyrryd cynharach.
• Datblygu offer a thempledi i gefnogi datblygu’r model clwstwr mewn rhanbarthau eraill.

Yn y pen draw, mae clwstwr Sir Fynwy yn dangos beth sy’n bosibl pan fydd data SHRN wedi’i ymgorffori mewn diwylliant o ddiben cyffredin, cynllunio strategol ac ymarfer cynhwysol.

Darllenwch yr astudiaeth achos lawn i gael rhagor o wybodaeth am ddull Sir Fynwy a chyngor ymarferol ar gyfer eich lleoliad chi.

Mae Llywodraeth Cymru wedi cyhoeddi adroddiad newydd sy’n amlygu anghenion tystiolaeth heb eu bodloni yn y Dull Ysgol Gyfan ar gyfer Llesiant Emosiynol a Meddyliol. Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, yn archwilio sut mae data cadarn a rheolaidd y Rhwydwaith yn helpu i fynd i’r afael â’r bylchau hyn. Mae arolygon y Rhwydwaith yn cefnogi ysgolion a llunwyr polisi gyda thystiolaeth am les disgyblion a staff, tegwch ac effaith. Mae’r adroddiad yn cydnabod bod y Rhwydwaith yn gyfrannwr allweddol at fonitro a gwerthuso hirdymor mewn ysgolion cynradd ac uwchradd yng Nghymru.

---

Yma yn y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith), rydym ni’n croesawu cyhoeddi’r Dull ysgol gyfan ar gyfer llesiant emosiynol a meddyliol: anghenion tystiolaethol heb eu diwallu gan Lywodraeth Cymru. Mae’r adroddiad yn amlygu pwysigrwydd data cadarn a rheolaidd i werthuso sut mae Fframwaith y Dull Ysgol Gyfan yn cael ei gyflawni ac, yn holl bwysig, pa wahaniaeth mae’n ei wneud.

Er bod yr adroddiad yn cydnabod bod ystod eang o wybodaeth werthfawr eisoes wedi cael ei chasglu, casglwyd llawer ohoni trwy weithgareddau unigol. I ategu gwelliant parhaus, mae’r adroddiad yn amlygu bod angen data mwy cyson a chynrychioliadol o bob rhan o gymuned yr ysgol – yn enwedig gan staff ysgol a rhieni/gofalwyr.

Mae’r adroddiad yn nodi nifer o feysydd allweddol lle mae angen rhagor o dystiolaeth, gan gynnwys:

• Ymgysylltu a chyfathrebu â chymuned yr ysgol gyfan.
• Llesiant ac anghenion cymorth staff.
• Diwylliant ac amgylchedd ysgolion.
• Blaenoriaethu ac adnoddau.
• Partneriaethau â gwasanaethau cymorth.
• Alinio â strategaethau addysg ac iechyd.
• Cyflawni ar draws pob lleoliad addysg.
• Profiadau, llesiant ac anghenion hyfforddiant staff.

Dyma ble mae’r Rhwydwaith yn chwarae rhan allweddol o ran mynd i’r afael â’r anghenion tystiolaethol a nodwyd yn adroddiad Llywodraeth Cymru. Trwy ein harolygon rheolaidd ar lefel dysgwyr ac ysgolion, mae’r rhwydwaith yn darparu ffynhonnell gadarn a chynrychioliadol o ddata iechyd a lles, gan gynnwys iechyd meddwl a lles; gweithgarwch corfforol; ymddygiadau deietegol; defnyddio’r cyfryngau cymdeithasol; perthnasoedd cymdeithasol; cysylltedd â’r ysgol; iechyd rhywiol a defnyddio sylweddau. Mae’r dystiolaeth hon yn cynorthwyo ysgolion, awdurdodau lleol a llunwyr polisi cenedlaethol i olrhain cynnydd, amlygu bylchau a hysbysu ymyriadau targedig.

