Awdur: SHRN

Mae’r astudiaeth hon yn dechrau o rywbeth digon syml – mae sut mae plant a phobl ifanc yn cyrraedd yr ysgol yn bwysig. Nid dim ond o safbwynt eu symud o A i B, ond i’w hiechyd, eu lles a sut mae ysgolion yn cefnogi arferion iach o ddydd i ddydd.

Mae astudiaeth newydd dan arweiniad Dr. Kelly Morgan, Cyfarwyddwr y Rhwydwaith, gyda chydweithwyr o Iechyd Cyhoeddus Cymru a DECIPher, yn defnyddio data’r Rhwydwaith i archwilio sut mae plant a phobl ifanc yn teithio i’r ysgol yng Nghymru. Mae’r papur “Policy on the move: active travel to school among 7–16-year-olds in Wales…”, yn helpu i ddangos beth sydd wir yn digwydd o ran teithio llesol ar draws Cymru.

Felly, beth wnaethant ei ddarganfod?

Wrth edrych ar ddata dros 170,000 o ddysgwyr 7–16 oed, dywed tua thraean (34%) o blant a phobl ifanc eu bod yn teithio’n llesol i’r ysgol e.e. cerdded neu feicio.

Ar yr olwg gyntaf, mae hynny’n swnio’n weddol gadarnhaol, ond mae’r manylion yn dangos nad yw mor syml â hynny.

• Mae plant iau yn fwy tebygol o deithio’n llesol na dysgwyr uwchradd
• Mae gwahaniaethau clir yn ôl rhywedd ac ethnigrwydd
• Mae dysgwyr mewn cyd-destunau ysgol mwy cyfoethog yn fwy tebygol o gerdded neu feicio
• Mae dysgwyr gwledig yn llai tebygol o deithio’n llesol na dysgwyr mewn ardaloedd trefol
  

Felly, nid yw’n fater o ddewis unigol yn unig. Mae’r man lle mae plant a phobl ifanc yn byw wir yn llunio’r hyn sy’n bosibl. I ysgolion, mae’n codi rhai cwestiynau gwirioneddol am yr hyn sydd wir yn helpu a ph’un a yw dulliau presennol yn cyrraedd y dysgwyr sydd leiaf tebygol o deithio’n llesol. Dyma pan fydd llais y disgybl yn bwysig, yn enwedig i ddysgwyr hŷn pan mae’n ymddangos eu bod yn cael llai o effaith.

Beth am ysgolion – a ydyn nhw’n gwneud gwahaniaeth?

Mae’r astudiaeth hefyd yn bwrw golwg ar beth mae ysgolion yn ei wneud i gefnogi teithio llesol. Mae’r rhan fwyaf o ysgolion eisoes yn gwneud rhywbeth, o newid seilwaith a chamau diogelwch i hyrwyddo a phartneriaethau.

Mae’n codi cwestiwn pwysig i ysgolion… A yw ymagweddau presennol at deithio llesol yn cyrraedd y dysgwyr sydd fwyaf eu hangen?

Nid yw bodolaeth polisïau bob amser yn golygu y bydd dysgwyr yn newid sut maent yn teithio. Yn achos dysgwyr oed cynradd, roedd cysylltiad bach; roedd lefelau teithio llesol yn tueddu i fod yn uwch mewn ysgolion â mwy o bolisïau. Yn achos ysgolion uwchradd, roedd y patrwm hwnnw yn llai eglur o lawer. Mae hyn yn awgrymu nad yw ychwanegu mwy o fentrau ynddo’i hun yn ddigon, yn enwedig i ddysgwyr hŷn. Hefyd, mae’n amlygu y gall y ffordd y mae’r mentrau hyn yn cael eu cyflwyno a sut brofiad mae pobl ifanc yn ei gael ohonynt, fod yr un mor bwysig.

Beth yw rhan y Rhwydwaith yn hyn?

Defnyddiodd yr astudiaeth hon ddata’r Rhwydwaith gan ddysgwyr o bob cwr o Gymru, ochr yn ochr â gwybodaeth o Holiadur Amgylchedd yr Ysgol y Rhwydwaith, sy’n cael ei ateb gan ysgolion. Dyma enghraifft dda o’r hyn y sefydlwyd y Rhwydwaith i’w wneud – cysylltu data adroddiadau dysgwyr â gwybodaeth gan ysgolion er mwyn deall sut mae ymddygiadau’n cael eu llunio.

Yn ehangach, mae data’r Rhwydwaith yn helpu i adeiladu darlun cenedlaethol o iechyd a lles plant a phobl ifanc. Mae’n cipio ystod eang o bynciau iechyd a lles, o weithgarwch corfforol i iechyd meddwl i berthnasoedd, gyda bron pob ysgol uwchradd a 42% o ysgolion cynradd prif ffrwd yng Nghymru’n cymryd rhan. O ganlyniad i’r raddfa honno, mae’n bosibl edrych ar batrymau ac anghydraddoldebau ar draws Cymru.

Pam mae hyn yn bwysig i iechyd a lles

Yn aml, mae teithio llesol yn cael ei ystyried yn fater cludiant, ond mae’n fwy na hynny. I lawer o ddysgwyr, gallai cerdded neu feicio i’r ysgol fod yn un o’r ffyrdd hawsaf o gynnwys gweithgarwch corfforol mewn bywyd bob dydd. Hefyd, gall gefnogi annibyniaeth, cysylltiadau cymdeithasol, a lles. Ond mae’r astudiaeth yn amlygu nad yw mynediad i’r buddion hynny yn gyfartal. Os ydych chi’n hŷn, yn byw mewn ardal wledig, neu’n mynd i ysgol mewn cyd-destun llai cefnog, rydych chi’n llai tebygol o deithio’n llesol. Mae hyn yn bwysig oherwydd bod yr un grwpiau yn aml yn wynebu anghydraddoldebau iechyd ehangach, hefyd. Mae hyn yn adlewyrchu canfyddiadau ehangach o ddata’r Rhwydwaith, pan fydd gwahaniaethau yn ôl oedran a chefndir economaidd gymdeithasol i’w gweld ar draws llawer o feysydd iechyd a lles. 

Mae’r gwerth ehangach hwn sydd gan deithio llesol yn cael ei adlewyrchu hefyd mewn gwaith iechyd cyhoeddus cenedlaethol:

“Yn Iechyd Cyhoeddus Cymru, rydym yn cydnabod bod teithio llesol i’r ysgol yn ffordd wych i bobl ifanc gynnwys mwy o weithgarwch corfforol yn eu bywyd. Mae teithio llesol yn fuddiol i iechyd a lles corfforol a meddyliol ac mae ganddo fuddion ehangach i gymunedau trwy annog pobl i ddefnyddio’u ceir yn llai – gan felly wella ansawdd aer, lleihau allyriadau carbon a chyfrannu at strydoedd mwy diogel i bawb.”

