Awdur: SHRN

Yn y blog hwn, mae Dr Abbey Rowe, DECIPHer, yn rhannu canfyddiadau allweddol o’i hymchwil ddoethurol i sut mae ysgolion uwchradd yn llunio iechyd meddwl dysgwyr ag anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd (ADHD), ynghyd ag argymhellion wedi’u llywio gan ymchwil ar gyfer camau gweithredu y gall ysgolion eu cymryd i leihau anghydraddoldebau iechyd meddwl i’r dysgwyr hyn a’u cefnogi nhw’n well.

---

Gyda ffocws cynyddol ar gynhwysiant a lles yn ysgolion Cymru, mae hon yn adeg bwysig i fyfyrio ar beth sy’n gweithio, a beth gallai weithio’n dda i ddysgwyr ag ADHD.

I lawer o bobl ifanc ag ADHD, mae heriau iechyd meddwl fel gorbryder ac iselder yn gyffredin a gallant arwain at ganlyniadau sy’n ymestyn ymhell y tu hwnt i’r ysgol. Felly, mae deall sut mae ysgolion yn llunio iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD yn allweddol ar gyfer nodi sut gallant gael eu cefnogi’n well.

Fe wnaeth dadansoddi data arolwg y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith) yng Nghymru ddarganfod mai bach iawn o amrywio oedd mewn deilliannau iechyd meddwl dysgwyr â symptomau cysylltiedig ag ADHD rhwng ysgolion. Ar yr olwg gyntaf, gallai hyn awgrymu bod ysgolion yn gwneud bach iawn o wahaniaeth i iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD, ond fe wnaeth cyfweliadau â dysgwyr a staff ar draws tair ysgol baentio darlun mwyn cymhleth.

Nododd y cyfranogwyr amrywiaeth eang o ffactorau yn yr ysgol a oedd, yn eu barn nhw, yn dylanwadu ar iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD, ac nid y tebygrwydd rhwng ysgolion wnaeth sefyll allan, ond yr anghysondeb o fewn ysgolion.

“Gallwn i wneud rhywbeth mewn un wers a bod yn hollol iawn, yna’i wneud eto mewn gwers arall a mynd i drafferth enfawr… mae angen i’r holl athrawon fod ar yr un donfedd.”

Dysgwr

Mae hyn yn awgrymu nad o fewn ysgolion unigol eu hunain y mae’r broblem, ond pa mor gyson yw’r profiad o gefnogaeth o fewn yr ysgolion.

Mae hyn yn bwysig am nad yw gwella iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD o reidrwydd yn gofyn am newid strwythurol llwyr. Yn hytrach, gallai dysgwyr elwa o negeseuon dealltwriaeth, hyblygrwydd a chefnogaeth fwy cyson, wedi’u gwreiddio ar draws arfer bob dydd yr ysgol.

Pan fydd ysgolion yn creu heriau yn anfwriadol

Ar draws cyfweliadau, disgrifiodd dysgwyr a staff gamgymhariad rhwng disgwyliadau a gofynion bywyd ysgol, a nodweddion dysgwyr ag ADHD, gan gyfrannu’n gynyddol at iechyd meddwl gwaeth gydag amser.

“[…] mae’n gwneud i fi deimlo’n isel […] mae’n gwneud i fi deimlo ‘mod i heb wneud digon o ymdrech ond rwy’ wedi gwneud fy ngorau, ac mae’n gwneud i fi deimlo nad yw fy ngorau yn ddigon da i’r athrawon hyn ambell waith.” 

Dysgwr

Daeth i’r amlwg fod teimlo bod athrawon a chymheiriaid yn eu deall yn arbennig o bwysig, gyda’r farn bod gwybodaeth am ADHD ac empathi tuag ato yn cefnogi ymgysylltiad a lles, a bod camddeall yn gysylltiedig â straen, stigma a mynd i’w cragen.

Fe wnaeth cyfweliadau hefyd amlygu sut mae systemau a strwythurau ysgolion yn llywio cynhwysiant i ddysgwyr ag ADHD, gyda bylchau yn hyfforddiant staff, hyblygrwydd anghyson, amser ac adnoddau cyfyngedig, a phrosesau dan arweiniad diagnosis yn aml yn cyfyngu ar gefnogaeth effeithiol.

Nid yw’r heriau hyn yn anochel ac, yn holl bwysig, gellir mynd i’r afael â llawer ohonynt trwy newidiadau bach cyffredin mewn ymarfer.

Beth Gall Ysgolion Ei Wneud Nawr i Wneud Gwahaniaeth Ar Unwaith

Er bod newid strwythurol yn dibynnu ar gyllid a pholisi cenedlaethol, mae pethau y gall ysgolion eu gwneud nawr, y mae llawer ohonynt yn fach, ond yn ystyrlon.

Datblygwyd yr awgrymiadau canlynol gyda phartneriaid ysgolion a phobl sydd â phrofiad bywyd o ADHD:

• Meithrin Dealltwriaeth Gyffredin o ADHD a Diwylliant o’i Dderbyn

Defnyddio arbenigedd presennol mewn cymunedau ysgol, timau ADY ac adnoddau seiliedig ar dystiolaeth i ddatblygu dealltwriaeth gyffredin, barhaus o ADHD, niwroamrywiaeth ac amrywiadau unigol. Nid oes rhaid i hyn olygu rhaglenni hyfforddiant ar raddfa fawr; gall ddechrau gyda sgyrsiau byr mewn cyfarfodydd staff, dysgu cymheiriaid, gwasanaethau, neu amser tiwtor.

“Byddai’n ddefnyddiol… petai rywbeth ar waith i bobl ddeall sut beth yw bod ag ADHD… fel nad oes rhaid i ni ei esbonio drwy’r amser ein hunain.”

Dysgwr

Dylai’r ffocws fod ar ddeall niwroamrywiaeth a chydnabod gwahaniaethau unigol, nid dim ond labeli neu ddiagnosisau. Dylid trin deall ADHD fel proses barhaus, yn hytrach nag un sesiwn datblygiad proffesiynol parhaus (DPP).