Hefyd, rydym yn cipio llais y disgybl a chyfranogiad, gan helpu i sicrhau bod dysgwyr yn chwarae rhan weithgar mewn llunio mentrau lles. Mae ein data’n ategu dadansoddiadau o degwch a chynhwysiant, gan amlygu sut brofiad a gaiff gwahanol grwpiau o ddarpariaeth iechyd a lles. Trwy gysylltu ymdrechion lles â deilliannau addysgol, rydym yn helpu i ddangos effaith ehangach y mentrau hyn. Yn holl bwysig, mae ein canfyddiadau’n llywio’r  ddealltwriaeth o hyder a gallu’r staff i ddarparu cymorth lles, gan sicrhau bod datblygiad proffesiynol yn cyd-fynd â’r blaenoriaethau ymarferol a’r heriau sy’n cael eu hwynebu mewn ysgolion. Gyda’i gilydd, mae’r cyfraniadau hyn yn helpu i adeiladu darlun mwy cyflawn, wedi’i lywio gan dystiolaeth, o’r hyn sy’n gweithio – a ble mae angen cymorth pellach.

Rydym yn falch bod yr adroddiad yn cydnabod ein bod yn gyfrannwr allweddol at y sylfaen dystiolaeth:

“Mae hyn yn cynnwys y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN) sy’n ffynhonnell bwysig o ddata iechyd a lles cadarn, rheolaidd trwy ei arolygon ar lefel dysgwyr ac ysgolion.”

“Mae SHRN yn cynnig cyfle gwych i fynd i’r afael â’r anghenion tystiolaethol heb eu diwallu a nodwyd ar gyfer dysgwyr ac uwch arweinwyr ysgolion er mwyn cefnogi monitro a gwerthuso hirdymor gwell“

Yn ogystal, mae’r adroddiad hwn gan Lywodraeth Cymru yn amlygu sut gall y Rhwydwaith  fynd i’r afael â’r bylchau hyn mewn tystiolaeth. Mae data cadarn, manwl a hirdymor ein harolygon yn cael ei gasglu fel mater o drefn oddi wrth dysgwyr mewn lleoliadau cynradd ac uwchradd, ac uwch arweinwyr ysgolion. Mae data’r dysgwyr (11-16 oed) eisoes yn cael ei integreiddio hefyd i fanc data SAIL, sy’n darparu cyfleoedd gwych am gysylltu â setiau data addysg ac iechyd eraill i archwilio effaith y Fframwaith a’r ffactorau sy’n dylanwadu ar y deilliannau hyn gydag amser.

Yn ogystal, mae’r Rhwydwaith yn cyd-gadeirio Bwrdd y Rhaglen Ysgolion sy’n Hybu Iechyd i sicrhau bod mesurau’r arolwg yn cyd-fynd â safonau arfaethedig y Rhaglen Ysgolion sy’n Hybu Iechyd a Lles. Mae’r safonau hyn yn cyd-fynd yn agos â’r Fframwaith ac mae’r cysoni hwn yn sicrhau bod data’r Rhwydwaith yn gallu cefnogi’n uniongyrchol llawer o’r anghenion tystiolaethol heb eu diwallu a amlygwyd yn yr adroddiad hwn.

Wrth edrych tua’r dyfodol, mae’r Rhwydwaith yn gweld cyfleoedd pellach i wella’r tirlun data, gan gynnwys:

• Datblygu ymhellach y dangosfwrdd cenedlaethol ar y cyd ag Iechyd Cyhoeddus Cymru i gynnwys data ychwanegol ysgolion uwchradd a lansio’r dangosfwrdd data cynradd (2026).
• Lansio dangosfyrddau lefel ysgol y Rhwydwaith i gefnogi gwneud penderfyniadau yn lleol (2026).
• Ymestyn casglu data i bob ysgol gynradd.
• Cynnal casgliad peilot o ddata’r arolwg gydag Unedau Cyfeirio Disgyblion (UCDau) ar draws Cymru.