John Bradley,
Arweinydd Rhaglen Gweithgarwch Corfforol, Iechyd Cyhoeddus Cymru

“Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi bod yn datblygu ymagwedd seiliedig ar le at deithio llesol i’r ysgol, sy’n ennyn sylw ysgolion (athrawon, disgyblion a rhieni) a phartneriaid lleol eraill i nodi camau gweithredu sy’n gallu cael eu cymryd ar lefel leol i helpu mwy o ddisgyblion i gerdded, beicio neu fynd ar sgwter i’r ysgol ac adref. Yn dilyn canfyddiadau cynnar addawol, rydym am annog mabwysiadu’r ymagwedd hon ar draws Cymru gyfan, fel y gall plant yn enwedig helpu i lunio gwaith ar deithio llesol i’r ysgol.”

Dr Paul Pilkington,
Ymgynghorydd Iechyd y Cyhoedd, Iechyd Cyhoeddus Cymru

Beth allai hyn ei olygu yn ymarferol?

Un neges o’r astudiaeth hon yw y gall fod angen i ni ailfeddwl ein hymagwedd at deithio llesol.

Yn hytrach na chanolbwyntio dim ond ar newid ymddygiad unigol, mae hyn yn pwyntio tuag at bethau fel:

• Ymagweddau mwy targedig, penodol i gyd-destun.
• Mwy o sylw i seilwaith ac opsiynau cludiant gwledig.
• Deall beth sy’n atal dysgwyr hŷn rhag cerdded neu feicio.
• Gwreiddio llais y dysgwyr yn fwy uniongyrchol yn y ffordd y caiff polisïau eu dylunio.

O safbwynt y Rhwydwaith, mae hyn yn amlygu gwerth cyfuno data’r arolwg â phrofiadau bywyd pobl ifanc. Mae’r “beth” yn bwysig, ond felly hefyd y “pam”.

I ysgolion, gallai hyn ymwneud yn llai ag ychwanegu mwy o fentrau a mwy am adolygu beth sydd eisoes ar waith. Er enghraifft:

• A yw mentrau teithio llesol presennol yn cyrraedd dysgwyr hŷn?
• A yw dysgwyr yn teimlo’n ddiogel yn cerdded neu’n beicio i’r ysgol?
• A oes rhwystrau’n gysylltiedig â phellter, cludiant neu fywyd gwledig sydd angen ymagwedd wahanol?
• Sut mae dysgwyr yn ymwneud â llunio’r ymagweddau hyn?

Meddyliau i gloi

Mae’r astudiaeth hon yn dda i’n hatgoffa nad yw’r ymddygiadau hyn yn sefyll ar eu pen eu hunain. Maent yn cael eu llunio gan ysgolion, cymunedau a’r amgylchedd o gwmpas plant a phobl ifanc. Nid dim ond cynyddu niferoedd yw’r her nawr, ond sicrhau bod yr holl blant a phobl ifanc yn cael cyfle i deithio’n llesol i’r ysgol. Dyma’r math o fater y mae’r Rhwydwaith mewn sefyllfa dda i ymchwilio ymhellach iddo. Fel y daw mwy o ddata i’r fei, dylem ennill ymdeimlad cliriach o’r hyn sy’n cefnogi teithio llesol i wahanol grwpiau o ddysgwyr. I ysgolion, gallai hyn olygu ystyried beth sy’n realistig i’ch lleoliad chi, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig neu i ddysgwyr hŷn.

I ddarllen mwy am yr astudiaeth hon, cliciwch yma.

Adnoddau pellach i ysgolion:

• Deunyddiau ymgyrchu teithio llesol i’r ysgol https://activeschooltravel.brandbag.io/
• Adnoddau’r Ymddiriedolaeth Cerdded, Beicio, Olwyno i athrawon: https://www.walkwheelcycletrust.org.uk/about-us/our-work-with-schools-in-wales/active-travel-school-plan-resources/

Mae’r rhan fwyaf o ysgolion eisoes yn gyfarwydd â data’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion. Saif wrth wraidd cynlluniau gwella, mae’n cefnogi gwaith lles, ac mae’n helpu i adeiladu darlun cliriach o beth sy’n digwydd ar draws ysgol. Ond mae cwestiwn yn parhau am y graddau y mae’r data hwnnw’n treiddio i addysgu a dysgu o ddydd i ddydd.

Mae’r blog hwn, a ysgrifennwyd gan Maria Boffey, sef Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, yn myfyrio ar syniad syml y buom yn ei archwilio gydag ysgolion: beth sy’n digwydd pan fydd dysgwyr yn gweithio’n uniongyrchol gyda’u data eu hunain o’r Rhwydwaith yn yr ystafell ddosbarth? Trwy fanteisio ar ddatblygiad cynnar ac adborth o ymarfer, mae’n ystyried sut gall y dull hwn gefnogi llythrennedd data, cysylltu â’r Cwricwlwm i Gymru a chynnig ffordd ymarferol o wneud data presennol y Rhwydwaith yn fwy gweladwy ac ystyrlon i ddysgwyr.

---

Nid yw’r rhan fwyaf o ysgolion yn cael trafferth dod o hyd i ddata. Os rhywbeth, y gwrthwyneb sy’n wir. Yr her yw gwybod beth i’w wneud gydag ef mewn ymarfer ystafell ddosbarth.

Mae adroddiadau lefel ysgol y Rhwydwaith yn enghraifft dda o hyn. Maent yn cynnig darlun clir a dibynadwy iawn o’r hyn sy’n digwydd ar draws ysgol o ran iechyd a lles. Maent yn cael eu defnyddio mewn cynllunio, maent yn llywio trafodaethau ac, yn aml, maent wrth wraidd penderfyniadau ehangach. Ond nid ydynt bob amser yn gwneud eu ffordd i’r ystafell ddosbarth ei hun.

Dros y flwyddyn ddiwethaf, rydym wedi bod yn archwilio beth sy’n digwydd pan fyddwch yn addasu hynny, rhyw fymryn. Yn hytrach nag ystyried bod data’r Rhwydwaith yn fater i uwch arweinwyr neu adroddiadau, beth sy’n digwydd os bydd dysgwyr yn gweithio’n uniongyrchol gyda’r data? Mae hyn yn cyd-fynd yn agos â’r Cwricwlwm i Gymru, lle mae disgwyl i ddysgwyr ymhél â data go iawn, datblygu dealltwriaeth foesegol, a chysylltu dysgu ar draws Meysydd Dysgu a Phrofiad.

Mae’r man cychwyn wedi bod yn fwriadol syml. Gan ddefnyddio adroddiad y Rhwydwaith ar yr ysgol, dewiswch ychydig o siartiau sy’n teimlo’n berthnasol, ac adeiladu un wers o’u cwmpas nhw. I athrawon, bwriedir i gynllun y wers fod yn barod i’w ddefnyddio, gan fynnu bach iawn o waith paratoi, gydag arweiniad clir ar ddewis data addas a chyflwyno’r sesiwn o fewn gwers arferol. Nid oes set ddata newydd, system newydd, na disgwyl bod athrawon yn ailgynllunio beth maen nhw eisoes yn ei wneud. Dim ond defnyddio beth sydd eisoes yno mewn ffordd fwy gweladwy fydd ei angen.