• Trefnu Mai Anghenion, Nid Diagnosis, Sy’n Arwain Cefnogaeth

Lle bo’n bosibl, sicrhau bod cefnogaeth ar gael ar sail anghenion dysgwr, yn hytrach nag aros am ddiagnosis ffurfiol. Gall normaleiddio addasiadau sy’n cefnogi rheoleiddio, trefnu ac ymgysylltu i bob dysgwr leihau stigma, atal oedi cyn cael cefnogaeth, lleihau dibyniaeth ar dimau ADY, a sicrhau nad oes neb heb gefnogaeth tra bydd asesiadau’n mynd rhagddynt.

• Blaenoriaethu Cysondeb Ymarfer Pob Dydd

Mae cysondeb ar draws ystafelloedd dosbarth yn allweddol. Cytuno ar nifer fach o arferion cynhwysol sydd ar gael yn gyson ar draws ystafelloedd dosbarth, a’u cyfleu, megis trefn sy’n gallu cael ei rhagweld, opsiynau dysgu hyblyg, seibiannau rheoleiddio rheolaidd, ac amcanion a chyfarwyddiadau wedi’u hesbonio’n glir.

Pan fydd cynlluniau cefnogaeth ar waith yn barod gan ddysgwyr, dylai’r rhain gael eu gweithredu’n ddibynadwy a’u hadolygu’n gydweithredol gyda’r dysgwr i nodi a mynd i’r afael ag unrhyw heriau.

• Rhoi Perthnasoedd Yn Ganolog

Gwreiddio arferion perthyn syml ym mywyd dyddiol yr ysgol, fel holi dysgwyr sut maen nhw, esbonio penderfyniadau, gwrando ar yr hyn sy’n well ganddynt, a chynnwys dysgwyr mewn sgyrsiau am yr hyn sy’n eu helpu i deimlo’u bod yn cael eu cefnogi ac i gryfhau ymddiriedaeth.

Gallai hyn fod mor syml â holi’n gyflym sut mae’r dysgwr ar ddechrau gwers, neu gydnabod pan fydd dysgwyr yn gwneud ei orau, nid dim ond pan fydd yn llwyddo.

“Pan fydd gennych berthynas gyda’ch athro… rydych chi’n teimlo mwy o gymhelliad i wneud yn dda.”

Dysgwr

• Ymdrin Ag Ymddygiad Yn Drugarog

Symud tuag at ymatebion mwy trugarog a phwyllog tuag at ymddygiad, trwy ddibynnu’n llai ar ddulliau sy’n cosbi a blaenoriaethu empathi, dealltwriaeth o ADHD, a chefnogaeth briodol. Gall creu lleoedd ar gyfer rheoleiddio, defnyddio dulliau seiliedig ar gryfder, ac ymateb i ymddygiad gydag iaith barchus helpu pob dysgwr i deimlo’n fwy diogel a’u bod yn cael eu deall a’u cefnogi’n well, ar draws cymuned yr ysgol. Yn holl bwysig, mae llawer o’r dulliau hyn o fudd i bob dysgwr, nid dim ond dysgwyr ag ADHD.

“Mae angen i ni ddathlu ADHD… yn hytrach na cheisio gorfodi’r plant hyn i gydymffurfio…”

Athro

• Blaenoriaethu Amser i Rannu Beth Sy’n Gweithio

Gallai hyn gynnwys trafod anawsterau, cyfnewid datrysiadau, a herio rhagdybiaethau yn ofalus am ymddygiad a galluoedd dysgwyr. Yn holl bwysig, mae angen i unrhyw amser sy’n cael ei greu ddod o ailgydbwyso blaenoriaethau presennol, yn hytrach nag ychwanegu at lwythi gwaith sydd eisoes o dan bwysau.

Newidiadau Bach, Negeseuon Mwy

Mae’n bwysig cydnabod y byddai gwelliant parhaus ysgol yn elwa’n fawr o gefnogaeth ehangach, gan gynnwys digon o gyllid, canllawiau cliriach a llwybrau diagnostig mwy hygyrch. Heb y rhain, mae perygl gosod gormod o bwysau ar ysgolion.

Fodd bynnag, ni ddylai aros am ddiwygio lefel system olygu sefyll yn yr unfan. Gall negeseuon bach cyson anfon neges rymus at ddysgwyr: ‘Rwyt ti’n cael dy ddeall, yn cael dy dderbyn, ac nid yw cefnogaeth yn amodol.’

Pan fydd y neges honno’n cael ei hadlewyrchu ar draws polisïau, ystafelloedd dosbarth ac athrawon, gall ysgolion leihau straen dyddiol i ddysgwyr ag ADHD. Trwy gefnogi’r dysgwyr hyn yn well, gall ysgolion greu amgylcheddau sy’n teimlo’n fwy cefnogol, cynhwysol ac, yn anad dim, pleserus i bawb.

Mae hyn yn oed newidiadau bach yn gallu bod yn ysgogiad buddiol. Mae cysondeb, trugaredd a dealltwriaeth ymhlith yr adnoddau mwyaf grymus sydd gan ysgolion yn barod. Nid gwybod beth i’w wneud yw’r her – ond ei wneud yn gyson, bob dydd, mewn ffyrdd sy’n gweithio i bob dysgwr.

Ydych chi’n awyddus i ddysgu rhagor? Gwyliwch weminar Abbey neu anfonwch e-bost ati ar RoweAJ1@cardiff.ac.uk.

Nod ymchwil fy noethuriaeth yw deall problemau ymddygiad dysgwyr yn well a chanfod dulliau ymarferol i ysgolion a llunwyr polisi gefnogi dysgwyr yn fwy effeithiol.

---

Rhennir fy ymchwil yn dri cham ac mae pob un yn cyfrannu at ddealltwriaeth fwy cyflawn o anghenion dysgwyr a realiti cyd-destunau’r ysgol.