Yma yn y Rhwydwaith, trwy gydweithio ar draws sectorau, systemau a chymunedau, credwn y gall y Dull Ysgol Gyfan ddod yn rhan ddynamig ac ymatebol o fywyd ysgol – un sy’n esblygu i ateb anghenion newidiol dysgwyr a staff. Mae’r Rhwydwaith yn gwbl ymrwymedig i gefnogi’r weledigaeth hon a chyfrannu at ddyfodol iachach, mwy gwydn i bob dysgwr yng Nghymru. Gyda’n gilydd, gallwn adeiladu amgylchedd cryfach, mwy cefnogol, i bob dysgwr ac addysgwr yng Nghymru.

Cynulliad Byd-eang er Iechyd y Glasoed

Fe wnaeth Cynhadledd ddiweddar HBSC (Ymddygiad Iechyd mewn Plant Oed Ysgol) yn Athen ddwyn ynghyd 121 o gynrychiolwyr o 39 o’r 51 aelod wlad a rhanbarth. Fe wnaeth y digwyddiad bywiog hwn nodi’r ail waith yn unig y mae Gwlad Groeg wedi croesawu’r gynhadledd dros y ddau ddegawd diwethaf – gan ei wneud yn achlysur arbennig tu hwnt.

Diwrnod 1: Gosod yr Olygfa

Pwysleisiodd eu negeseuon rôl hanfodol cydweithredu rhyngwladol wrth ddatblygu iechyd cyhoeddus.

Enghraifft o’r cydweithredu hwn yw integreiddio HBSC yn strategol o fewn y Rhwydwaith ers 2013, sydd wedi gwella cyfraddau ymateb yn sylweddol ac wedi estyn y sampl genedlaethol yng Nghymru.

Uchafbwyntiau Allweddol:

• Cyflwyno 8 adroddiad tuedd HBSC ar bynciau fel anghydraddoldebau cymdeithasol, iechyd rhywiol, ac iechyd meddwl.
• Rhannodd Sophie Jullien strategaeth adnewyddedig Sefydliad Iechyd y Byd (WHO) ar gyfer lles plant a’r glasoed.
• Roeddem wrth ein bodd yn gweld Cymru’n cael ei chydnabod am integreiddio HBSC i’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (Rhwydwaith) – model ar gyfer monitro a chynllunio iechyd ar lefel ysgol yn effeithiol. Mae ein model, sy’n cyfuno data rhyngwladol â seilwaith cenedlaethol y Rhwydwaith, wedi cael ei gydnabod yn rhyngwladol am fod yn arfer gorau ar gyfer cynllunio gweithredu ynghylch iechyd ar lefel ysgol.

Grwpiau Ffocws a Chydweithrediadau rhwng Gwledydd

Ymunodd cynrychiolwyr â grwpiau ffocws oedd wedi’u halinio â’u harbenigedd, yn amrywio o atal trais i fwyta a cholli pwysau. Fe wnaeth ein clwstwr ni o wledydd (Cymru, Lloegr, Iwerddon, yr Alban a Chanada) hefyd gyfarfod am drafodaethau bywiog ar recriwtio ysgolion a rhannu data.
Roedd Cymru’n falch o gyflwyno’i dull trwy ein hadroddiadau ysgol pwrpasol, dangosfyrddau digidol, gweminarau, cylchlythyron a digwyddiadau. Mae’r offer hyn nid yn unig yn cefnogi ysgolion ond yn dangos hefyd sut mae’r Rhwydwaith yn defnyddio data HBSC i yrru ymchwil perthnasol i bolisi a gwella deilliannau iechyd pobl ifanc.

Perfformiad Teimladwy

Cynllun at y Dyfodol

Yn y prynhawn, cyfarfuom â’n gweithgorau arbenigol i gynllunio cylch nesaf yr arolwg. Daeth ennyd falch pan etholwyd Kelly a minnau yn Brif Ymchwilwyr ar y Cyd i Gymru; rôl y mae’n anrhydedd i ni ymgymryd â hi. Hefyd, fe wnaethom ffarwelio â Dr. Chris Roberts, y mae ei gyfraniadau at HBSC wedi bod yn amhrisiadwy.