Yn ymarferol, mae’r wers yn creu gofod i ddysgwyr edrych ar ddata eu hysgol a gwneud synnwyr ohono mewn ffordd strwythuredig. Gofynnir iddynt sylwi ar beth sy’n sefyll allan, ystyried pam y gallai patrwm fodoli, ystyried beth nad yw’r data’n gallu ei ddweud wrthynt, ac awgrymu un cam gweithredu realistig y gallai ysgol ei gymryd. Mae’n addasiad bach, ond mae’n newid y dynamig. Mae hyn yn cefnogi dull ysgol gyfan, yn enwedig yn gysylltiedig ag iechyd a lles, trwy gysylltu dysgu’r ystafell ddosbarth â blaenoriaethau’r ysgol a’i chynllunio ar gyfer gwella. Mae’r dasg yn symud y tu hwnt i ddarllen siart, i feddwl sut gallai gwybodaeth gael ei defnyddio go iawn.

Un o’r pethau sydd wedi sefyll allan wrth weithio gydag ysgolion yw faint o wahaniaeth y mae’n ei wneud pan fydd y data’n lleol. Mae sgyrsiau’n tueddu i deimlo’n fwy cadarn. Yn aml, mae dysgwyr yn fwy parod i gyfrannu gan fod yr enghreifftiau’n gysylltiedig â’u hamgylchedd eu hunain yn hytrach na rhywbeth mwy haniaethol. Nid yw’n golygu bod y trafodaethau bob amser yn syml, ac mae angen ymdrin yn ofalus â rhai pynciau, ond mae’n creu ymdeimlad bod y gwaith yn gysylltiedig â rhywbeth real.

O safbwynt addysgu, mae cadw pethau’n hylaw wedi bod yn allweddol. Bwriedir i’r wers ddigwydd yn gyfforddus o fewn awr safonol, gyda strwythur clir nad yw’n dibynnu ar lawer o waith paratoi. Caiff athrawon gefnogaeth trwy gyfrwng canllawiau cam wrth gam, cwestiynau ysgogi, a sgaffaldio y gellir ei addasu i grwpiau cymysg eu gallu, felly mae’n wers ymarferol i’w chyflwyno ar draws cyd-destunau ystafelloedd dosbarth gwahanol. Y sgaffaldio sy’n gwneud llawer o’r gwaith caled, yn enwedig i grwpiau gallu cymysg. Yn hytrach na disgwyl i ddysgwyr dehongli data yn annibynnol, mae’n rhoi ffordd i mewn i’r dasg iddynt, sy’n teimlo’n gyflawnadwy ac yn gyson.

Bu’n ddiddorol gweld nad dehongli siartiau oedd pen draw’r dysgu. Gydag amser, dechreuodd dysgwyr gwestiynu beth roeddent yn edrych arno yn fwy. Dechreuant adnabod bod data’n dangos patrymau ar draws grwpiau yn hytrach nag unigolion, a bod ganddo ei gyfyngiadau bob amser. Mae’r ymwybyddiaeth hwnnw’n ddefnyddiol ynddo’i hun, yn enwedig mewn cyd-destun lle mae data ac ystadegau yn ymddangos mor fynych mewn bywyd bob dydd. Mae hyn yn adlewyrchu ffocws y Cwricwlwm i Gymru ar feddwl yn feirniadol, ymholi moesegol a defnyddio data yn gyfrifol.

Yn aml, mae’n teimlo mai’r cam olaf yn y wers, sef pan fydd dysgwyr yn awgrymu cam gweithredu posibl, yw’r cam pwysicaf. Hyd yn oed pan fydd y syniadau’n fach, mae’n symud y dasg o arsylwi i gymhwyso. Hefyd, mae’n agor dolen, er yn fach, rhwng dysgu yn yr ystafell ddosbarth a gwneud penderfyniadau ehangach yr ysgol. Nid yw’r cysylltiad hwnnw bob amser yn weladwy i ddysgwyr a dyma un ffordd o’i wneud rywfaint yn gliriach.

Ni fwriadwyd i’r ymagwedd hon fod yn ymyrraeth ar raddfa fawr. Mae’n ffordd gymharol syml o wneud defnydd gwell o rywbeth sydd eisoes ym meddiant ysgolion. Mewn ambell achos, mae wedi dechrau cyfrannu at feysydd eraill, fel amser tiwtor neu waith llais y disgybl, ond ni orfodwyd hynny. Mae wedi datblygu’n naturiol lle’r oedd yn teimlo’n ddefnyddiol.

Mae llawer o drafodaeth ar hyn o bryd am sgiliau data, cymhwysedd digidol, a thechnolegau newydd. Mae’r rheiny i gyd yn bwysig, ond mae rhywfaint o’r dysgu mwyaf gwerthfawr yn perthyn i lefel fwy sylfaenol. Gallu darllen gwybodaeth, ei chwestiynu a’i defnyddio’n ofalus sydd wrth wraidd popeth arall o hyd.

Mae data’r Rhwydwaith yn rhoi sylfaen gadarn i ysgolion at y diben hwnnw. Ond weithiau, mae angen ei ddwyn ychydig yn agosach at y man lle mae’r dysgu’n digwydd.

Hoffem ddiolch i Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd, Caerdydd, am eu cefnogaeth a’u mewnwelediad wrth ddatblygu’r gwaith hwn.rdiff for their support and insight in developing this work.

Yn y blog hwn, mae Dr Abbey Rowe, DECIPHer, yn rhannu canfyddiadau allweddol o’i hymchwil ddoethurol i sut mae ysgolion uwchradd yn llunio iechyd meddwl dysgwyr ag anhwylder diffyg canolbwyntio a gorfywiogrwydd (ADHD), ynghyd ag argymhellion wedi’u llywio gan ymchwil ar gyfer camau gweithredu y gall ysgolion eu cymryd i leihau anghydraddoldebau iechyd meddwl i’r dysgwyr hyn a’u cefnogi nhw’n well.

---

Gyda ffocws cynyddol ar gynhwysiant a lles yn ysgolion Cymru, mae hon yn adeg bwysig i fyfyrio ar beth sy’n gweithio, a beth gallai weithio’n dda i ddysgwyr ag ADHD.

I lawer o bobl ifanc ag ADHD, mae heriau iechyd meddwl fel gorbryder ac iselder yn gyffredin a gallant arwain at ganlyniadau sy’n ymestyn ymhell y tu hwnt i’r ysgol. Felly, mae deall sut mae ysgolion yn llunio iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD yn allweddol ar gyfer nodi sut gallant gael eu cefnogi’n well.

Fe wnaeth dadansoddi data arolwg y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith) yng Nghymru ddarganfod mai bach iawn o amrywio oedd mewn deilliannau iechyd meddwl dysgwyr â symptomau cysylltiedig ag ADHD rhwng ysgolion. Ar yr olwg gyntaf, gallai hyn awgrymu bod ysgolion yn gwneud bach iawn o wahaniaeth i iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD, ond fe wnaeth cyfweliadau â dysgwyr a staff ar draws tair ysgol baentio darlun mwyn cymhleth.

