Awdur: SHRN

Pan fydd ysgolion yn siarad am bresenoldeb, mae’r ffocws yn aml ar y rhifau. Canrannau, tueddiadau, grwpiau blwyddyn, pwy sydd wedi’u cynnwys a phwy sydd ddim. Ac wrth gwrs, mae hynny’n bwysig. Dim ond rhan o’r stori y bydd ffigurau presenoldeb fyth yn ei hadrodd ar eu pen eu hunain. Dydyn nhw ddim bob amser yn dangos pam.

Mae’r ffordd hon o feddwl yn perthyn yn agos i ddull ysgol gyfan Llywodraeth Cymru ar gyfer iechyd meddwl a llesiant emosiynol, gan gydnabod bod profiadau ehangach o fywyd ysgol, o berthnasoedd a chefnogaeth, i ba mor gysylltiedig y mae dysgwyr yn ei deimlo bob dydd, yn llywio presenoldeb.

Mae’r Rhwydwaith yn cynnig ffordd o ystyried presenoldeb trwy’r lens ehangach hwnnw. Nid dim ond canlyniad ydyw i wella, ond rhywbeth sy’n cael ei lunio gan brofiad ysgol o ddydd i ddydd.

Beth sydd wrth wraidd presenoldeb?

Yn y rhan fwyaf o ysgolion, mae ymdeimlad cryf yn barod o sefyllfaoedd pan fydd presenoldeb yn newid. Efallai mai grŵp blwyddyn penodol ydyw, neu grŵp o ddysgwyr sy’n wynebu mwy o bwysau ariannol gartref, neu batrwm sy’n dechrau dod i’r amlwg gydag amser. Mae’r Rhwydwaith yn helpu i ychwanegu cyd-destun at hynny.

Er enghraifft, gallai ysgol sylwi ar bresenoldeb is ym Mlwyddyn 9. Ar ei ben ei hun, dim ond ystadegyn yw hwnnw. Ond pan fyddwch chi’n edrych arno ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Rhwydwaith, fel llai o ddisgyblion yn mwynhau’r ysgol, llai o gysylltedd â’r ysgol, neu ddiffyg cwsg, mae’n dechrau paentio darlun mwy llawn. Nid yw gymaint o broblem unigol, mae’n fwy fel patrwm.

Ac mae’r newid hwnnw’n bwysig. Nid oddi wrth bresenoldeb, ond tuag at ddeall beth mae dysgwyr yn ei brofi.

Yn ymarferol, mae hyn eisoes yn digwydd mewn ysgolion fel Ysgol Uwchradd Whitmore, lle mae data’r Rhwydwaith wedi cael ei ddefnyddio i ganolbwyntio ar berthnasoedd a chysylltedd â’r ysgol fel rhan o waith lles ehangach. Yn hytrach na thrin presenoldeb fel mater ar wahân, mae’r ffocws wedi bod ar gryfhau sut mae dysgwyr yn teimlo am yr ysgol o ddydd i ddydd a chydnabod bod hyn yn elfen sylweddol o b’un a ydyn nhw am fod yno o gwbl.

Yn ymarferol, mae hyn eisoes yn digwydd mewn ysgolion. Mae astudiaethau achos y Rhwydwaith yn dangos sut mae ysgolion uwchradd wedi defnyddio’u data i ganolbwyntio ar bethau fel perthnasoedd a chysylltedd â’r ysgol. Nid ystyried eu bod yn flaenoriaethau ar wahân, ond eu bod yn rhan o wella’r profiad ysgol yn ei gyfanrwydd. Yn y cyd-destunau hynny, nid yw presenoldeb yn cael ei drin fel mater ar ei ben ei hun. Deellir ei fod yn cael ei lywio gan y ffordd y mae dysgwyr yn teimlo am fod yn yr ysgol bob dydd.

Yn ehangach, mae’r math hwn o ymagwedd yn adlewyrchu’r hyn rydym eisoes yn ei wybod o ymchwil i hinsawdd yr ysgol. Mae’r Athro Graham Moore, Cyfarwyddwr DECIPHer, wedi dangos nad dim ond ymddygiadau unigol sy’n llunio iechyd, lles ac ymgysylltiad dysgwyr, ond sut mae’n teimlo yn yr ysgol o ddydd i ddydd. Pethau fel perthnasoedd, cysylltedd â’r ysgol, a theimlo’n ddiogel. Dyna pan fydd y Rhwydwaith yn ddefnyddiol i ysgolion. Mae’r Rhwydwaith yn rhoi ymdeimlad cliriach i ysgolion o’r profiadau dydd i ddydd hun, fel y gellir deall patrymau presenoldeb ochr yn ochr â’r hyn y mae dysgwyr yn adrodd amdano, mewn gwirionedd. Mae hyn yn helpu i roi ffocws i bethau ar lefel ysgol, felly mae patrymau yn weledol yn hytrach nag yn cael eu tybio.

Cadw at y lefel gywir

Un o’r pethau defnyddiol am y Rhwydwaith yw ei fod yn aros ar lefel grŵp. Nid yw’n ymwneud ag adnabod dysgwyr unigol nac amlygu’r un unigolyn. Yn hytrach, mae’n rhoi ymdeimlad o batrymau ar draws grwpiau, carfanau blwyddyn, gwahaniaethau rhywedd neu economaidd gymdeithasol weithiau, tueddiadau ehangach weithiau. Yn ymarferol, mae’n golygu bod ysgolion yn gallu ymateb mewn ffordd sy’n teimlo’n gymesur ac yn gadarn ei sail.

Yn hytrach na gofyn: “Pa ddysgwyr ydym ni angen eu dilyn i fyny?” mae’r cwestiwn yn debycach i:
“Beth allai fod yn digwydd i’r grŵp hwn? A oes rhywbeth bach y gallem ni ei newid?”