Diwrnod 2: Archwilio’n Fanwl a Chydweithredu

Mae cymryd rhan yn HBSC yn caniatáu i’r Rhwydwaith gyfrannu at gyfnewid gwybodaeth yn fyd-eang, ac elwa o hynny, gan sicrhau bod Cymru’n parhau’n flaenllaw mewn ymchwil i iechyd y glasoed.

Anogodd yr ail ddiwrnod ddeialog traws-ddisgyblaethol trwy gyfarfodydd grwpiau traws-ffocws yn y bore. Yn nes ymlaen, caniataodd sesiynau pwnc benodol am archwilio meysydd allweddol yn fanylach.

Grwpiau Datblygu

Ar ôl cinio, ymunom â grwpiau datblygu sy’n mynd i’r afael â pholisi, methodoleg, cyflyrau cronig a dulliau dilysu ansoddol.

Uchafbwynt Personol

Cefais y fraint o gadeirio sesiwn iechyd gyfochrog gyda chyflwyniadau rhagorol gan y timau o Lithwania, yr Iseldiroedd a Gwlad Belg (Fflandrys). Daeth y diwrnod i ben gyda chinio gwresog a bywiog mewn bwyty lleol – gan gryfhau cyfeillgarwch a chydweithrediadau yn y dyfodol.

Diwrnod 3: Mewnwelediadau i Gloi ac Edrych Tua’r Dyfodol

Ar y diwrnod olaf, aethpwyd â ni i Brifysgol Genedlaethol a Kapodistrian Athen, lle daeth y gynhadledd i ben gyda thrafodaethau am fodelu aml-lefel ac optimeiddio data.

Roedd y sesiwn gloi yn ddiwedd priodol i ddigwyddiad gwirioneddol ysbrydoledig. Wrth i ni ffarwelio, gadawodd tîm Cymru’n llawn egni ac yn barod ar gyfer y bennod nesaf.

Meddyliau Terfynol

Roedd Cynhadledd HBSC yn Athen yn fwy na chyfarfod yn unig. Roedd yn fodd pwerus o’n hatgoffa am yr hyn y gallwn ei gyflawni trwy gydweithredu, arloesi a diben cyffredin. Wrth i ni ddychwelyd i’n gwaith yng Nghymru, rydym wedi’n hysbrydoli i barhau i adeiladu ar y momentwm hwn.

Rydym eisoes yn edrych ymlaen at ailgysylltu yn y cyfarfodydd ar-lein ym mis Tachwedd a, gobeithio, mynd i gynhadledd y flwyddyn nesaf, a gynhelir gan y tîm Tsiecaidd!

---

I gael y diweddaraf am ddatblygiadau’r Rhwydwaith a HBSC, ewch i’n gwefan.

Ewch i’n gwefan: www.shrn.org.uk

Tanysgrifiwch i’n e-fwletin.

Darllenwch adroddiadau tuedd HBSC

Mae’r Rhwydwaith yn helpu ysgolion ar draws Cymru i osod iechyd a lles wrth wraidd addysg. Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, yn rhannu sut mae ysgolion yn defnyddio data’r Rhwydwaith i lunio strategaethau, cefnogi dysgwyr a chreu newid parhaol, wedi’i lywio gan dystiolaeth….

Sut mae’r Rhwydwaith yn Helpu i Adeiladu Ysgolion Cryfach a Dysgwyr Iachach ar draws Cymru

Yn y Rhwydwaith, pan fydd dysgwyr yn iach ac yn cael eu cefnogi, credwn eu bod yn ffynnu – nid dim ond yn academaidd, ond yn gymdeithasol ac yn emosiynol, hefyd. Dyna pam rydym yn falch o fod yn bartner dibynadwy sy’n gweithio gydag ysgolion ledled Cymru i wreiddio iechyd a lles yng nghalon bywyd ysgol.