Nododd y cyfranogwyr amrywiaeth eang o ffactorau yn yr ysgol a oedd, yn eu barn nhw, yn dylanwadu ar iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD, ac nid y tebygrwydd rhwng ysgolion wnaeth sefyll allan, ond yr anghysondeb o fewn ysgolion.

“Gallwn i wneud rhywbeth mewn un wers a bod yn hollol iawn, yna’i wneud eto mewn gwers arall a mynd i drafferth enfawr… mae angen i’r holl athrawon fod ar yr un donfedd.”

Dysgwr

Mae hyn yn awgrymu nad o fewn ysgolion unigol eu hunain y mae’r broblem, ond pa mor gyson yw’r profiad o gefnogaeth o fewn yr ysgolion.

Mae hyn yn bwysig am nad yw gwella iechyd meddwl dysgwyr ag ADHD o reidrwydd yn gofyn am newid strwythurol llwyr. Yn hytrach, gallai dysgwyr elwa o negeseuon dealltwriaeth, hyblygrwydd a chefnogaeth fwy cyson, wedi’u gwreiddio ar draws arfer bob dydd yr ysgol.

Pan fydd ysgolion yn creu heriau yn anfwriadol

Ar draws cyfweliadau, disgrifiodd dysgwyr a staff gamgymhariad rhwng disgwyliadau a gofynion bywyd ysgol, a nodweddion dysgwyr ag ADHD, gan gyfrannu’n gynyddol at iechyd meddwl gwaeth gydag amser.

“[…] mae’n gwneud i fi deimlo’n isel […] mae’n gwneud i fi deimlo ‘mod i heb wneud digon o ymdrech ond rwy’ wedi gwneud fy ngorau, ac mae’n gwneud i fi deimlo nad yw fy ngorau yn ddigon da i’r athrawon hyn ambell waith.” 

Dysgwr

Daeth i’r amlwg fod teimlo bod athrawon a chymheiriaid yn eu deall yn arbennig o bwysig, gyda’r farn bod gwybodaeth am ADHD ac empathi tuag ato yn cefnogi ymgysylltiad a lles, a bod camddeall yn gysylltiedig â straen, stigma a mynd i’w cragen.

Fe wnaeth cyfweliadau hefyd amlygu sut mae systemau a strwythurau ysgolion yn llywio cynhwysiant i ddysgwyr ag ADHD, gyda bylchau yn hyfforddiant staff, hyblygrwydd anghyson, amser ac adnoddau cyfyngedig, a phrosesau dan arweiniad diagnosis yn aml yn cyfyngu ar gefnogaeth effeithiol.

Nid yw’r heriau hyn yn anochel ac, yn holl bwysig, gellir mynd i’r afael â llawer ohonynt trwy newidiadau bach cyffredin mewn ymarfer.

Beth Gall Ysgolion Ei Wneud Nawr i Wneud Gwahaniaeth Ar Unwaith

Er bod newid strwythurol yn dibynnu ar gyllid a pholisi cenedlaethol, mae pethau y gall ysgolion eu gwneud nawr, y mae llawer ohonynt yn fach, ond yn ystyrlon.

Datblygwyd yr awgrymiadau canlynol gyda phartneriaid ysgolion a phobl sydd â phrofiad bywyd o ADHD:

• Meithrin Dealltwriaeth Gyffredin o ADHD a Diwylliant o’i Dderbyn

Defnyddio arbenigedd presennol mewn cymunedau ysgol, timau ADY ac adnoddau seiliedig ar dystiolaeth i ddatblygu dealltwriaeth gyffredin, barhaus o ADHD, niwroamrywiaeth ac amrywiadau unigol. Nid oes rhaid i hyn olygu rhaglenni hyfforddiant ar raddfa fawr; gall ddechrau gyda sgyrsiau byr mewn cyfarfodydd staff, dysgu cymheiriaid, gwasanaethau, neu amser tiwtor.

“Byddai’n ddefnyddiol… petai rywbeth ar waith i bobl ddeall sut beth yw bod ag ADHD… fel nad oes rhaid i ni ei esbonio drwy’r amser ein hunain.”

Dysgwr

Dylai’r ffocws fod ar ddeall niwroamrywiaeth a chydnabod gwahaniaethau unigol, nid dim ond labeli neu ddiagnosisau. Dylid trin deall ADHD fel proses barhaus, yn hytrach nag un sesiwn datblygiad proffesiynol parhaus (DPP).

• Trefnu Mai Anghenion, Nid Diagnosis, Sy’n Arwain Cefnogaeth

Lle bo’n bosibl, sicrhau bod cefnogaeth ar gael ar sail anghenion dysgwr, yn hytrach nag aros am ddiagnosis ffurfiol. Gall normaleiddio addasiadau sy’n cefnogi rheoleiddio, trefnu ac ymgysylltu i bob dysgwr leihau stigma, atal oedi cyn cael cefnogaeth, lleihau dibyniaeth ar dimau ADY, a sicrhau nad oes neb heb gefnogaeth tra bydd asesiadau’n mynd rhagddynt.

• Blaenoriaethu Cysondeb Ymarfer Pob Dydd

Mae cysondeb ar draws ystafelloedd dosbarth yn allweddol. Cytuno ar nifer fach o arferion cynhwysol sydd ar gael yn gyson ar draws ystafelloedd dosbarth, a’u cyfleu, megis trefn sy’n gallu cael ei rhagweld, opsiynau dysgu hyblyg, seibiannau rheoleiddio rheolaidd, ac amcanion a chyfarwyddiadau wedi’u hesbonio’n glir.

Pan fydd cynlluniau cefnogaeth ar waith yn barod gan ddysgwyr, dylai’r rhain gael eu gweithredu’n ddibynadwy a’u hadolygu’n gydweithredol gyda’r dysgwr i nodi a mynd i’r afael ag unrhyw heriau.

• Rhoi Perthnasoedd Yn Ganolog

Gwreiddio arferion perthyn syml ym mywyd dyddiol yr ysgol, fel holi dysgwyr sut maen nhw, esbonio penderfyniadau, gwrando ar yr hyn sy’n well ganddynt, a chynnwys dysgwyr mewn sgyrsiau am yr hyn sy’n eu helpu i deimlo’u bod yn cael eu cefnogi ac i gryfhau ymddiriedaeth.

Gallai hyn fod mor syml â holi’n gyflym sut mae’r dysgwr ar ddechrau gwers, neu gydnabod pan fydd dysgwyr yn gwneud ei orau, nid dim ond pan fydd yn llwyddo.

“Pan fydd gennych berthynas gyda’ch athro… rydych chi’n teimlo mwy o gymhelliad i wneud yn dda.”