Mae’r gwahaniaeth hwnnw’n bwysig. Mae’n dal y ffocws ar gymorth, nid adweithio.

Newidiadau bach, nid ymyriadau mawr

Beth ddaw i’r amlwg yn eglur iawn pan fydd ysgolion yn defnyddio data’r Rhwydwaith yw nad oes rhaid i ymatebion fod yn enfawr i fod yn ystyrlon. Os yw’ch data gan y Rhwydwaith yn awgrymu bod dysgwyr yn teimlo’n llai cysylltiedig â’r ysgol, gallai hynny arwain at ffocws o’r newydd ar amser tiwtor neu greu mwy o gyfle am gysylltiad â chymheiriaid.

Os bydd blinder yn dod i’r amlwg yn gryf, gallai ysgogi sgwrs syml yn ystod gwasanaeth neu amser tiwtor, y mathau o gyfleoedd bach y mae ysgolion eisoes yn eu defnyddio bob dydd.

Yn Ysgol Aberconwy, amlygodd data’r Rhwydwaith fod cwsg a blinder yn broblemau allweddol i ddysgwyr. Nid ymyrraeth fawr oedd ei hymateb, ond cyfres o newidiadau bach ymarferol, codi ymwybyddiaeth, cynnwys sgyrsiau yn y diwrnod ysgol, a helpu dysgwyr i feddwl am arferion. Mae’n enghraifft dda o sut mae ysgolion uwchradd yn defnyddio’r Rhwydwaith i ymateb yn uniongyrchol i’r hyn sydd wrth wraidd ymgysylltu â phresenoldeb.

Mae astudiaethau achos y Rhwydwaith yn amlygu’n union pa mor ddefnyddiol y gall y data fod. Nid dim ond o ran deall patrymau presenoldeb, ond wrth lunio ymatebion mwy gwybodus iddynt. Nid bwriad hyn yw ‘datrys’ presenoldeb dros nos, ac mae’r rhan fwyaf o ysgolion yn cydnabod hynny. Mae’n ymwneud â rhoi ychydig o broc i’r pethau sydd o’i amgylch.

Hwyluso sgyrsiau

Newid ymarferol arall yw sut mae data’r Rhwydwaith yn cefnogi sgyrsiau mewnol. Yn hytrach na dibynnu ar reddf yn unig, sy’n hynod werthfawr o hyd, mae gan staff rywbeth i gyfeirio ato.

Gall helpu mewn trafodaethau ag uwch arweinwyr, llywodraethwyr, neu hyd yn oed ar draws adrannau: “Rydyn ni’n gweld y gostyngiad hwn mewn presenoldeb, ond rydyn ni’n gweld hyn yn nata’r Rhwydwaith hefyd. A yw hynny’n newid y ffordd rydyn ni’n meddwl amdano?”  

Nid yw’n darparu’r holl atebion, ond mae’n rhoi mwy o hyder yn y cwestiynau sy’n cael eu gofyn. Dyna pan fydd cydlynwyr WNHWPS yn chwarae rhan, gan helpu i gysylltu’r dotiau a defnyddio data’r Rhwydwaith ochr yn ochr â gwybodaeth bresennol ysgolion i lunio darlun llawnach o’r hyn sy’n dylanwadu ar bresenoldeb.

Mewn mannau fel Sir Fynwy, mae cydweithredu rhwng ysgolion a chydlynwyr WNHWPS lleol yn cefnogi’r dull hwn, gyda data’r Rhwydwaith yn cael ei ddefnyddio ochr yn ochr â gwybodaeth bresennol i adnabod patrymau ar draws grwpiau blwyddyn neu themâu. Yn aml, nid yw’n ymwneud â chyflwyno rhywbeth cwbl newydd, ond defnyddio’r dystiolaeth honno i lunio a hoelio sylw beth mae ysgolion yn ei wneud yn barod.

Nid yw’n ymwneud â gwneud popeth

Un o’r heriau mwyaf gydag unrhyw ddata yw teimlo bod rhaid i chi ymateb i’r cyfan ohono. Ond nid dyna sut mae gwir fwriad i’r Rhwydwaith gael ei ddefnyddio. Beth sy’n tueddu i weithio’n well yw dewis un neu ddau beth sy’n teimlo’n fwyaf perthnasol. Un grŵp blwyddyn. Un thema. Rhywbeth hylaw. Gydag amser, gall y newidiadau bach gwybodus hyn lunio rhywbeth mwy ystyrlon na cheisio mynd i’r afael â phopeth ar unwaith.

Lens mymryn yn wahanol

Nid oes dim o hyn yn tynnu sylw rhag pwysigrwydd olrhain presenoldeb yn ofalus. Mae hynny’n bwysig o hyd. Ond mae’n gwahodd ffordd ychydig yn wahanol o feddwl amdano.

Yn hytrach nag ystyried bod presenoldeb yn rhywbeth i’w ddatrys yn unig, daw’n fater sy’n cael ei lywio gan set ehangach o brofiadau. Sut mae dysgwyr yn teimlo yn yr ysgol, pa mor gysylltiedig ydyn nhw, pa mor dda maen nhw’n cysgu, ac i ba raddau y maent yn teimlo’u bod yn cael eu cefnogi o ddydd i ddydd. O’r safbwynt hwnnw, nid yw gwella presenoldeb bob amser yn ymwneud â chanolbwyntio ar bresenoldeb ynddo’i hun, mae’n ymwneud â thalu sylw manylach i bopeth o’i gwmpas. Ac yn aml, dyna pan fydd newid mwy ystyrlon yn dechrau.

I gael rhagor o wybodaeth am y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, gan gynnwys astudiaethau achos ac enghreifftiau ymarferol, gallwch archwilio gwefan y Rhwydwaith neu gysylltu â’ch cydlynydd WNHWPS lleol.