1️⃣ Cam Un

Gan ddefnyddio data o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith, rwy wrthi’n cwblhau cam cyntaf fy ymchwil sy’n ymdrin â’r ffactorau risg a’r tueddiadau ynghlwm wrth broblemau ymddygiad dysgwyr mewn ysgolion uwchradd yng Nghymru.

2️⃣ Cam Dau

Yn nes ymlaen yr haf hwn, bydda i’n gwahodd ysgolion uwchradd a gynhelir i gymryd rhan yn ail gam fy ymchwil fydd yn cynnwys grwpiau ffocws gyda staff ysgolion a chyfweliadau â dysgwyr Blwyddyn 10. Defnyddiwyd data’r Rhwydwaith yn y dewis i ymgysylltu â dysgwyr Blwyddyn 10, gan awgrymu bod y grŵp blwyddyn hwn wedi cael yn gyson y ganran uchaf o ddysgwyr â lefelau uchel neu uchel iawn o broblemau ymddygiad rhwng 2019 a 2023 (Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion 2025).

Nod y grwpiau ffocws a’r cyfweliadau fel ei gilydd yw deall profiadau a safbwyntiau aelodau o gymuned yr ysgol mewn perthynas ag ymddygiad dysgwyr ac i ganfod polisïau ac arferion sy’n ymarferol ac yn dderbyniol i’r staff a dysgwyr.

3️⃣ Cam tri

Bydd cam olaf fy ymchwil yn cynnwys ymgynghori â chydweithwyr allweddol i ddatblygu adnoddau canllaw yn seiliedig ar ganfyddiadau dau gam cyntaf yr astudiaeth. Bydd yr adnoddau hyn yn helpu ysgolion a llunwyr polisi i ddeall anghenion dysgwyr yn well a sut y gellir gwella arfer a pholisïau wrth symud ymlaen.

🔎 O’r Addysgwr i’r Ymchwilydd

Cyn dechrau fy noethuriaeth, treuliais i 20 mlynedd yn gweithio mewn colegau a phrifysgolion yn yr Unol Daleithiau, gan gynnwys rolau â chyfrifoldeb bugeiliol sylweddol. Yn ystod y cyfnod hwnnw, bu newidiadau sylweddol yn anghenion dysgwyr, yn enwedig mewn perthynas ag iechyd meddwl a lles.

Er bod y sefydliadau ro’n i’n gweithio ynddyn nhw wedi ymrwymo i ddatblygu mentrau ymatebol a rhaglenni arloesol, yn aml roedd yn anodd ymgorffori arferion sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Roedd ymchwil yn aml yn llusgo ar ôl realiti beunyddiol y campws a’r dysgwyr. Hyd yn oed a minnau’n ymarferydd profiadol, des i ar draws problemau newydd a heriol fwyfwy ac, ar adegau, ro’n i’n teimlo’n nad o’n i’n barod ato a bod pethau’n mynd yn drech na mi.

Mewn sgyrsiau gydag arweinwyr ysgolion ac athrawon, sylweddolais i nad oedd fy mhrofiad yn un unigryw. Mae ysgolion yn parhau i ymgodymu ag anghenion cymhleth ac esblygol dysgwyr ochr yn ochr â llawer o ofynion sy’n cystadlu â’i gilydd. Yn y pen draw, roedd fy awydd i greu adnoddau sy’n seiliedig ar dystiolaeth i helpu arweinwyr ysgolion ac athrawon i deimlo’n fwy hyderus a bod llai o bethau’n mynd yn drech na nhw wrth gefnogi iechyd meddwl a lles wedi fy arwain at ddilyn PhD. Rwy eisiau cyfrannu at ymchwil sy’n ddefnyddiol i ysgolion ac sy’n helpu i greu lleoliadau lle gall dysgwyr ffynnu.

Dros y blynyddoedd diwethaf, mae ymchwilwyr Prifysgol Caerdydd o’r Ganolfan Treialon Ymchwil, DECIPHer, a Chanolfan Wolfson ar gyfer Iechyd Meddwl Pobl Ifanc, wedi cydweithredu ar ddatblygu offeryn digidol newydd i gynorthwyo ysgolion uwchradd â chael at eu data iechyd a lles o’r Rhwydwaith a’i ddefnyddio’n well.  Yn rhan o’r astudiaeth, a ariannwyd gan Wellcome, fe wnaeth ymarferwyr Rhwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHWPS) a thair ysgol uwchradd yng Nghymru helpu i beilota dangosfwrdd prototeip a oedd yn cynnwys tri chylch data’r Rhwydwaith – cyhoeddwyd y canfyddiadau yn BMC Public Health yn ddiweddar. Mae’r astudiaeth yn cynnig golwg sylfaenol ar sut mae ysgolion yn gweithio gyda data ar hyn o bryd a’r heriau ymarferol a wynebant. Yn y blog hwn, rydym yn rhannu darganfyddiadau’r ymchwil a pham mae’n bwysig i ysgolion.

---

Pam Dangosfwrdd Lefel Ysgol y Rhwydwaith?

Mae ysgolion yn casglu ac yn gallu cael at amrywiaeth eang o ddata yn gysylltiedig ag iechyd e.e. canfyddiadau arolygon, patrymau presenoldeb, gwybodaeth diogelu, a chofnodion lles, ond yn aml, mae staff yn cael trafferth dwyn y setiau data hyn ynghyd i gefnogi cynllunio o ddydd i ddydd. Prinder amser, capasiti a hyder oedd y rhwystrau mwyaf. Yn achos adroddiadau adborth y Rhwydwaith yn benodol, dywedodd athrawon wrthym eu bod yn gwerthfawrogi’r mewnwelediadau, ond roedd yn her weithiau cael amser i archwilio’r holl siartiau a phatrymau grŵp blwyddyn mor llawn ag y byddent yn dymuno gwneud.