Dysgwr

• Ymdrin Ag Ymddygiad Yn Drugarog

Symud tuag at ymatebion mwy trugarog a phwyllog tuag at ymddygiad, trwy ddibynnu’n llai ar ddulliau sy’n cosbi a blaenoriaethu empathi, dealltwriaeth o ADHD, a chefnogaeth briodol. Gall creu lleoedd ar gyfer rheoleiddio, defnyddio dulliau seiliedig ar gryfder, ac ymateb i ymddygiad gydag iaith barchus helpu pob dysgwr i deimlo’n fwy diogel a’u bod yn cael eu deall a’u cefnogi’n well, ar draws cymuned yr ysgol. Yn holl bwysig, mae llawer o’r dulliau hyn o fudd i bob dysgwr, nid dim ond dysgwyr ag ADHD.

“Mae angen i ni ddathlu ADHD… yn hytrach na cheisio gorfodi’r plant hyn i gydymffurfio…”

Athro

• Blaenoriaethu Amser i Rannu Beth Sy’n Gweithio

Gallai hyn gynnwys trafod anawsterau, cyfnewid datrysiadau, a herio rhagdybiaethau yn ofalus am ymddygiad a galluoedd dysgwyr. Yn holl bwysig, mae angen i unrhyw amser sy’n cael ei greu ddod o ailgydbwyso blaenoriaethau presennol, yn hytrach nag ychwanegu at lwythi gwaith sydd eisoes o dan bwysau.

Newidiadau Bach, Negeseuon Mwy

Mae’n bwysig cydnabod y byddai gwelliant parhaus ysgol yn elwa’n fawr o gefnogaeth ehangach, gan gynnwys digon o gyllid, canllawiau cliriach a llwybrau diagnostig mwy hygyrch. Heb y rhain, mae perygl gosod gormod o bwysau ar ysgolion.

Fodd bynnag, ni ddylai aros am ddiwygio lefel system olygu sefyll yn yr unfan. Gall negeseuon bach cyson anfon neges rymus at ddysgwyr: ‘Rwyt ti’n cael dy ddeall, yn cael dy dderbyn, ac nid yw cefnogaeth yn amodol.’

Pan fydd y neges honno’n cael ei hadlewyrchu ar draws polisïau, ystafelloedd dosbarth ac athrawon, gall ysgolion leihau straen dyddiol i ddysgwyr ag ADHD. Trwy gefnogi’r dysgwyr hyn yn well, gall ysgolion greu amgylcheddau sy’n teimlo’n fwy cefnogol, cynhwysol ac, yn anad dim, pleserus i bawb.

Mae hyn yn oed newidiadau bach yn gallu bod yn ysgogiad buddiol. Mae cysondeb, trugaredd a dealltwriaeth ymhlith yr adnoddau mwyaf grymus sydd gan ysgolion yn barod. Nid gwybod beth i’w wneud yw’r her – ond ei wneud yn gyson, bob dydd, mewn ffyrdd sy’n gweithio i bob dysgwr.

Ydych chi’n awyddus i ddysgu rhagor? Gwyliwch weminar Abbey neu anfonwch e-bost ati ar RoweAJ1@cardiff.ac.uk.

Nod ymchwil fy noethuriaeth yw deall problemau ymddygiad dysgwyr yn well a chanfod dulliau ymarferol i ysgolion a llunwyr polisi gefnogi dysgwyr yn fwy effeithiol.

---

Rhennir fy ymchwil yn dri cham ac mae pob un yn cyfrannu at ddealltwriaeth fwy cyflawn o anghenion dysgwyr a realiti cyd-destunau’r ysgol.

1️⃣ Cam Un

Gan ddefnyddio data o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith, rwy wrthi’n cwblhau cam cyntaf fy ymchwil sy’n ymdrin â’r ffactorau risg a’r tueddiadau ynghlwm wrth broblemau ymddygiad dysgwyr mewn ysgolion uwchradd yng Nghymru.

2️⃣ Cam Dau

Yn nes ymlaen yr haf hwn, bydda i’n gwahodd ysgolion uwchradd a gynhelir i gymryd rhan yn ail gam fy ymchwil fydd yn cynnwys grwpiau ffocws gyda staff ysgolion a chyfweliadau â dysgwyr Blwyddyn 10. Defnyddiwyd data’r Rhwydwaith yn y dewis i ymgysylltu â dysgwyr Blwyddyn 10, gan fod y grŵp blwyddyn hwn wedi dangos yn gyson y gyfran uchaf o ddisgyblion sy’n adrodd lefelau uchel neu uchel iawn o anawsterau ymddygiad dysgwr rhwng 2019 a 2023 (Gwasanaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Ysgol, 2025).

Nod y grwpiau ffocws a’r cyfweliadau yw deall profiadau a safbwyntiau aelodau’r gymuned ysgol mewn perthynas â ymddygiad myfyrwyr a threuliau dysgwr, ac i ganfod polisïau ac arferion sy’n ymarferol ac yn dderbyniol i’r staff a dysgwyr.

3️⃣ Cam tri

Bydd cam olaf fy ymchwil yn cynnwys ymgynghori â chydweithwyr allweddol i ddatblygu adnoddau canllaw yn seiliedig ar ganfyddiadau dau gam cyntaf yr astudiaeth. Bydd yr adnoddau hyn yn helpu ysgolion a llunwyr polisi i ddeall anghenion dysgwyr yn well a sut y gellir gwella arfer a pholisïau wrth symud ymlaen.

🔎 O’r Addysgwr i’r Ymchwilydd

Cyn dechrau fy noethuriaeth, treuliais i 20 mlynedd yn gweithio mewn colegau a phrifysgolion yn yr Unol Daleithiau, gan gynnwys rolau â chyfrifoldeb bugeiliol sylweddol. Yn ystod y cyfnod hwnnw, bu newidiadau sylweddol yn anghenion dysgwyr, yn enwedig mewn perthynas ag iechyd meddwl a lles.

Er bod y sefydliadau ro’n i’n gweithio ynddyn nhw wedi ymrwymo i ddatblygu mentrau ymatebol a rhaglenni arloesol, yn aml roedd yn anodd ymgorffori arferion sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Roedd ymchwil yn aml yn llusgo ar ôl realiti beunyddiol y campws a’r dysgwyr. Hyd yn oed fel ymarferwr profiadol, roeddwn i’n dod ar draws problemau newydd a heriol yn fwy a mwy ac, ar adegau, roeddwn i’n teimlo’n anfeddygadwy ac yn llethu.

Mewn sgyrsiau gydag arweinwyr ysgolion ac athrawon, sylweddolais i nad oedd fy mhrofiad yn un unigryw. Mae ysgolion yn parhau i ymgodymu ag anghenion cymhleth ac esblygol dysgwyr ochr yn ochr â llawer o ofynion sy’n cystadlu â’i gilydd. Yn y pen draw, roedd fy awydd i greu adnoddau sy’n seiliedig ar dystiolaeth i helpu arweinwyr ysgolion ac athrawon i deimlo’n fwy hyderus a bod llai o bethau’n mynd yn drech na nhw wrth gefnogi iechyd meddwl a lles wedi fy arwain at ddilyn PhD. Rwy eisiau cyfrannu at ymchwil sy’n ddefnyddiol i ysgolion ac sy’n helpu i greu lleoliadau lle gall dysgwyr ffynnu.