Mae ysgolion ar draws Cymru yn derbyn adroddiad lefel ysgol y Rhwydwaith, sy’n rhoi mewnwelediadau gwerthfawr i brofiadau, ymddygiadau ac anghenion dysgwyr.

Un peth yw derbyn data’r Rhwydwaith. Mater arall yw troi’r mewnwelediadau hynny yn weithredu. Wrth weithio ar yr astudiaeth achos hon, sylwais fy mod i’n myfyrio ar sut mae’r ysgolion yn cyflawni’r daith honno. Mae’r astudiaeth achos yn dilyn ysgolion uwchradd ledled clwstwr Aberdâr wrth iddynt gydweithio i ddehongli tystiolaeth, amlygu blaenoriaethau, a datblygu dull ar y cyd o wella iechyd a lles dysgwyr.

Yr hyn a’m tarodd oedd pa mor aml roedd canfyddiadau’r Rhwydwaith yn fan cychwyn sgyrsiau ehangach.

Ar y cyd â gwybodaeth leol, arbenigedd proffesiynol a ffynonellau tystiolaeth eraill, fe helpodd ysgolion i symud y tu hwnt i ofyn “Beth sy’n digwydd?” a thuag at ddeall pam a beth gallent ei wneud nesaf.

Dechrau gyda Data’r Rhwydwaith

Trwy’r trafodaethau hyn, symudodd ysgolion o adolygu canfyddiadau’r arolwg i nodi bod gweithgarwch corfforol yn flaenoriaeth ar y cyd. Roedd yr hyn a ddilynodd yn edrych yn wahanol o ysgol i ysgol, ond roedd yr holl weithgarwch yn gysylltiedig â ffocws ar y cyd ar greu mwy o gyfleoedd i ddysgwyr fod yn actif trwy gydol y diwrnod. Cyflwynodd ysgolion ardaloedd chwarae actif, cynnwys seibiannau symud mewn gwersi, adolygu’r ddarpariaeth allgyrsiol gan ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith a’r Arolwg Chwaraeon Ysgol, a gweithio gyda phartneriaid i hyrwyddo teithio llesol.

Ar ôl cytuno ar y flaenoriaeth honno ar y cyd, trodd sylw i gynllunio. Datblygodd ysgolion amcanion ar y cyd ac archwilio ffyrdd ymarferol o gynyddu cyfleoedd i symud yn ystod y diwrnod ysgol. Er bod dulliau’n amrywio ar draws lleoliadau, fe wnaeth ffocws cyffredin helpu i gysoni gweithgarwch ar draws y clwstwr.

Fe wnaeth nodi ffocws ar y cyd helpu i lywio cynllunio at y dyfodol a rhoddodd faes cyffredin i ysgolion ei archwilio ar draws y clwstwr. Yn hytrach na chanolbwyntio ar un ystadegyn, ystyriont y ffactorau ehangach sy’n effeithio ar gyfranogiad ac ymhle y gallent gydweithio ar draws y clwstwr.

I ddeall y canfyddiadau’n fanylach, gweithiodd ysgolion gyda chydweithwyr o Rwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHPWS) Cwm Taf Morgannwg i lunio darlun llawnach.

Cyfunodd ysgolion ganlyniadau’r arolwg â deallusrwydd lleol, gwybodaeth am iechyd y boblogaeth a data cwrs bywyd. Roedd dwyn y ffynonellau gwahanol hyn ynghyd wedi helpu i lunio dealltwriaeth fwy cyfoethog o’r ffactorau sy’n llywio profiadau dysgwyr, a sicrhaodd fod penderfyniadau’n cael eu seilio ar dystiolaeth.

Roedd rhai o’r trafodaethau mwyaf buddiol yn canolbwyntio ar y dystiolaeth cwrs bywyd. Helpodd data’r Rhwydwaith i amlygu ymhle y byddent efallai am hoelio’u sylw, ac ychwanegodd y dystiolaeth cwrs bywyd gyd-destun gwerthfawr. Lluniodd profiadau plentyndod cynnar, amgylchiadau teuluol, cyfleoedd am weithgarwch corfforol a dylanwadau cymunedol i gyd ran o’r drafodaeth. Fe wnaeth ystyried y ffactorau hyn ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Rhwydwaith helpu ysgolion i feithrin dealltwriaeth lawnach o brofiadau dysgwyr a chefnogi dull mwy ataliol.

Dim ond rhan o’r darlun oedd canlyniadau’r arolwg.

Helpodd canfyddiadau’r arolwg i amlygu meysydd ar gyfer ffocws, ond y sgyrsiau o’u hamgylch a helpodd yr ysgolion i benderfynu beth i’w wneud nesaf. O ganlyniad i’r trafodaethau hynny, cytunodd yr ysgolion yn y pen draw ar flaenoriaeth ar y cyd yn ymwneud â gweithgarwch corfforol. O’r fan honno, trodd y ffocws tuag at gynllunio ar gyfer gweithredu, gydag ysgolion yn datblygu amcanion ar y cyd, yn cytuno ar ddeilliannau, ac yn manteisio ar gymorth gan bartneriaid i roi eu cynlluniau ar waith. Nid dim ond adolygu data yr oedd ysgolion. Roeddent yn gofyn cwestiynau, yn archwilio esboniadau posibl ac yn ystyried beth oedd y canfyddiadau’n ei olygu yn eu hysgol. Amlygodd yr arolwg feysydd yr oedd angen sylw arnynt, yna helpodd y trafodaethau dilynol i ysgolion ddeall y patrymau a welont yn well.

Gwneud synnwyr o’r dystiolaeth gyda’i gilydd

Un o wir gryfderau’r prosiect oedd y cyfle i ysgolion ddysgu oddi wrth ei gilydd.