Yn rhan o’r astudiaeth, mae Dangosfwrdd Digidol Ysgolion Uwchradd newydd y Rhwydwaith wedi cael ei ddylunio ar y cyd â dysgwyr, staff ysgolion a chydlynwyr ysgolion iach WNHWPS i liniaru’r pwysau hyn. Mae’n dwyn setiau data’r Rhwydwaith ynghyd mewn un lle, gan roi ffordd weledol a syml i staff archwilio patrymau, cymharu grwpiau blwyddyn a sylwi ar anghenion sy’n dod i’r amlwg, heb fod angen plymio i daenlenni. Darganfu’r astudiaeth beilot hon, ar raddfa fach, fod y dangosfwrdd yn helpu staff i gyflymu’r broses o gael at y data iechyd a lles oedd o ddiddordeb iddynt.

Beth ddywedodd ysgolion wrthym

Trwy ddefnyddio lens Systemau Addasol Cymhleth, archwiliodd yr ymchwil sut mae’r dangosfwrdd yn ffitio i amgylcheddau ysgol prysur, sy’n newid yn gyson. Dywedodd staff yn yr ysgolion peilot ei bod hi’n hawdd dod i ddeall y dangosfwrdd a’i fod, mewn gwirionedd, yn arbed amser iddynt. Roedd gallu gweld “cipolwg” ar ddata yn ei gwneud hi’n haws nodi problemau’n gynnar a deall tueddiadau ar draws grwpiau blwyddyn.

Pwysleisiodd ysgolion hefyd fod yn rhaid i unrhyw ddangosfwrdd cenedlaethol gefnogi eu baich gwaith presennol – nid ychwanegu ato. Amlygodd cyfranogwyr y gallai’r offeryn helpu gydag adrodd addysgol ehangach, gan hwyluso cynllunio ar draws feysydd lles, diogelu a’r cwricwlwm.

Roedd hyder yn thema allweddol o hyd. Er bod staff yn gwerthfawrogi gallu cael at ddata’n haws, roedd llawer ohonynt yn poeni o hyd am ei ddehongli’n gywir. Gofynnont am ganllawiau byr, enghreifftiau ymarferol ac, yn achos staff sy’n llai cyfarwydd â’r Rhwydwaith a defnyddio data, hyfforddiant i’w helpu i deimlo’n gymwys i wneud. Mae hyn yn adleisio adborth ehangach ar draws y Rhwydwaith: mae ysgolion eisiau data sydd wir yn gallu cael ei ddefnyddio ac sy’n darparu mewnwelediadau clir, y gellir gweithredu arnynt, i gynorthwyo â hybu iechyd gan ysgolion.

Lansio Dangosfwrdd Digidol Newydd y Rhwydwaith ym mis Rhagfyr 2026

Gan adeiladu ar ganfyddiadau’r peilot a blynyddoedd o waith arolygon y Rhwydwaith, bydd Dangosfwrdd Digidol Ysgolion Uwchradd newydd y Rhwydwaith yn lansio ym mis Rhagfyr 2026. Bydd y fersiwn ddiweddaredig hon, yn dwyn nifer o gylchoedd yr arolwg ynghyd, gan gynnig ffordd fwy hyblyg a rhyngweithiol o lawer i ysgolion ddeall iechyd a lles dysgwyr.

Mae’r astudiaeth yn awgrymu bod gan y dangosfwrdd newydd botensial cadarn i gynorthwyo â chynllunio’r cwricwlwm, a gwaith lles ysgol gyfan – ond dim ond os yw’n cyd-fynd yn hwylus â sut mae ysgolion eisoes yn gweithredu a’r pwysau presennol a wynebant.

Beth fydd y Dangosfwrdd yn helpu ysgolion i’w wneud

Pan fydd yn fyw, bydd y dangosfwrdd yn galluogi ysgolion i:

• Olrhain newidiadau mewn ymddygiadau iechyd a lles gydag amser.
• Sylwi ar broblemau sy’n dod i’r amlwg ar draws grwpiau gwahanol.
• Cymharu eu canlyniadau â phatrymau cenedlaethol.
• Cefnogi sgyrsiau wedi’u llywio gan ddata gyda dysgwyr.

Dyma’r union fathau o nodweddion y gofynnodd ysgolion amdanynt: mewnwelediadau cliriach, gallu symud o gwmpas y dangosfwrdd yn symlach, a chynllunio haws. Ac yn anad dim, ni fydd angen meddalwedd ychwanegol na sgiliau arbenigol.

Edrych tua’r dyfodol

Mae’r peilot yn dangos bod ysgolion eisiau defnyddio data yn ystyrlon ond mae angen offer arnynt sy’n arbed amser, gyda chefnogaeth syml. Mae’r dangosfwrdd newydd yn gam i’r perwyl hwnnw. Hefyd, mae’r astudiaeth yn cynnig mewnwelediad prin, yn seiliedig ar ymarfer, i systemau iechyd cyhoeddus sy’n gweithio gydag ysgolion ar wella yn seiliedig ar ddata. Bellach, mae’r canfyddiadau hyn yn llywio’r cam datblygu nesaf, i sicrhau bod ysgolion a staff yn gallu defnyddio’r dangosfwrdd yn effeithiol i gefnogi iechyd a lles dysgwyr.

Gyda’r arolygon cynradd SHRN 2026 agor yn fuan, mae ysgolion cynradd ledled Cymru yn paratoi ar gyfer cylch newydd o mewnwelediad lles. Mae deall sut mae plant yn teimlo, yn ymdopi, ac yn profi bywyd ysgol yn banel o waith SHRN gyda ysgolion cynradd. Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth SHRN, yn archwilio pam mae mwy o ysgolion yn ymuno â’r rhwydwaith, beth all yr arolwg lles cynradd ei ddatgelu, a sut mae tystiolaeth glir a dibynadwy yn helpu’r staff i gryfhau eu gwaith lles ysgol gyfan. Mae’n edrych ar amser priodol ar rôl gynyddol SHRN wrth gefnogi mewnwelediad cynnar, gwneud penderfyniadau hyderus, ac agwedd gyson tuag at les dysgwr.