Pam Cymru?

Dewisais i astudio yng Nghymru oherwydd y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith). Mae’r systemau, y partneriaethau a’r cymorth sydd wedi’u datblygu yn anhygoel. Mae’r cydweithrediad rhwng ysgolion, Iechyd Cyhoeddus Cymru ac ymchwilwyr wedi creu isadeiledd unigryw sy’n cynhyrchu data o ansawdd uchel i ddatblygu polisi ac ymarfer.

O ystyried ymrwymiad Llywodraeth Cymru i iechyd meddwl a lles dysgwyr, fel y nodir yn y Cwricwlwm i Gymru a’r Fframwaith ar Ymgorffori Dull Ysgol Gyfan o ymdrin â Lles Emosiynol a Meddyliol, rwy mor ddiolchgar i fod yn ymgymryd ag ymchwil yng Nghymru.

Pam canolbwyntio ar ymddygiad dysgwyr?

Mae problemau o ran ymddygiad yn cynnwys amrywiaeth o ymddygiadau a allai ddod i’r amlwg yn ystod plentyndod neu lencyndod, megis ymddygiad ymosodol, dinistrio eiddo a thorri rheolau’n ddifrifol. Yn bwysig, nid yw pob achos o gamymddwyn gan ddysgwr yn gyfystyr â phroblemau ymddygiad.

Fodd bynnag, mae problemau ymddygiad ymhlith y mathau mwyaf difrifol o gamymddwyn gan ddysgwyr, sy’n gallu amharu ar ddysgu, effeithio ar hinsawdd ysgol a chael effaith ar les staff. Mae’r dystiolaeth yn awgrymu bod plant a phobl ifanc sydd â lefelau cyson uchel o broblemau ymddygiad mewn mwy o berygl o gael deilliannau gwaeth dros y tymor hir o ran addysg ac iechyd.

Mae Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith yn nodi pedwar math o anawsterau iechyd meddwl ymhlith dysgwyr: sef problemau ymddygiad, problemau emosiynol, gorfywiogrwydd a phroblemau gyda chyfoedion. Wrth drin y data cenedlaethol, gwelais gynnydd amlwg o 32% yn nifer y dysgwyr â lefelau uchel neu uchel iawn o broblemau ymddygiad rhwng 2019 a 2023. Ymhlith y pedwar math o broblemau iechyd meddwl a fesurwyd, problemau ymddygiad oedd â’r ail gynnydd mwyaf (Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion 2025). Roedd data’r Rhwydwaith i’w weld yn amlygu newid pwysig, oedd hefyd yn adlewyrchu fy mhrofiadau proffesiynol fy hun gydag ymddygiad dysgwyr yn yr Unol Daleithiau.

Ar yr un pryd, dangosodd fy adolygiad o’r lenyddiaeth fod problemau ymddygiad wedi cael llai o sylw ymchwil nag agweddau eraill ar iechyd meddwl plant a phobl ifanc. Roedd y cyfuniad hwn yn ei wneud yn ffocws pwysig ac amserol ar gyfer fy ymchwil doethurol, a gafodd ei atgyfnerthu ymhellach pan drefnwyd Uwchgynhadledd Genedlaethol ar Ymddygiad mewn Ysgolion a Cholegau gan Lywodraeth Cymru’r ym mis Mai 2025.

Beth nesaf?

Yn ddiweddarach yr haf hwn, ar ôl dadansoddi data’r Rhwydwaith ymhellach, bydda i’n gwahodd ysgolion uwchradd a gynhelir i gymryd rhan yn ail gam fy ymchwil.

Bydd y cam hwn yn cael ei gynnal o fis Medi i fis Tachwedd 2026, a bydd yn cynnwys y canlynol:

• Grwpiau ffocws gyda staff ysgolion.
• Cyfweliadau gyda dysgwyr blwyddyn 10.

Bydda i’n gweithio ar y cyd â’r ysgolion sy’n cymryd rhan i recriwtio staff a dysgwyr, a threfnu grwpiau ffocws a chyfweliadau yn hyblyg i gyd-fynd ag amserlenni.

Mae’r astudiaeth hon wedi cael cymeradwyaeth foesegol gan Brifysgol Caerdydd (SREC #867) a bydd yn dilyn gweithdrefnau sefydledig ar gyfer cydsyniad, diogelu a diogelu data.

Manteision Cymryd Rhan

• Adroddiad cryno wedi’i deilwra y gellir ei ddefnyddio fel tystiolaeth ategol ar gyfer arolygiadau Estyn a Safonau Cenedlaethol Arfaethedig ar gyfer Ysgolion sy’n Hyrwyddo Iechyd a Llesiant.
• £250 wedi’i dalu i’r ysgol i gydnabod amser gweinyddol a chefnogaeth i’r astudiaeth (gwneir taliad trwy anfoneb).
• Cyfle i gyfrannu’n uniongyrchol at ymchwil academaidd, gan lywio canllawiau yn y dyfodol ar gefnogi ymddygiad dysgwyr ac iechyd meddwl.
• Cyfle i rannu safbwyntiau staff a dysgwyr, gan sicrhau bod canfyddiadau’n adlewyrchu realiti cyd-destunau ysgol ac arfer o ddydd i ddydd.

 diddordeb mewn Cymryd Rhan?

Er bod cyfranogiad trwy wahoddiad ar hyn o bryd, os hoffai eich ysgol ddysgu mwy, byddwn yn croesawu sgwrs anffurfiol a gallaf ychwanegu’r rhai sy’n awyddus i gymryd rhan at restr mynegiant o ddiddordeb. Mae croeso i chi gysylltu â mi’n uniongyrchol yn GelfertNJ@cardiff.ac.uk.

Dros y blynyddoedd diwethaf, mae ymchwilwyr Prifysgol Caerdydd o’r Ganolfan Treialon Ymchwil, DECIPHer, a Chanolfan Wolfson ar gyfer Iechyd Meddwl Pobl Ifanc, wedi cydweithredu ar ddatblygu offeryn digidol newydd i gynorthwyo ysgolion uwchradd â chael at eu data iechyd a lles o’r Rhwydwaith a’i ddefnyddio’n well.  Yn rhan o’r astudiaeth, a ariannwyd gan Wellcome, fe wnaeth ymarferwyr Rhwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHWPS) a thair ysgol uwchradd yng Nghymru helpu i beilota dangosfwrdd prototeip a oedd yn cynnwys tri chylch data’r Rhwydwaith – cyhoeddwyd y canfyddiadau yn BMC Public Health yn ddiweddar. Mae’r astudiaeth yn cynnig golwg sylfaenol ar sut mae ysgolion yn gweithio gyda data ar hyn o bryd a’r heriau ymarferol a wynebant. Yn y blog hwn, rydym yn rhannu darganfyddiadau’r ymchwil a pham mae’n bwysig i ysgolion.

---

Pam Dangosfwrdd Lefel Ysgol y Rhwydwaith?