Trwy Gymuned Ymarfer, daeth athrawon o bob rhan o’r clwstwr ynghyd i drafod canfyddiadau, rhannu profiadau a myfyrio ar heriau cyffredin. Daeth pob ysgol â rhywbeth gwahanol i’r sgwrs. Roedd ganddynt gyd-destunau gwahanol, cryfderau gwahanol a blaenoriaethau gwahanol. Nid oedd dod i gytundeb llawn fyth yn nod.

Yn hytrach, cydweithiodd ysgolion i ddeall beth roedd y dystiolaeth yn ei ddweud wrthynt a sut y gallai lywio cynllunio at y dyfodol. Fe wnaeth y trafodaethau helpu i ddwyn safbwyntiau amrywiol ynghyd, gan ganiatáu i ysgolion archwilio problemau cyffredin ac anghenion lleol.

Wrth i mi weithio drwy’r astudiaeth achos, roeddwn yn dychwelyd bob amser i bwysigrwydd gwneud synnwyr o’r dystiolaeth gyda’i gilydd.

Gall adroddiad y Rhwydwaith gynnig mewnwelediadau gwerthfawr, ond mae ar ysgolion angen amser i ddehongli’r canfyddiadau, cymharu profiadau ac ystyried beth maen nhw’n ei olygu yn ymarferol.

Rhoddodd y Gymuned Ymarfer y cyfle hwnnw.

Rhoddodd gyfle i athrawon fyfyrio ar y dystiolaeth gyda’i gilydd, gofyn cwestiynau a dysgu oddi wrth ei gilydd. Trwy wneud hynny, helpodd ysgolion i symud y tu hwnt i ddim ond adolygu eu canfyddiadau gan y Rhwydwaith, a thuag at wneud penderfyniadau gwybodus am beth i’w wneud nesaf.

Mae perthnasoedd yn bwysig

Rhoddodd y Gymuned Ymarfer fwy na fforwm i drafod data. Creodd amser a lle i ysgolion ddod ynghyd, rhannu profiadau a dysgu oddi wrth ei gilydd. Ymrwymodd ysgolion i’r broses, gan gyfarfod yn rheolaidd a gweithio trwy heriau gyda’i gilydd. Gydag amser, datblygodd ymddiriedaeth, gan ei gwneud hi’n haws cael sgyrsiau agored am flaenoriaethau, cyfleoedd a meysydd i’w gwella.

Hefyd, pwysleisiodd rywbeth rydym ni’n ei weld yn aml trwy waith y Rhwydwaith. Gall tystiolaeth bwyntio ysgolion i’r cyfeiriad cywir, ond daw ei gwerth gwirioneddol yn aml trwy’r sgyrsiau y mae’n eu tanio a’r penderfyniadau sy’n dilyn.

Er mai megis dechrau y mae’r gwaith, siaradodd ysgolion yn gadarnhaol am werth cydweithio. Fe wnaeth cyfarfodydd rheolaidd, cynlluniau gweithredu ar y cyd a chefnogaeth barhaus helpu i gynnal momentwm, tra rhoddodd cyfleoedd i rannu llwyddiannau a heriau hyder i staff roi cynnig ar ddulliau newydd. Hefyd, amlygodd nifer o ysgolion fuddion cael strwythur rhagweladwy ac amserlenni clir, gan helpu i’r gwaith deimlo’n hyfyw ochr yn ochr â blaenoriaethau eraill.

Troi Trafod yn Weithredu

Fe wnaeth adnoddau cynllunio ymarferol helpu i droi trafod yn weithredu. Rhoesant ffordd gyffredin i ysgolion gynllunio, adolygu cynnydd a chynnal y momentwm.

Mae’r astudiaeth achos yn archwilio rhai o’r dulliau hyn yn fanylach, gan ddangos sut y gwnaeth strwythurau syml helpu i gynnal ffocws y gwaith gydag amser.

O ddiddordeb i mi oedd pa mor syml yr oedd cymaint o’r dulliau. Fe wnaeth amcanion clir, camau gweithredu y cytunwyd arnynt a chyfleoedd rheolaidd i adolygu cynnydd helpu i droi bwriadau da yn weithgarwch parhaus. Yn hytrach na chreu haenau ychwanegol o waith, helpodd y strwythurau hyn i ysgolion gynnal eu ffocws ar y blaenoriaethau a nodont drwy’r dystiolaeth a dal ati i symud ymlaen gyda’i gilydd.

Gwerth Gweithio mewn Partneriaeth

Daeth y prosiect â chydweithwyr ynghyd o sefydliadau addysg, iechyd a chymunedol, gan gynnwys Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, Iechyd Cyhoeddus Cymru a Chwaraeon RhCT. Daeth pob partner â safbwynt gwahanol, gan helpu ysgolion i ddehongli canfyddiadau, archwilio dulliau posibl a throi at gymorth ychwanegol, lle bo angen.

Trwy gydol y prosiect, ysgolion oedd wrth y llyw drwy’r amser.

Darparodd partneriaid allanol arbenigedd a chymorth, ond yr ysgolion eu hunain oedd yn gyfrifol am benderfyniadau am flaenoriaethau a gweithredu. Yn ymarferol, daeth yn ffordd wirioneddol gydweithredol o weithio, gan gyfuno perchnogaeth leol ag arbenigedd.

Mae’n dangos gwerth cydweithio gan ysgolion a phartneriaid iechyd tuag at nod cyffredin.

Beth gall ysgolion eraill ei gymryd o hyn?

Nid oes unrhyw ddwy ysgol yr un fath ac ni fydd beth weithiodd yn Aberdâr yn union yr un fath rywle arall.

Serch hynny, mae ambell beth a allai fod yn ddefnyddiol i ysgolion eraill.