Pam mae’r Rhwydwaith yn bwysig

Bob dwy flynedd, mae’r Rhwydwaith yn cynnal casgliad data cenedlaethol yn cynnwys dysgwyr a staff ysgolion. Nid dim ond arolwg yw hwn – mae’n arf grymus ar gyfer newid.

Pan fydd ysgolion yn cymryd rhan yng nghasgliad data’r Rhwydwaith, maent yn derbyn data teilwredig, wedi’i feincnodi, sy’n cynnig gwerth gwirioneddol. Mae’r data hwn yn helpu ysgolion i fyfyrio ar eu strategaethau presennol, gan amlygu beth sy’n gweithio’n dda ac ymhle y mae lle i wella. Gyda chipolygon clir, penodol i ysgol, gall athrawon gynllunio ymyriadau targedig sydd wedi’u seilio mewn tystiolaeth ac sy’n gyson â chyd-destun unigryw eu hysgol.

Pam mae hyn yn bwysig? Oherwydd mae dysgwyr iachach yn ddysgwyr gwell. Pan fydd myfyrwyr yn teimlo’u bod yn ddiogel, wedi’u cefnogi ac yn iach, maen nhw’n fwy tebygol o fynd i’r ysgol, ymddiddori a chyflawni eu potensial llawn. Mae sylfaen iechyd a lles gadarn yn hanfodol i lwyddiant academaidd a thwf personol. Dyma pam mae gwaith y Rhwydwaith mor bwysig: mae’n helpu ysgolion i greu’r math o amgylchedd lle gall pob dysgwr ffynnu.

Mae’r Rhwydwaith yn rhan o ymdrech ehangach i wreiddio iechyd a lles yn y system addysg. Rydym ni’n gweithio’n agos gyda Llywodraeth Cymru, Ysgolion Iach ac Iechyd Cyhoeddus Cymru i sicrhau bod data lefel ysgol yn cyfrannu at ddealltwriaeth genedlaethol a datblygiad polisi.

Fel y mae Lynne Neagle AS, Ysgrifennydd y Cabinet dros Addysg, wedi’i amlygu, mae’r gwaith hwn yn ymwneud â mwy na data – mae’n ymwneud â grymuso ysgolion i wneud newid ystyrlon parhaus:

“Mae’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn gonglfaen o ran darparu data a thystiolaeth amhrisiadwy sy’n llunio polisi ac ymarfer. … Mae’r data hanfodol hwn yn ategu polisïau iechyd meddwl ac addysg Llywodraeth Cymru ac mae’n gyrru gwaith mawr ei effaith yn y sector addysg ehangach ac mewn academia. Mae’r Rhwydwaith yn chwarae rhan flaenllaw mewn gweddnewid y tirlun addysg, gan sicrhau lles ein plant a dyfodol ein cymunedau.”

Yn y Rhwydwaith, rydym yn gwybod bod cefnogi dysgwyr yn golygu edrych ar y darlun llawn. Dyma pam mae ein harolygon yn archwilio amrywiaeth eang o bynciau sy’n bwysig iawn i ysgolion ac i ddysgwyr. O iechyd meddwl a lles emosiynol, i weithgarwch corfforol, maeth, defnyddio sylweddau, hinsawdd yr ysgol a llais y disgybl – bwriedir i’n dulliau fod yn gynhwysfawr. Trwy roi darlun cliriach i ysgolion o brofiadau eu dysgwyr, rydym ni’n eu helpu i wneud penderfyniadau gwybodus, ystyrlon, sy’n cefnogi lles drwyddi draw.