---

Ledled Cymru, mae ysgolion cynradd yn gweld gwerth gwirioneddol deall sut mae plant yn teimlo, yn ymdopi ac yn profi bywyd ysgol. Mae blynyddoedd cynnar addysg yn llawn adegau bach ond pwysig: y cyfeillgarwch sy’n ffurfio yn yr iard, y blinder boreol sy’n effeithio ar ganolbwyntio, yr hyder sy’n dod o deimlo’n ddiogel a chael eu cefnogi.

Mae’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN) yn helpu ysgolion i wneud synnwyr o’r profiadau beunyddiol hyn, gan ddefnyddio data dibynadwy a dienw am les i lywio penderfyniadau. Ac wrth i waith SHRN gydag ysgolion cynradd barhau i dyfu, mae mwy o ysgolion yn canfod bod y mewnwelediadau’n cynnig rhywbeth nad ydynt wedi’i gael o’r blaen: darlun clir, o’r ysgol gyfan.

Partneriaeth yn seiliedig ar les plant

Mae SHRN yn bartneriaeth genedlaethol rhwng Llywodraeth Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru (gan gynnwys Cynlluniau Ysgolion Iach – Rhwydwaith Cymru), a Phrifysgol Caerdydd. Gyda’i gilydd, mae’r rhwydwaith yn cefnogi 99% o ysgolion uwchradd a bron i hanner yr ysgolion cynradd yng Nghymru.

Mae’r nod yn syml: rhoi data dibynadwy am les ar lefel yr ysgol i ysgolion sy’n cefnogi’r gwaith o gynllunio, yn gwella dealltwriaeth, ac yn cryfhau’r gwaith y mae staff eisoes yn ei wneud. Mae adroddiadau’n weledol ac yn hawdd eu deall — siartiau, esboniadau byr, a chrynodebau clir ar lefel yr ysgol.

Mae’r arolwg yn gwbl ddienw ac wedi’i gymeradwyo’n foesegol. Nid yw’n casglu unrhyw enwau na manylion adnabod. Mae ysgolion yn cael adroddiadau clir a hygyrch sy’n trosi profiadau plant yn fewnwelediadau y gall staff weithredu arnynt.

Beth mae’r arolwg cynradd yn ei gynnwys

Mae arolwg cynradd SHRN yn canolbwyntio ar y meysydd sy’n llywio bywydau beunyddiol plant:

• Lles emosiynol

• Cwsg ac arferion

• Cyfeillgarwch a phrofiadau cymdeithasol

• Ymddygiadau digidol

• Ymdeimlad o berthyn yn yr ysgol

• Gweithgarwch corfforol

• Bwyd a maeth

• Pontio blwyddyn 6

Mae’r themâu hyn yn creu darlun crwn, gan ddangos beth sy’n helpu plant i ffynnu, yn ogystal â lle gallai ychydig mwy o gefnogaeth fod o gymorth.

Pam mae ysgolion yn ei ystyried yn ddefnyddiol

Mae staff cynradd yn aml yn dweud yr un peth wrthym: mae’r adroddiad yn “cadarnhau’r hyn rydyn ni wedi bod yn ei weld” ac yn “ein helpu i drafod blaenoriaethau gyda mwy o hyder”.

Mae ysgolion yn defnyddio data SHRN i gefnogi:

• Gwaith cynllunio datblygiad yr ysgol
• Gwaith bugeiliol
• Trafodaethau pontio’r ysgol
• Asesiadau ysgolion iach Cynlluniau Ysgolion Iach – Rhwydwaith Cymru (WNHWPS)
• Gwaith clystyrau ysgolion (yn arbennig o werthfawr wrth helpu i ddeall pa mor hyderus a pharod mae plant yn teimlo cyn yr ysgol uwchradd)
• Paratoi ar gyfer arolygiadau Estyn

Nid yw’r data yn disodli barn broffesiynol, mae’n ei chryfhau. Mae’n rhoi ymdeimlad cliriach i staff o batrymau ar draws yr ysgol, nid dim ond yr hyn maen nhw’n sylwi arno o ddydd i ddydd.

Rhan o ddarlun lles ehangach Cymru

Mae SHRN yn cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru ac yn cael ei gydnabod yn genedlaethol fel ffynhonnell allweddol o dystiolaeth ar iechyd a lles plant. Drwy ehangu i ysgolion cynradd, mae’n creu darlun sy’n cynnwys blwyddyn 3 hyd at flwyddyn 11.

Bydd Dangosfwrdd SHRN Cynradd Iechyd Cyhoeddus Cymru newydd (Mehefin 2026) yn rhoi ffyrdd mwy hyblyg i ysgolion, partneriaid rhanbarthol a chenedlaethol archwilio data.

Barn ysgolion

Mae ysgolion sydd eisoes yn defnyddio SHRN yn tynnu sylw at ba mor werthfawr yw’r adroddiadau ar gyfer dechrau sgyrsiau, nodi tueddiadau cynnar, a rhoi sicrwydd i staff bod eu penderfyniadau wedi’u seilio ar dystiolaeth go iawn.

“Mae’r adroddiad wedi ein helpu i ganfod patrymau lles bach nad oeddem yn sicr amdanynt — cadarnhaodd yr hyn yr oeddem yn amau a’n helpodd i roi blaenoriaeth iddynt.” – Prifathro

“Mae gallu defnyddio data SHRN ar gyfer Ysgolion Iach a llywodraethau wedi arbed cymaint o amser inni.” –
Arweinydd HWB Ysgol

Mae llawer yn dweud wrthym fod y cysylltiad rhwng data SHRN a meini prawf WNHWPS yn gwneud gwaith parhaus yn haws i’w dystio, yn enwedig mewn meysydd fel lles emosiynol, gweithgarwch corfforol, a bwyd a maeth.