• Defnyddio data’r Rhwydwaith yn fan cychwyn ar gyfer sgwrs, yn hytrach nag yn fan gorffen.
• Ystyried canfyddiadau ochr yn ochr â deallusrwydd lleol a ffynonellau tystiolaeth eraill.
• Manteisio ar gymorth ac arbenigedd sydd ar gael gan WNHWPS.
• Creu cyfleoedd i athrawon drafod a dehongli tystiolaeth gyda’i gilydd.
• Rhoi strwythurau ymarferol ar waith sy’n cefnogi gweithredu ac atebolrwydd.
• Cydnabod pwysigrwydd arweinyddiaeth, ymddiriedaeth a pherthnasoedd.
• Gwneud y mwyaf o bartneriaethau ac arbenigedd allanol, lle bo’n briodol.

Beth arhosodd gyda mi oedd faint o amser dreuliodd ysgolion yn gwneud synnwyr o’r dystiolaeth. A chyn bwysiced, creodd ysgolion y strwythurau yr oedd eu hangen i droi’r trafodaethau hynny yn weithredu a chynnal momentwm ar ôl i’r gwaith ddechrau.

Cyn i mi ddechrau gweithio ar yr astudiaeth achos, disgwyliais y byddai’r ffocws ar y camau gweithredu a gymerwyd gan ysgolion yn y pen draw.

Yn hytrach, sylwais fy mod yn cael fy nenu at bopeth a ddigwyddodd cyn hynny. Rhannodd athrawon safbwyntiau, gofyn cwestiynau a chymryd amser i ddeall beth oedd y canfyddiadau’n ei olygu yn eu cyd-destun eu hunain cyn penderfynu ymhle i hoelio sylw eu hymdrechion. I mi, dyna un o gryfderau data’r Rhwydwaith. Mae’r canfyddiadau’n bwysig, ond sut mae ysgolion yn eu defnyddio sydd wir o bwys.

Mae clwstwr Aberdâr yn cynnig enghraifft dda o sut y gall ysgolion ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith i feithrin dealltwriaeth ar y cyd o’r hyn sy’n digwydd ar gyfer dysgwyr a phenderfynu ymhle i hoelio sylw eu hymdrechion.  

Os hoffech ddysgu rhagor, gallwch ddarllen yr astudiaeth achos lawn, sef Adeiladu Cymuned Ymarfer: Ymagwedd Clwstwr Ysgolion Aberdâr at Iechyd a Lles,ar wefan y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion.

Pam Siarad am Mislif?

Wrth i ysgolion uwchradd ledled Cymru ddechrau blwyddyn academaidd newydd, bydd staff yn croesawu dysgwyr newydd, yn adolygu blaenoriaethau ac yn ystyried y gefnogaeth y gallai fod ei hangen ar bobl ifanc yn y misoedd nesaf.

Mae ysgolion hefyd yn ymateb i newidiadau y tu hwnt i’r ystafell ddosbarth, yn enwedig dylanwad cynyddol cyfryngau cymdeithasol ar sut mae pobl ifanc yn deall perthnasoedd a rhywedd.

Boed drwy drafodaethau ar-lein, dylanwadwyr neu amlygiad i gynnwys sy’n effeithio ar fenywod, mae ysgolion yn ymateb fwyfwy i faterion sy’n llunio agweddau pobl ifanc cyn iddynt ymddangos mewn data ymddygiad neu lesiant.

Er nad yw’r berthynas rhwng hinsawdd yr ysgol a phresenoldeb sy’n gysylltiedig â mislif wedi’i sefydlu’n derfynol eto, mae tystiolaeth sy’n dod i’r amlwg yn awgrymu y gallai fod cysylltiad pwysig. Mae ymchwil yn dangos yn gyson bod disgyblion yn fwy tebygol o fynychu’r ysgol pan fyddant yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu cefnogi, ac yn teimlo eu bod yn gysylltiedig â chymuned yr ysgol.

I ddysgwyr sydd ar eu cyfnod mislif, gall stigma, cywilydd ac agweddau negyddol ynghylch mislif greu rhwystrau i gyfranogiad a phresenoldeb. Gall hinsawdd ysgol gadarnhaol—a nodweddir gan staff cefnogol, cyfathrebu agored, a diwylliant sy’n herio stigma mislif ac agweddau ehangach at gamdriniaeth menywod—helpu i greu ymdeimlad gwell o berthyn ac annog dysgwyr i ymgysylltu’n llawn â bywyd yr ysgol.

Gwrando ar Ddynion a Bechgyn Ifanc

Archwiliodd astudiaeth gynharach dan arweiniad Lauren Copeland a Robyn Jackowich ddealltwriaeth bechgyn a dynion ifanc o gyfnodau ac iechyd mislif.

Yn yr arolwg hwnnw, dywedodd llawer o gyfranogwyr eu bod eisiau mwy o wybodaeth am iechyd mislif ac yn benodol cyngor ar reoli mislif.

Dywedodd llawer eu bod yn gwybod ychydig iawn am fislif, er yn cydnabod bod mislif yn rhan o fywydau beunyddiol ffrindiau, aelodau o’r teulu a phartneriaid yn y dyfodol. Roedden nhw’n croesawu’r cyfle i ddysgu mwy.