Mae’r Rhwydwaith yn paratoi ysgolion â’r offer, yr hyfforddiant a’r cysylltiadau y mae eu hangen arnynt i greu newid ystyrlon parhaus. O hybu lles dysgwyr i gryfhau ymgysylltu â’r gymuned, bwriedir i’n dulliau fod yn ymarferol a grymusol. Mae ysgolion yn cael at ddata teilwredig o ansawdd uchel sy’n llywio cynllunio, yn cefnogi arolygiadau ac yn dilyn trywydd cynnydd gydag amser. Rydym yn cynnig cyfleoedd datblygu proffesiynol sy’n helpu staff i dyfu ac rydym yn meithrin diwylliant o gydweithredu trwy rwydwaith cadarn o ysgolion, ymchwilwyr a phartneriaid sector cyhoeddus. Hefyd, mae’r Rhwydwaith yn helpu ysgolion i rymuso pobl ifanc i gymryd yr awenau mewn mentrau lles, gan hyrwyddo diwylliant ysgol cadarnhaol a chynhwysol. Trwy ddefnyddio gwybodaeth y Rhwydwaith, gall ysgolion feithrin perthnasoedd cryfach â theuluoedd a gwasanaethau lleol, a gwreiddio gwelliannau cynaliadwy sydd o fudd i gymuned gyfan yr ysgol.

Mae’r cipolygon mwyaf ystyrlon i waith y Rhwydwaith yn dod yn uniongyrchol oddi wrth yr ysgolion rydym ni’n gweithio gyda nhw ac sy’n ysbrydoli ein gwaith:

“Mae data’r Rhwydwaith yn ein helpu i gynllunio cwricwlwm sy’n ymateb i brofiadau gwirioneddol dysgwyr.” 

Ysgol Maes y Gwendraeth

“Mae ein data o’r Rhwydwaith wedi ein helpu i greu cwricwlwm lles priodol i oedran, wedi’i arwain gan ddysgwyr.”

Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd

Dathlu Grym Dull wedi’i lywio gan Dystiolaeth

Rydym ni wedi archwilio sut mae’r Rhwydwaith yn cefnogi ysgolion ar draws Cymru i osod iechyd a lles wrth wraidd addysg. O ddarparu data teilwredig o ansawdd uchel i feithrin cydweithredu a thwf proffesiynol, mae’r Rhwydwaith yn helpu ysgolion i wneud newidiadau ystyrlon, gwybodus sydd o fudd i ddysgwyr a staff fel ei gilydd.

Mae lleisiau ysgolion eu hunain yn adrodd cyfrolau – dangos sut mae data’r Rhwydwaith yn cael ei ddefnyddio i lunio cwricwla ymatebol, cefnogi arolygiadau a chryfhau ymagweddau ysgol gyfan at iechyd a lles. Mae’r enghreifftiau go iawn hyn gan ysgolion yn ein hatgoffa bod ysgolion, pan fydd ganddynt yr offer a’r cipolygon cywir, yn gallu creu amgylcheddau lle caiff pob dysgwr gyfle i ffynnu.

Wrth ei wraidd, mae’r Rhwydwaith yn ymwneud â phartneriaeth, tystiolaeth ac effaith. Ac wrth i ysgolion barhau i ymgysylltu â’r rhwydwaith, mae’r ymdrech gyfunol i adeiladu cymunedau dysgu cryfach ac iachach yn tyfu’n gryfach fyth.

---

Archwilio Mwy a Chadw mewn Cysylltiad

Gadewch i ni gadw’r sgwrs i fynd – a pharhau i adeiladu ysgolion cryfach a dysgwyr iachach gyda’n gilydd.

Mae effaith y cyfryngau cymdeithasol ar les pobl ifanc wedi tanio trafodaeth eang, gan yrru ymchwilwyr i archwilio’i chymhlethdodau yn fanylach. Yn DECIPHer, Prifysgol Caerdydd, mae Dr. Rebecca Anthony a’i chydweithwyr wedi darparu cipolygon gwerthfawr i’r cysylltiad hwn, gan ddefnyddio data’r Rhwydwaith yn eu hastudiaeth: Young People’s Online Communication and its Association with Mental Well-being: Results from the 2019 Student Health and Well-being Survey.