Mae ysgolion yn casglu ac yn gallu cael at amrywiaeth eang o ddata yn gysylltiedig ag iechyd e.e. canfyddiadau arolygon, patrymau presenoldeb, gwybodaeth diogelu, a chofnodion lles, ond yn aml, mae staff yn cael trafferth dwyn y setiau data hyn ynghyd i gefnogi cynllunio o ddydd i ddydd. Prinder amser, capasiti a hyder oedd y rhwystrau mwyaf. Yn achos adroddiadau adborth y Rhwydwaith yn benodol, dywedodd athrawon wrthym eu bod yn gwerthfawrogi’r mewnwelediadau, ond roedd yn her weithiau cael amser i archwilio’r holl siartiau a phatrymau grŵp blwyddyn mor llawn ag y byddent yn dymuno gwneud.

Yn rhan o’r astudiaeth, mae Dangosfwrdd Digidol Ysgolion Uwchradd newydd y Rhwydwaith wedi cael ei ddylunio ar y cyd â dysgwyr, staff ysgolion a chydlynwyr ysgolion iach WNHWPS i liniaru’r pwysau hyn. Mae’n dwyn setiau data’r Rhwydwaith ynghyd mewn un lle, gan roi ffordd weledol a syml i staff archwilio patrymau, cymharu grwpiau blwyddyn a sylwi ar anghenion sy’n dod i’r amlwg, heb fod angen plymio i daenlenni. Darganfu’r astudiaeth beilot hon, ar raddfa fach, fod y dangosfwrdd yn helpu staff i gyflymu’r broses o gael at y data iechyd a lles oedd o ddiddordeb iddynt.

Beth ddywedodd ysgolion wrthym

Trwy ddefnyddio lens Systemau Addasol Cymhleth, archwiliodd yr ymchwil sut mae’r dangosfwrdd yn ffitio i amgylcheddau ysgol prysur, sy’n newid yn gyson. Dywedodd staff yn yr ysgolion peilot ei bod hi’n hawdd dod i ddeall y dangosfwrdd a’i fod, mewn gwirionedd, yn arbed amser iddynt. Roedd gallu gweld “cipolwg” ar ddata yn ei gwneud hi’n haws nodi problemau’n gynnar a deall tueddiadau ar draws grwpiau blwyddyn.

Pwysleisiodd ysgolion hefyd fod yn rhaid i unrhyw ddangosfwrdd cenedlaethol gefnogi eu baich gwaith presennol – nid ychwanegu ato. Amlygodd cyfranogwyr y gallai’r offeryn helpu gydag adrodd addysgol ehangach, gan hwyluso cynllunio ar draws feysydd lles, diogelu a’r cwricwlwm.

Roedd hyder yn thema allweddol o hyd. Er bod staff yn gwerthfawrogi gallu cael at ddata’n haws, roedd llawer ohonynt yn poeni o hyd am ei ddehongli’n gywir. Gofynnont am ganllawiau byr, enghreifftiau ymarferol ac, yn achos staff sy’n llai cyfarwydd â’r Rhwydwaith a defnyddio data, hyfforddiant i’w helpu i deimlo’n gymwys i wneud. Mae hyn yn adleisio adborth ehangach ar draws y Rhwydwaith: mae ysgolion eisiau data sydd wir yn gallu cael ei ddefnyddio ac sy’n darparu mewnwelediadau clir, y gellir gweithredu arnynt, i gynorthwyo â hybu iechyd gan ysgolion.

Lansio Dangosfwrdd Digidol Newydd y Rhwydwaith ym mis Rhagfyr 2026

Gan adeiladu ar ganfyddiadau’r peilot a blynyddoedd o waith arolygon y Rhwydwaith, bydd Dangosfwrdd Digidol Ysgolion Uwchradd newydd y Rhwydwaith yn lansio ym mis Rhagfyr 2026. Bydd y fersiwn ddiweddaredig hon, yn dwyn nifer o gylchoedd yr arolwg ynghyd, gan gynnig ffordd fwy hyblyg a rhyngweithiol o lawer i ysgolion ddeall iechyd a lles dysgwyr.

Mae’r astudiaeth yn awgrymu bod gan y dangosfwrdd newydd botensial cadarn i gynorthwyo â chynllunio’r cwricwlwm, a gwaith lles ysgol gyfan – ond dim ond os yw’n cyd-fynd yn hwylus â sut mae ysgolion eisoes yn gweithredu a’r pwysau presennol a wynebant.

Beth fydd y Dangosfwrdd yn helpu ysgolion i’w wneud

Pan fydd yn fyw, bydd y dangosfwrdd yn galluogi ysgolion i:

• Olrhain newidiadau mewn ymddygiadau iechyd a lles gydag amser.
• Sylwi ar broblemau sy’n dod i’r amlwg ar draws grwpiau gwahanol.
• Cymharu eu canlyniadau â phatrymau cenedlaethol.
• Cefnogi sgyrsiau wedi’u llywio gan ddata gyda dysgwyr.

Dyma’r union fathau o nodweddion y gofynnodd ysgolion amdanynt: mewnwelediadau cliriach, gallu symud o gwmpas y dangosfwrdd yn symlach, a chynllunio haws. Ac yn anad dim, ni fydd angen meddalwedd ychwanegol na sgiliau arbenigol.

Edrych tua’r dyfodol

Mae’r peilot yn dangos bod ysgolion eisiau defnyddio data yn ystyrlon ond mae angen offer arnynt sy’n arbed amser, gyda chefnogaeth syml. Mae’r dangosfwrdd newydd yn gam i’r perwyl hwnnw. Hefyd, mae’r astudiaeth yn cynnig mewnwelediad prin, yn seiliedig ar ymarfer, i systemau iechyd cyhoeddus sy’n gweithio gydag ysgolion ar wella yn seiliedig ar ddata. Bellach, mae’r canfyddiadau hyn yn llywio’r cam datblygu nesaf, i sicrhau bod ysgolion a staff yn gallu defnyddio’r dangosfwrdd yn effeithiol i gefnogi iechyd a lles dysgwyr.

Gyda’r arolygon cynradd SHRN 2026 agor yn fuan, mae ysgolion cynradd ledled Cymru yn paratoi ar gyfer cylch newydd o mewnwelediad lles. Mae deall sut mae plant yn teimlo, yn ymdopi, ac yn profi bywyd ysgol yn banel o waith SHRN gyda ysgolion cynradd. Yn y blog hwn, mae Maria Boffey, Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth SHRN, yn archwilio pam mae mwy o ysgolion yn ymuno â’r rhwydwaith, beth all yr arolwg lles cynradd ei ddatgelu, a sut mae tystiolaeth glir a dibynadwy yn helpu’r staff i gryfhau eu gwaith lles ysgol gyfan. Mae’n edrych ar amser priodol ar rôl gynyddol SHRN wrth gefnogi mewnwelediad cynnar, gwneud penderfyniadau hyderus, ac agwedd gyson tuag at les dysgwr.