“Nid oedd llawer o’r bechgyn yn ei gymryd o ddifrif ac yn gwneud jôcs […] pe baem wedi dysgu mwy am yr hyn y mae menywod a merched yn ei brofi yn ystod eu mislif a pha mor ddifrifol y gall rhai o’r symptomau fod yna byddai wedi cael ei gymryd o ddifrif yn fwy ac wedi bod o fudd mwy i ni …”

Cyfle Newydd i Ysgolion

Mae’r canfyddiadau hyn wedi arwain at astudiaeth newydd a ariannwyd gan y Sefydliad Cenedlaethol ar gyfer Ymchwil Iechyd a Gofal ‘Ymgysylltu Bechgyn a Dynion Ifanc mewn Iechyd Mislif’ gan Dr Lauren Copeland Prifysgol Metropolitan Caerdydd a Dr Robyn Jackowich Prifysgol Caerdydd, yn archwilio ble mae bechgyn a dynion ifanc yn dysgu am fislif, y cwestiynau sydd yn dal i fod ganddyn nhw, a sut y gall ysgolion gefnogi dealltwriaeth yn well wrth leihau stigma.

Bydd yr astudiaeth yn gweithio gydag ysgolion uwchradd yng Nghymru i ddeall yn well pa wybodaeth y mae bechgyn yn ei derbyn, ble mae bylchau’n parhau, a sut y gall ysgolion gefnogi sgyrsiau gwybodus a pharchus am y mislif.

Mae’r astudiaeth wedi’i chynllunio i wneud cyfranogiad yn syml ac yn uniongyrchol. Bydd y tîm ymchwil yn gweithio gyda chi er mwyn dod o hyd i adeg o fewn y diwrnod ysgol a lleihau’r aflonyddwch. Mae’n cynnwys nifer fach o grwpiau ffocws gyda dysgwyr ym mlynyddoedd 7 i 11 (fel arfer 3-4 sesiwn), y rhai sydd â mislif a’r rhai nad oes ganddynt, ochr yn ochr â chyfweliadau anffurfiol â rhieni/gofalwyr a staff yr ysgol i archwilio profiadau o addysgu a chefnogi addysg iechyd mislif.

Lauren and Robyn: “ P’un a ydych chi eisoes yn gwneud llawer yn y maes hwn neu newydd ddechrau ei archwilio, mae eich mewnbwn yn werthfawr iawn”.

Drwy glywed yn uniongyrchol gan ddysgwyr, teuluoedd a staff, nod yr ymchwil yw datblygu ffyrdd ymarferol a realistig o leihau embaras, meithrin dealltwriaeth a chefnogi pobl ifanc yn fwy effeithiol.

Lauren and Robyn: “Mae mislif yn cael ei gydnabod fwyfwy fel mater iechyd a chydraddoldeb rhywedd, ond mae stigma a chamsyniadau yn parhau. Mae ymchwil yn awgrymu bod diwylliannau ysgol cefnogol yn gwella presenoldeb ac ymgysylltiad, tra gall amgylcheddau sy’n herio stigma mislif a chasineb at menywod helpu myfyrwyr i deimlo’n fwy cynhwysol ac yn gallu cymryd rhan lawn mewn addysg. Er bod tystiolaeth uniongyrchol yn dal i ddod i’r amlwg, mae creu diwylliant lle mae mislif yn cael ei normaleiddio a’i barchu yn gam pwysig at gydraddoldeb ehangach a chynhwysiant addysgol. Drwy’r astudiaeth newydd hon, rydym yn gobeithio gweithio gydag ysgolion i ddeall yn well sut mae bechgyn yn dysgu am y mislif a nodi ffyrdd o gefnogi trafodaethau agored, gwybodus a pharchus am iechyd y mislif.

Pam Mae Hyn yn Bwysig i Ysgolion?

Mae llawer o ysgolion eisoes yn mynd i’r afael â’r materion hyn fel rhan o’u gwaith i wella presenoldeb, cefnogi lles dysgwyr a chreu hinsawdd yr ysgol lle mae pobl ifanc yn teimlo eu bod yn perthyn. Mae deall beth sy’n helpu dysgwyr i deimlo’n ddiogel, yn cael eu parchu ac yn cael eu cynnwys yn rhan bwysig o’r gwaith hwnnw.

Mae data SHRN yn dangos yn gyson bod dysgwyr sy’n teimlo’n gysylltiedig â’r ysgol yn nodi gwell lles ac ymgysylltiad. Pan fydd pobl ifanc yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu cefnogi a’u bod yn perthyn, maent yn fwy tebygol o ymgysylltu’n gadarnhaol â bywyd yr ysgol. I’r gwrthwyneb, gall profiadau o fwlio, gwahaniaethu neu allgáu effeithio ar lesiant, perthnasoedd ac ymgysylltiad.

Mae cysylltiad â’r ysgol yn ffactor allweddol yn lles pobl ifanc. Canfu arolwg ysgolion uwchradd diweddaraf SHRN fod 60% o bobl ifanc yn nodi eu bod yn gallu dibynnu ar eu ffrindiau pan fydd pethau’n mynd o chwith, er bod hyn wedi gostwng o 67% yn 2017, gan awgrymu gostyngiad yn y gefnogaeth ganfyddedig gan gyfoedion dros amser.

Ar yr un pryd, nododd 38% o ddysgwyr eu bod wedi profi bwlio yn ystod y ddau fis blaenorol, wedi codi o 32% yn 2021 a’r lefel uchaf a gofnodwyd gan yr arolwg.

Mae’r canfyddiadau hyn yn tynnu sylw at y rôl bwysig y mae cysylltiad, perthyn, a pherthnasoedd cefnogol yn ei chwarae yn lles pobl ifanc. Pan fydd dysgwyr yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi gan eu cyfoedion ac yn gysylltiedig â chymuned eu hysgol, maent yn fwy tebygol o ymgysylltu’n gadarnhaol â bywyd yr ysgol. I’r gwrthwyneb, gall profiadau megis bwlio, gwahaniaethu ac allgáu danseilio lles a gwanhau ymdeimlad person ifanc o berthyn.

Mae hyn yn arbennig o berthnasol wrth i ysgolion ymateb i bryderon ynghylch casineb at fenywod ar-lein, stereoteipiau rhywedd a dylanwad cyfryngau cymdeithasol.