Dyma Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, yn bwrw golwg fanylach ar gipolygon yr astudiaeth hon, sy’n amlygu pwysigrwydd deall y berthynas gynnil rhwng y cyfryngau cymdeithasol ac iechyd meddwl pobl ifanc

Twf Cyfathrebu Ar-lein ymhlith Pobl Ifanc

Mae cyfathrebu ar-lein yn chwarae rôl ganolog ym mywyd pobl ifanc ar draws y DU. Mae’r ystadegau yn drawiadol – mae mwyafrif helaeth pobl ifanc 12 i 15 oed yn weithgar ar-lein, ac mae perchnogaeth ar ffôn symudol yn dod yn fwyfwy cyffredin, hyd yn oed ymhlith plant iau. Yn sgil y presenoldeb digidol cynyddol hwn daw sgyrsiau a phryderon am effeithiau’r cyfryngau cymdeithasol ar iechyd meddwl. Yn ôl ystadegau diweddar, mae gan 99% o bobl ifanc 12 i 15 oed gysylltiad â’r rhyngrwyd a dywed 95% ohonynt eu bod yn defnyddio’r cyfryngau cymdeithasol cyn ac ar ôl ysgol bob dydd (Y Swyddfa Gartref, 2020).

Mae Dr. Rebecca Anthony yn amlygu pwynt allweddol: mae’r dystiolaeth ynghylch effaith y cyfryngau cymdeithasol ar iechyd meddwl yn gymysg. Er bod rhai astudiaethau’n nodi cysylltiadau bach ond arwyddocaol ag iechyd meddwl, nid yw rhai eraill yn dod o hyd i unrhyw gysylltiad sylweddol. Gellid priodoli’r anghysondeb hwn i ddulliau ymchwil amrywiol, yr esblygu cyson yn y tirlun digidol, a’r ffordd gymhleth y mae’r cyfryngau cymdeithasol yn rhyngweithio â ffactorau fel cwsg, gweithgarwch corfforol a seiberfwlio. Mae hi’n pwysleisio bod rhaid i ymchwilwyr fynd y tu hwnt i fertigau gor-syml fel amser o flaen sgrin, ac ymchwilio i’r hyn y mae pobl ifanc yn ei wneud ar-lein, y cymhellion wrth wraidd defnyddio’r cyfryngau cymdeithasol, ynghyd â nodi grwpiau bregus posibl o bobl ifanc.

Using data from The SHRN Student Health and Well-being Survey in Secondary Schools 2019, the study team explored critical topics such as mental health, online communication, cyberbullying and relationships. This data served as a foundation for her research, providing valuable insights into the health and well-being of young people, and the factors influencing it.

Canfyddiadau Allweddol am y Defnydd o’r Cyfryngau Cymdeithasol ymhlith Dysgwyr Uwchradd

Gan ddefnyddio data o arolwg 2019, archwiliodd yr astudiaeth sut mae cyfathrebu ar-lein yn gysylltiedig ag iechyd meddwl ymhlith dysgwyr uwchradd 11 i 16 oed. Datgelodd yr ymchwiliad dueddiadau pwysig:

• Ymgysylltu cryf: Mae 82% o ddysgwyr yn cysylltu â’u ffrindiau agosaf ar-lein yn ddyddiol.
• Agweddau cadarnhaol: Mae cysylltiad rhwng rhyngweithio ar-lein mynych â ffrindiau o fywyd go iawn a chylchoedd cyfeillgarwch mwy, a lles gwell.
• Effeithiau negyddol: I’r gwrthwyneb – mae cysylltiad mynych â ffrindiau rhithwir – sef cyfeillgarwch cwbl ar-lein yn unig – yn gysylltiedig â lles is, yn enwedig i ferched.
• Seiberfwlio: Adroddodd 13% o ddysgwyr eu bod yn ddioddefwyr seiberfwlio.
• Dihangfa: Cyfaddefodd 40% eu bod yn defnyddio’r cyfryngau cymdeithasol i ddianc rhag emosiynau negyddol.