Edrych ymlaen at 2026

Yn syml, mae SHRN yn rhoi dealltwriaeth gliriach i staff o sut mae plant yn perfformio, felly mae penderfyniadau’n teimlo’n wybodaethus, yn hyderus, ac yn seiliedig ar beth mae dysgwyr yn ei brofi mewn gwirionedd.

Bydd gwahoddiadau ar gyfer arolwg cynradd 2026 yn mynd allan yn fuan. Bydd ysgolion sy’n cymryd rhan yn derbyn adroddiad lles wedi’i ddiweddaru, a bydd ysgolion newydd yn cael cefnogaeth drwy’r broses gyfan.

Mae SHRN yn bartneriaeth hirdymor. Wrth i fwy o ysgolion cynradd ymuno, mae’r darlun yn dod yn gliriach, gan helpu ysgolion, clwstwr, a phartneriaid cenedlaethol i ddeall beth sydd ei angen ar blant heddiw, ac sut y gallwn eu cefnogi i ffynnu fury.

Mae SHRN yn rhad, wedi’i gefnogi’n llawn, ac ar agor i’r holl ysgolion cynradd yng Nghymru. I ddod i wybod mwy neu gofrestru diddordeb eich ysgol, e-bostiwch mailto:shrn@cardiff.ac.uk neu ewch i shrn.org.uk.

Mae’r blog hwn, a ysgrifennwyd gan Maria Boffey, Rheolwr Cyfnewid Gwybodaeth a Materion Allanol y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith), yn taflu goleuni ar Ysgol Gynradd Abbey a’r ffordd feddylgar y gwnaethon nhw ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith i ddechrau sgyrsiau am fywyd, dylanwad a lles digidol. Mae eu profiad yn ein hatgoffa bod newid ystyrlon yn aml yn dechrau gydag un cwestiwn a pharodrwydd i’w drin a’i drafod gyda’n gilydd.

---

Gan weithio gydag ysgolion ledled Cymru, rydyn ni’n aml yn siarad am ddata’r Rhwydwaith fel man cychwyn, fel ffordd o sbarduno cwestiynau, herio rhagdybiaethau, a rhoi rhywbeth cadarn i ysgolion adeiladu arno. Gwnaeth gwaith lles digidol diweddar Ysgol Gynradd Abbey droi hynny’n realiti i ni.

Mae eu hastudiaeth achos yn dangos sut gwnaethon nhw ddefnyddio eu canfyddiadau eu hunain, ond o’n safbwynt ni, yr hyn a safodd allan oedd nid yn unig yr hyn a wnaethon nhw, ond y ffordd gwnaethon nhw ymdrin â’r broses gyfan. Yn hytrach na thrin eu data ar lefel yr ysgol fel rhywbeth i’w ddehongli y tu ôl i ddrysau caeedig, maen nhw’n ei roi’n syth yn nwylo eu dysgwyr. Gwnaeth gweld eu data eu hunain helpu i newid y drafodaeth o rifau i brofiad go iawn.

Yr hyn y sylwon ni arno oedd bod yr ysgol wedyn gadael i’r data ysgogi chwilfrydedd, yn hytrach na’u gwthio tuag at ymateb sefydlog. Datblygodd sgyrsiau yn naturiol, gyda staff a dysgwyr yn edrych ar y canfyddiadau gyda’i gilydd ac yn gadael i chwilfrydedd eu tywys. Mae’n ein hatgoffa nad oes angen i arfer sy’n seiliedig ar dystiolaeth fod yn gymhleth; dim ond lle sydd ei angen.

Gwnaeth yr ysgol ymgorffori’r gwaith hwn yn yr hyn a oedd yn digwydd yn barod ledled y cwricwlwm. Roedd dylanwad digidol, ymddygiad ar-lein a lles yn eistedd yn daclus ym Maes Dysgu a Phrofiad Iechyd a Lles a’r Fframwaith Cymhwysedd Digidol. Ni cheisiodd yr ysgol ailddyfeisio ei hun; cryfhaodd yr hyn a oedd yno eisoes.

Cawson ni ein taro hefyd gan yr ymrwymiad i lais y disgybl. Pan fydd ysgolion yn rhoi’r amser, yr ymddiriedaeth a’r offer i ddysgwyr ddehongli data eu hunain, mae ansawdd y ddealltwriaeth yn trawsnewid. Ni ymatebodd Blwyddyn 6 i’r hyn a ddywedodd y data; gwnaethon nhw ei wthio ymhellach. Gwnaethon nhw edrych nhw ar sut mae algorithmau’n dylanwadu ar eu profiadau a myfyrio ar sut mae bywyd digidol yn effeithio arnyn nhw. Y cyfuniad hwnnw o ddata strwythuredig a myfyrdod gonest gan ddysgwyr yw’r union fath o bartneriaeth y cafodd y Rhwydwaith ei ddatblygu i’w chefnogi.

Efallai mai’r rhan fwyaf calonogol oedd gweld sut roedd y data yn dod â phawb at ei gilydd. Staff, dysgwyr a theuluoedd yn rhan o’r un sgwrs. Pan gaiff ei ddefnyddio’n dda, mae’n dod yn iaith a rennir y gall pawb ymgynnull o’i chwmpas i wneud synnwyr ohoni.

Wrth i ni edrych ymlaen at arolwg 2026 y Rhwydwaith, mae’r daith hon yn atgyfnerthu rhywbeth rydyn ni wedi sylwi arno dro ar ôl tro: nid yw newid ystyrlon yn deillio o fod a’r holl atebion ar y dechrau. Mae’n deillio o fod yn fodlon ystyried, cwestiynu ac addasu. Pan fydd ysgol yn trin adroddiad y Rhwydwaith fel gwahoddiad agored yn hytrach na rhywbeth i gael ei farnu yn ei ôl, rydych chi’n cael y math o waith meddylgar, sy’n canolbwyntio ar y dysgwr, a welson ni yma.