Mwy na Phwnc Iechyd

Mae llawer o ysgolion eisoes yn trafod y materion hyn drwy Addysg Perthnasoedd a Rhywioldeb, Iechyd a Llesiant, gwasanaethau boreol a gwaith cynhwysiant ehangach.

Mae pynciau megis perthnasoedd iach, empathi, meddwl beirniadol a pharch at eraill eisoes yn rhan o’r hyn y mae ysgolion yn gweithio i’w ddatblygu drwy Gwricwlwm i Gymru.

Yn SHRN, rydym yn aml yn clywed ysgolion yn trafod pwysigrwydd creu hinsawdd ysgol lle mae dysgwyr yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu parchu ac yn gallu bod yn nhw ei hunain. Er bod mislif yn aml yn cael ei ystyried yn broblem iechyd, maent hefyd yn codi cwestiynau ehangach am gynhwysiant, parch a pherthnasoedd.

Er ei fod yn rhan arferol o fywyd, gall mislif fod yn anodd siarad amdano o hyd. Mae camddealltwriaethau’n parhau i fod yn gyffredin ac mae rhai pobl ifanc yn parhau i deimlo’n chwithig wrth drafod mislif, yn yr ysgol ac mewn bywyd o ddydd i ddydd. Gall creu cyfleoedd i bob dysgwr ddatblygu dealltwriaeth helpu i herio stigma a chefnogi amgylcheddau ysgol mwy parchus a chynhwysol.

Lauren and Robyn: “Mae addysg mislif yn ymwneud â mwy na bioleg—mae’n ymwneud â pharch, cydraddoldeb a dealltwriaeth. Drwy herio stigma a chamsyniadau, gall ysgolion helpu i feithrin perthnasoedd iachach, gwella dealltwriaeth o brofiadau iechyd menywod, a hyrwyddo agweddau mwy cyfartal rhwng merched a bechgyn. Mae cefnogi llythrennedd mislif yn gam pwysig tuag at greu ysgolion cynhwysol a chymdeithas fwy cyfartal.

Dull Ysgol Gyfan

Fel llawer o agweddau ar iechyd a lles, mae’n annhebygol y gellir cefnogi agweddau cadarnhaol tuag at fislif drwy un wers neu ymgyrch ymwybyddiaeth.

Mae agweddau cadarnhaol yn datblygu drwy negeseuon cyson sy’n rhan annatod o fywyd bob dydd yr ysgol.

Mae ymchwil yn tynnu sylw cyson at werth dull ysgol gyfan, lle mae negeseuon am barch, cynhwysiant a pherthnasoedd iach yn cael eu hatgyfnerthu ar draws y cwricwlwm, trwy bolisïau ysgol ac mewn rhyngweithiadau bob dydd rhwng staff a dysgwyr.

Mae diwylliant dyddiol mewn ysgol yn llunio sut mae dysgwyr yn deall parch a chynhwysiant. Mae disgyblion yn sylwi a yw’r negeseuon hynny’n cael eu hadlewyrchu mewn trafodaethau yn yr ystafell ddosbarth, rhyngweithiadau staff a pholisïau’r ysgol. Ni all ysgolion reoli popeth y mae pobl ifanc yn dod ar ei draws ar-lein, ond gallant greu amgylcheddau lle mae trafodaeth barchus yn cael ei hannog, camsyniadau yn cael eu herio a dysgwyr yn cael eu cefnogi i feddwl yn feirniadol am y wybodaeth maen nhw’n dod ar ei draws.

Sgyrsiau Bach, Effaith Fwy

Yn aml, mae mislif wedi cael ei ystyried yn fater preifat i ferched a menywod, ond mae gwella dealltwriaeth ymhlith pobl ifanc yn hanfodol ar gyfer lleihau stigma, hyrwyddo parch a chefnogi cydraddoldeb rhywiol.

Eto i gyd, mae’r canfyddiadau’n awgrymu fel arall.

Mae’r canfyddiadau’n awgrymu nad yw mislif yn bwnc i ferched yn unig. Maent yn rhoi cyfle i ysgolion archwilio parch, perthnasoedd a dealltwriaeth ar draws cymuned gyfan yr ysgol.

Wrth i ysgolion ddechrau blwyddyn academaidd newydd, gall y sgyrsiau hyn gynnig ffordd fach ond bwysig o gryfhau diwylliant yr ysgol a helpu pob dysgwr i deimlo eu bod yn perthyn.

A allai eich Ysgol Uwchradd Gymryd Rhan?

Ar hyn o bryd mae’r tîm ymchwil yn ceisio partneru ag ysgolion uwchradd a phobl ifanc ledled Cymru ar astudiaeth newydd sy’n archwilio dealltwriaeth bechgyn a dynion ifanc o fislif ac iechyd mislif.

Os hoffech ddysgu mwy am yr astudiaeth neu i drafod cyfleoedd i’ch ysgol uwchradd gymryd rhan, cysylltwch â Dr Lauren Copeland drwy e-bsotio lcopeland@cardiffmet.ac.uk

Yn rhan o Gyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, rhan fawr o’r hyn rydw i’n ei wneud yw gwrando ar y bobl sy’n gweithio ochr yn ochr ag ysgolion bob dydd. Yn ddiweddar, cefais gyfle i glywed gan Kim Wilyman, ymarferydd sy’n Arweinydd Ysgolion sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHWPS) ar gyfer Bro Morgannwg, am sut beth yw hyn yn ymarferol, a sut mae partneriaeth y Rhwydwaith yn cefnogi ysgolion ar draws Bro Morgannwg.