---

Ledled Cymru, mae ysgolion cynradd yn gweld gwerth gwirioneddol deall sut mae plant yn teimlo, yn ymdopi ac yn profi bywyd ysgol. Mae blynyddoedd cynnar addysg yn llawn adegau bach ond pwysig: y cyfeillgarwch sy’n ffurfio yn yr iard, y blinder boreol sy’n effeithio ar ganolbwyntio, yr hyder sy’n dod o deimlo’n ddiogel a chael eu cefnogi.

Mae’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN) yn helpu ysgolion i wneud synnwyr o’r profiadau beunyddiol hyn, gan ddefnyddio data dibynadwy a dienw am les i lywio penderfyniadau. Ac wrth i waith SHRN gydag ysgolion cynradd barhau i dyfu, mae mwy o ysgolion yn canfod bod y mewnwelediadau’n cynnig rhywbeth nad ydynt wedi’i gael o’r blaen: darlun clir, o’r ysgol gyfan.

Partneriaeth yn seiliedig ar les plant

Mae SHRN yn bartneriaeth genedlaethol rhwng Llywodraeth Cymru, Iechyd Cyhoeddus Cymru (gan gynnwys Cynlluniau Ysgolion Iach – Rhwydwaith Cymru), a Phrifysgol Caerdydd. Gyda’i gilydd, mae’r rhwydwaith yn cefnogi 99% o ysgolion uwchradd a bron i hanner yr ysgolion cynradd yng Nghymru.

Mae’r nod yn syml: rhoi data dibynadwy am les ar lefel yr ysgol i ysgolion sy’n cefnogi’r gwaith o gynllunio, yn gwella dealltwriaeth, ac yn cryfhau’r gwaith y mae staff eisoes yn ei wneud. Mae adroddiadau’n weledol ac yn hawdd eu deall — siartiau, esboniadau byr, a chrynodebau clir ar lefel yr ysgol.

Mae’r arolwg yn gwbl ddienw ac wedi’i gymeradwyo’n foesegol. Nid yw’n casglu unrhyw enwau na manylion adnabod. Mae ysgolion yn cael adroddiadau clir a hygyrch sy’n trosi profiadau plant yn fewnwelediadau y gall staff weithredu arnynt.

Beth mae’r arolwg cynradd yn ei gynnwys

Mae arolwg cynradd SHRN yn canolbwyntio ar y meysydd sy’n llywio bywydau beunyddiol plant:

• Lles emosiynol

• Cwsg ac arferion

• Cyfeillgarwch a phrofiadau cymdeithasol

• Ymddygiadau digidol

• Ymdeimlad o berthyn yn yr ysgol

• Gweithgarwch corfforol

• Bwyd a maeth

• Pontio blwyddyn 6

Mae’r themâu hyn yn creu darlun crwn, gan ddangos beth sy’n helpu plant i ffynnu, yn ogystal â lle gallai ychydig mwy o gefnogaeth fod o gymorth.

Pam mae ysgolion yn ei ystyried yn ddefnyddiol

Mae staff cynradd yn aml yn dweud yr un peth wrthym: mae’r adroddiad yn “cadarnhau’r hyn rydyn ni wedi bod yn ei weld” ac yn “ein helpu i drafod blaenoriaethau gyda mwy o hyder”.

Mae ysgolion yn defnyddio data SHRN i gefnogi:

• Gwaith cynllunio datblygiad yr ysgol
• Gwaith bugeiliol
• Trafodaethau pontio’r ysgol
• Asesiadau ysgolion iach Cynlluniau Ysgolion Iach – Rhwydwaith Cymru (WNHWPS)
• Gwaith clystyrau ysgolion (yn arbennig o werthfawr wrth helpu i ddeall pa mor hyderus a pharod mae plant yn teimlo cyn yr ysgol uwchradd)
• Paratoi ar gyfer arolygiadau Estyn

Nid yw’r data yn disodli barn broffesiynol, mae’n ei chryfhau. Mae’n rhoi ymdeimlad cliriach i staff o batrymau ar draws yr ysgol, nid dim ond yr hyn maen nhw’n sylwi arno o ddydd i ddydd.

Rhan o ddarlun lles ehangach Cymru

Mae SHRN yn cael ei ariannu gan Lywodraeth Cymru ac yn cael ei gydnabod yn genedlaethol fel ffynhonnell allweddol o dystiolaeth ar iechyd a lles plant. Drwy ehangu i ysgolion cynradd, mae’n creu darlun sy’n cynnwys blwyddyn 3 hyd at flwyddyn 11.

Bydd Dangosfwrdd SHRN Cynradd Iechyd Cyhoeddus Cymru newydd (Mehefin 2026) yn rhoi ffyrdd mwy hyblyg i ysgolion, partneriaid rhanbarthol a chenedlaethol archwilio data.

Barn ysgolion

Mae ysgolion sydd eisoes yn defnyddio SHRN yn tynnu sylw at ba mor werthfawr yw’r adroddiadau ar gyfer dechrau sgyrsiau, nodi tueddiadau cynnar, a rhoi sicrwydd i staff bod eu penderfyniadau wedi’u seilio ar dystiolaeth go iawn.

“Mae’r adroddiad wedi ein helpu i ganfod patrymau lles bach nad oeddem yn sicr amdanynt — cadarnhaodd yr hyn yr oeddem yn amau a’n helpodd i roi blaenoriaeth iddynt.” – Prifathro

“Mae gallu defnyddio data SHRN ar gyfer Ysgolion Iach a llywodraethau wedi arbed cymaint o amser inni.” –
Arweinydd HWB Ysgol

Mae llawer yn dweud wrthym fod y cysylltiad rhwng data SHRN a meini prawf WNHWPS yn gwneud gwaith parhaus yn haws i’w dystio, yn enwedig mewn meysydd fel lles emosiynol, gweithgarwch corfforol, a bwyd a maeth.

Edrych ymlaen at 2026

Yn syml, mae SHRN yn rhoi dealltwriaeth gliriach i staff o sut mae plant yn perfformio, felly mae penderfyniadau’n teimlo’n wybodaethus, yn hyderus, ac yn seiliedig ar beth mae dysgwyr yn ei brofi mewn gwirionedd.

Bydd gwahoddiadau ar gyfer arolwg cynradd 2026 yn mynd allan yn fuan. Bydd ysgolion sy’n cymryd rhan yn derbyn adroddiad lles wedi’i ddiweddaru, a bydd ysgolion newydd yn cael cefnogaeth drwy’r broses gyfan.

Mae SHRN yn bartneriaeth hirdymor. Wrth i fwy o ysgolion cynradd ymuno, mae’r darlun yn dod yn gliriach, gan helpu ysgolion, clwstwr, a phartneriaid cenedlaethol i ddeall beth sydd ei angen ar blant heddiw, ac sut y gallwn eu cefnogi i ffynnu fury.

Mae SHRN yn rhad, wedi’i gefnogi’n llawn, ac ar agor i’r holl ysgolion cynradd yng Nghymru. I ddod i wybod mwy neu gofrestru diddordeb eich ysgol, e-bostiwch mailto:shrn@cardiff.ac.uk neu ewch i shrn.org.uk.