Mae eu profiad yn ein hatgoffa nad yw lles digidol yn ddim ond pwnc—mae’n rhan fyw ac esblygol o fywydau plant. Ac wrth inni ymddiried yn ein dysgwyr i arwain y sgwrs, maen nhw’n dangos i ni safbwyntiau na fyddem byth wedi cyrraedd ar ein pen ein hunain.

Gallwch ddarllen astudiaeth achos lawn Ysgol Gynradd Abbey yma.

Am ragor o enghreifftiau o sut mae data SHRN yn cefnogi ymarfer sy’n seiliedig ar dystiolaeth, ewch i dudalennau’r astudiaethau achos a’r adnoddau ar ein gwefan.

Mae’r blog gwadd hwn, a ysgrifennwyd gan Lauren Copeland , sy’n ddarlithydd ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd, yn archwilio pam mae addysg iechyd mislif yn bwysig i bob person ifanc, nid y rhai sydd â mislif yn unig. Mae Lauren yn gweithio mewn partneriaeth â Robyn Jackowich , Honor Young a Max R. Ashton ym Mhrifysgol Caerdydd a Tabitha Dickson ym Mhrifysgol Metropolitan Caerdydd. Gan dynnu ar ymchwil diweddar gyda bechgyn a dynion ifanc, mae Lauren yn edrych ar yr hyn maent yn ei ddysgu ar hyn o bryd, yr hyn maen nhw eisiau ei wybod, a sut y gall addysgu mwy cynhwysol helpu i leihau stigma a meithrin dealltwriaeth. Mae hi hefyd yn rhannu cynlluniau ar gyfer astudiaeth fwy a fydd yn cefnogi ysgolion i greu sgyrsiau mwy agored a chefnogol am lesiant mislif. Mae’r blog hwn o ddiddordeb i ddarllenwyr SHRN oherwydd ei fod yn dwyn ynghyd dystiolaeth newydd, safbwyntiau pobl ifanc, a mewnwelediadau ymarferol a all helpu ysgolion i gryfhau lles mislif i bob dysgwr.

---

Yr Hyn Rydym yn Gwybod

Mae tua 1.8 biliwn o bobl ledled y byd yn cael mislif bob mis. Er bod mislif yn gwbl naturiol, mae’n dal i gael ei amgylchynu gan stigma, embaras a chamddealltwriaeth. Mae Cynllun Iechyd Menywod GIG Cymru (2025–2035) yn tynnu sylw at iechyd mislif fel mater iechyd cyhoeddus a chydraddoldeb, a rhywbeth y mae angen i bawb yn y gymdeithas ei ddeall a’i gefnogi.

I lawer o blant a phobl ifanc, gall mislif wneud bywyd ysgol yn anoddach. Ar gyfartaledd, mae merched 15 oed yn colli tua 3 diwrnod o ysgol y flwyddyn oherwydd symptomau mislif ac yn treulio tua 14 diwrnod yn ei chael hi’n anodd canolbwyntio neu gymryd rhan lawn tra yn yr ysgol (1). I’r rhai o deuluoedd incwm isel neu gefndiroedd lleiafrifol, mae tlodi mislif (sy’n methu â fforddio cynhyrchion mislif) yn ychwanegu hyd yn oed mwy o bwysau (2).

Er bod Llywodraeth Cymru wedi buddsoddi £9 miliwn i helpu i fynd i’r afael â thlodi mislif a gwella addysg, mae bechgyn a dynion ifanc yn aml yn cael eu gadael allan o’r sgyrsiau hyn. Mae dysgu pawb am y mislif yn helpu i chwalu stigma, meithrin dealltwriaeth, a chreu ysgolion a chymunedau mwy cefnogol. Fodd bynnag, mae llawer o wersi yn dal i ganolbwyntio’n bennaf ar y rhai sydd â mislif, sy’n golygu bod gan fechgyn a dynion ifanc lai o gyfleoedd yn aml i ddysgu am y pwnc mewn ffordd strwythuredig.

Mae angen i ni hefyd feddwl am y ffordd orau o addysgu’r pwnc hwn. Gall dosbarthiadau cymysg o ran rhywedd helpu i normaleiddio’r sgwrs , tra mewn lleoliadau eraill gall dysgwyr deimlo ychydig yn anghyfforddus. Mae addysg am mislif effeithiol yn gynhwysol ac yn sensitif, gan helpu pawb i deimlo eu bod yn cael eu parchu tra mewn lleoliadau eraill gall dysgwyr deimlo ychydig yn anghyfforddus. Mae addysg mislif effeithiol yn gynhwysol ac yn sensitif, gan helpu pawb i deimlo eu bod yn cael eu parchu.

Yr Hyn a Wnaethom – ein gwaith blaenorol yn y maes hwn:

I ddysgu mwy am y mater hwn, fe wnaethom gynnal astudiaeth arolwg gyda 155 o ddynion ifanc a phobl a neilltuwyd yn wrywaidd adeg eu geni (16–25 oed) a fynychodd ysgol yn y DU. Roeddem eisiau dysgu am yr addysg mislif a gawsant, pa mor hyderus oedden nhw yn eu gwybodaeth, a sut roedd hyn yn gysylltiedig â’u hagweddau tuag at fislif.

Sut y Gwnaethom

Cwblhaodd y cyfranogwyr arolwg ar-lein. Gofynnwyd am yr hyn a gwnaethant ddysgu yn yr ysgol, pwy a’i haddysgodd, a pha mor hyderus oedden nhw yn eu gwybodaeth am fislif. Fe wnaethom hefyd archwilio eu barn ar stigma, a’u hagweddau tuag at bolisïau sy’n gysylltiedig â mislif.