Y Goblygiadau i Gefnogi Lles Pobl Ifanc

Mae’r canfyddiadau hyn yn pwysleisio natur ddeuol y cyfryngau cymdeithasol – gall feithrin cysylltiadau ystyrlon a, hefyd, peri risgiau i grwpiau penodol. Mae angen sylw yn arbennig ar ddemograffeg fregus bosibl, fel merched yn eu harddegau sy’n cyfathrebu â ffrindiau sydd ar-lein yn unig. Mae mynd i’r afael â’r heriau hyn yn gofyn am ddull cynnil o ddeall arferion pobl ifanc ar y cyfryngau cymdeithasol a’u heffaith ehangach ar iechyd meddwl.

Mae canfyddiadau’r astudiaeth yn awgrymu y gall canolbwyntio dim ond ar faint o amser sy’n cael ei dreulio ar-lein orsymleiddio’r mater, gan esgeuluso nodweddion pwysig fel natur gweithgareddau a rhyngweithiadau ar-lein. Yn hytrach na gosod pwyslais gormodol ar fonitro a rheoleiddio cyfathrebu ar-lein, dylai addysgwyr, rhieni a gofalwyr gydnabod buddion posibl ymhél â grwpiau ffrindiau sefydledig ar-lein, gan weithio hefyd i leihau unrhyw risgiau cysylltiedig. Dylai ymdrechion o’r fath i wella lles pobl ifanc ystyried y cysylltiadau cadarnhaol hyn.

Ehangu Ymchwil gan ddefnyddio Data’r Rhwydwaith: Grwpiau Oedran Iau

Bydd y dull cyfannol hwn yn sicrhau dealltwriaeth gynhwysfawr o’r ffordd y mae ffactorau cymdeithasol ac amgylcheddol yn effeithio ar les plant ar draws cyfnodau gwahanol yn eu haddysg. Gwyliwch weminar Shujun yma.

Data’r Rhwydwaith: Gyrru Ymchwil sy’n cael Effaith a Newidiadau i Bolisi

Mae Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith yn gonglfaen ar gyfer ymchwil sy’n cael effaith, gan gynnig cipolygon hollbwysig i fywyd pobl ifanc. Trwy ddadansoddi data’r Rhwydwaith, gall ymchwilwyr fel Dr. Rebecca Anthony archwilio:

• Sut mae’r cyfryngau cymdeithasol yn dylanwadu ar les meddyliol
• Tueddiadau mewn cyfathrebu ar-lein ymhlith dysgwyr uwchradd
• Ffactorau risg sy’n effeithio ar grwpiau bregus

Y tu hwnt i ymchwil academaidd, mae gan ganfyddiadau’r Rhwydwaith gymwysiadau yn y byd go iawn:

• Gall llunwyr polisi ddefnyddio’r cipolygon hyn i ddylunio ymyriadau targedig a neilltuo adnoddau yn effeithiol.
• Gall ysgolion roi mentrau addysgol ar waith i addysgu plant a phobl ifanc sut i ymrafael â’r byd digidol yn ddiogel. Er enghraifft, mae nodi merched yn eu harddegau sy’n uwch eu risg oherwydd cyfeillgarwch ar-lein yn unig yn rhoi sylfaen, wedi’i yrru gan ddata, ar gyfer datblygu rhaglenni cymorth.

Casgliad

Wrth i’r Rhwydwaith barhau â’i ymdrechion, mae’r cipolygon hyn yn paratoi’r ffordd ar gyfer strategaethau gwybodus i hyrwyddo arferion digidol iach a chefnogi iechyd a lles plant a phobl ifanc ar draws Cymru a’r tu hwnt. Yn sgil y ffocws cyfunol ar ysgolion uwchradd a chynradd, bydd y dull cynhwysfawr hwn yn cyfrannu heb os at greu amgylchedd sy’n blaenoriaethu iechyd meddwl a lles a datblygiad pob oedran addysg.

---