Yr Hyn a Wnaethom Ddarganfod

• Dywedodd y rhan fwyaf o’r cyfranogwyr eu bod wedi cael rhywfaint o addysg mislif yn yr ysgol, ond roedd llawer o’r farn ei bod o ansawdd gwael neu’n ddi-fudd.
• Roedd y rhai a oedd yn gwybod mwy am fislif yn llai tebygol o ddal safbwyntiau negyddol neu stigmateiddiol.
• Helpodd dysgu am brofiadau go iawn o fislif, nid y  ffeithiau biolegol yn unig, i feithrin empathi.
• Dywedodd rhai fod dosbarthiadau cymysg eu rhywedd yn ddefnyddiol ar gyfer normaleiddio’r pwnc, ond dywedodd eraill fod jôcs neu bryfocio yn y grwpiau cymysg hyn yn gwneud dysgu’n heriol.
• Y gwersi mwyaf effeithiol oedd y rhai a gyfunodd ffeithiau â rheoli cyfnodau ymarferol, gan helpu pawb i ddeall y wyddoniaeth a’r effaith gymdeithasol.

At ei gilydd, mae’r canfyddiadau’n dangos bod bechgyn a dynion ifanc eisiau dysgu am fislif, ond mae angen addysg arnyn nhw sy’n teimlo’n berthnasol, yn onest, ac yn barchus. Pan nad oes gan bobl ifanc wybodaeth, mae stigma yn fwy tebygol o ledaenu a llunio diwylliant yr ysgol.

Yr Hyn Hoffem Wybod

Ar hyn o bryd nid oes gennym ddealltwriaeth a thystiolaeth o sut i fynd i’r afael ag anghenion amrywiol merched a bechgyn mewn ysgolion o ran addysg iechyd mislif. Mae angen i ni ddeall sut olwg sydd ar addysg mislif effeithiol i fechgyn a dynion ifanc, a sut i’w cynnwys mewn ffyrdd cefnogol sy’n lleihau stigma.

Mae ein hymchwil blaenorol yn dangos bod dynion ifanc eisiau deall mwy am fislif. Maent eisiau gwybodaeth ffeithiol ynglŷn â beth sy’n digwydd yn ystod mislif, sut mae’n effeithio ar bobl yn gorfforol ac yn emosiynol, a sut y gallant gynnig cefnogaeth. Pan fydd addysg mislif yn cael ei gwahanu yn ôl rhyw, gall wneud i fislif deimlo fel pwnc i un grŵp o ddysgwyr yn unig, gan atgyfnerthu’r syniad nad yw’n rhywbeth y dylai pawb ei ddeall.

Gobeithiwn y bydd ein camau nesaf yn astudiaeth fwy, dwy gam, a fydd yn archwilio’r ffyrdd gorau o gynnwys bechgyn a dynion ifanc mewn addysg mislif. Drwy ddeall beth sy’n gweithio, gallwn helpu i greu sgyrsiau mwy agored a chefnogol am fislif mewn ysgolion a chymunedau fel y gall pawb, waeth beth fo’u rhyw, chwarae rhan mewn rhoi terfyn ar stigma a hyrwyddo lles mislif. Y ddau gam yw:

Cyfnod 1 (Yn digwydd rhwng Ebrill a Gorffennaf 2026)

• Grwpiau ffocws gyda dysgwyr ysgol uwchradd – y rhai sydd â mislif a’r rhai nad oes ganddynt.
• Cyfweliadau gyda rhieni a gofalwyr, gofalwyr ac athrawon i ddeall beth sy’n helpu neu’n ei gwneud yn anoddach addysgu am fislif.

Cyfnod 2 (Yn digwydd rhwng  Medi a Rhagfyr 2026)

• Arolwg ar raddfa fawr gyda thua 2,000 o bobl ifanc 13–16 oed mewn ysgolion ledled Cymru.
• Cwestiynau sy’n archwilio beth mae dysgwyr eisiau dysgu am y mislif, beth maen nhw’n meddwl y dylai bechgyn a dynion ifanc ei ddysgu, pryd a sut y dylai dysgu ddigwydd, a pha rwystrau sy’n bodoli.
• Dadansoddiad o sut mae safbwyntiau’n amrywio yn ôl oedran, cefndir ac incwm teuluol.

Ein nod yw darganfod pa rannau o gwricwlwm ac amgylchedd yr ysgol y gellir eu newid i wneud addysg mislif yn fwy cynhwysol i bawb. Drwy wrando ar fechgyn a dynion ifanc, gallwn ddylunio addysg sy’n helpu i leihau empathi, meithrin empathi, a chefnogi’r rhai sydd â mislif.

Casgliad

Mae deall sut mae bechgyn a dynion ifanc yn dysgu am fislif yn allweddol i greu amgylcheddau ysgol mwy agored a chefnogol. Mae ein canfyddiadau’n tynnu sylw at awydd clir am addysg well, fwy cynhwysol sy’n lleihau stigma ac yn helpu pob dysgwr i deimlo’n hyderus wrth siarad am iechyd mislif.

Wrth i’r gwaith hwn ddatblygu, rydym yn gobeithio partneru ag ysgolion a phobl ifanc i archwilio dulliau sy’n teimlo’n ymarferol ac yn gynhwysol mewn ystafelloedd dosbarth go iawn. Os hoffai eich ysgol dderbyn y wybodaeth ddiweddaraf, neu ddysgu am gyfleoedd yn y dyfodol i gymryd rhan yn yr ymchwil iechyd mislif hwn, cofiwch danysgrifio i Newyddion SHRN neu e-bostiwch lcopeland@cardiffmet.ac.uk.

---

1. Schoep ME, Adang EMM, Maas JWM, de Bie B, Aarts JWM, Nieboer TE. Productivity loss due to menstruation-related symptoms: A nationwide cross sectional survey among 32 748 women. Vol. 9, BMJ Open. BMJ Publishing Group; 2019.

2. Jaafar H, Ismail SY, Azzeri A. Period Poverty: A Neglected Public Health Issue. Vol. 44, Korean Journal of Family Medicine. Korean Journal of Family Medicine; 2023. p. 183–8.