Yr hyn a wnaeth sefyll allan yn glir oedd cymaint y mae’r Rhwydwaith wir wedi gwreiddio. I Kim a’i thîm, nid rhywbeth ar wahân yw’r Rhwydwaith, mae’n rhan o’u sgyrsiau bob dydd gydag ysgolion. O gefnogi Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith, i’w helpu i wneud synnwyr o’r adroddiadau lefel ysgol gan y Rhwydwaith, y ffocws yw helpu ysgolion i ddefnyddio’r data hwn go iawn.  A dyna ble mae ysgolion wir yn dechrau gweld y gwerth.

Siaradodd Kim am sut mae’r Rhwydwaith yn helpu ysgolion i gamu’n ôl a nodi beth sydd bwysicaf i’w dysgwyr. Nid yw’n ymwneud dim ond ag adnabod heriau; mae’n ymwneud hefyd â chydnabod beth sydd eisoes yn mynd yn dda. Mae ysgolion yn defnyddio’u data i lywio cynllunio, cefnogi pontio, cynnwys grwpiau llais y disgybl a llunio’u cwricwlwm mewn ffordd sy’n adlewyrchu profiadau go iawn eu dysgwyr. Mae’n ymwneud yn llai â “gwneud y Rhwydwaith” a mwy am gryfhau beth mae ysgolion eisoes yn anelu at ei gyflawni o ran iechyd a lles.

Un peth a wnaeth sefyll allan yn gryf i mi oedd nad oes disgwyl i ysgolion wneud hyn ar eu pen eu hunain. Mae timau WNHWPS yn gweithio’n agos gyda nhw, gan helpu i ddehongli data, eu cysylltu ag adnoddau perthnasol, a chefnogi datblygiad cynlluniau gweithredu a hunanwerthuso sy’n teimlo’n realistig. Hefyd, mae cefnogaeth barhaus gydag adolygu cynnydd, felly nid proses untro ydyw ond rhywbeth y gall ysgolion adeiladu arno gydag amser. Dyna pryd y mae cymryd rhan yn arolwg y Rhwydwaith yn rheolaidd wir yn gwneud gwahaniaeth. Gydag amser, mae’n rhoi darlun llawer cliriach i ysgolion o’r hyn sy’n newid i’w dysgwyr. O beth sy’n gwella, beth sydd angen ffocws o hyd, a ble mae camau gweithredu yn cael effaith. Yn hytrach na dim ond cael ciplun, mae’n helpu ysgolion i ddilyn trywydd cynnydd, addasu eu dull, a theimlo’n fwy hyderus bod eu gweithredoedd wir yn gweithio. Hefyd, mae’n caniatáu i ysgolion weld sut maent yn cymharu â meincnodau cenedlaethol a rhanbarthol, gan helpu i roi eu data mewn cyd-destun. Mae’r set ddata ehangach honno yn cryfhau’r Rhwydwaith ei hun, gan ei wneud yn adnodd mwyfwy gwerthfawr ar gyfer deall tueddiadau a chefnogi penderfyniadau wedi’u llywio gan dystiolaeth ar lefel ysgol, leol a chenedlaethol.

Fe wnaeth un astudiaeth achos a rannodd Kim wir ddod â hyn yn fyw. Ar ôl edrych ar eu data gan y Rhwydwaith, nododd un ysgol gynradd fod cwsg yn faes yr oedd eisiau canolbwyntio arno. Yn hytrach na bod hyn yn cael ei arwain yn gyfan gwbl gan staff, dysgwyr eu hunain a gymerodd yr awenau, gan weithio trwy’r canfyddiadau, nodi blaenoriaethau a chreu adnoddau i’w rhannu gyda chymuned ehangach yr ysgol. Tyfodd yr hyn a ddechreuodd ar ffurf mewnwelediad gan ddata’r Rhwydwaith yn waith ehangach ar draws yr ysgol, gan gynnwys ymgysylltu â llywodraethwyr, diwrnodau lles a chynlluniau i wreiddio dysgu yn y cwricwlwm. Mae’n enghraifft dda o’r hyn a all ddigwydd pan fydd llais y disgybl yn ganolog.

Hefyd, mae ymdeimlad cryf fod ysgolion yn dysgu oddi wrth ei gilydd. Trwy weithdai clwstwr yn y Fro, mae ysgolion wedi cael cyfle i ddod ynghyd, rhannu profiadau ac edrych ar flaenoriaethau cyffredin. Mae’r mannau hyn yn helpu ysgolion i gysylltu’r dotiau, yn enwedig o ran pontio ym Mlwyddyn 6, trwy edrych ar yr hyn sy’n bwysig i ddysgwyr sy’n symud rhwng ysgolion cynradd ac uwchradd. Mae’n ymarferol ac wedi’i seilio ar ddata go iawn y Rhwydwaith.

Yr hyn a wnaeth sefyll allan i mi oedd gymaint y mae hwn yn waith sy’n esblygu. Wrth i’r Rhwydwaith barhau i dyfu, mae cyfle go iawn i adeiladu darlun mwy a gwell o les dysgwyr ar draws Cymru, ac i ymateb iddo mewn ffordd fwy cysylltiedig. Mae’r darlun cyfunol hwnnw yn cryfhau’r Rhwydwaith ei hun, gan ei wneud yn adnodd cenedlaethol mwyfwy gwerthfawr. I dimau WNHWPS lleol, mae hynny’n golygu gallu cefnogi ysgolion yn fwy effeithiol. I ysgolion, mae’n golygu cael sylfaen dystiolaeth gliriach i lywio penderfyniadau a dangos effaith dros gyfnod.

O safbwynt Cyfnewid Gwybodaeth, mae sgyrsiau fel hyn wir yn dangos nad dim ond yn y data ei hun y mae cryfder y Rhwydwaith, mae yn y perthnasoedd o’i gwmpas, hefyd. Y bartneriaeth rhwng ysgolion, timau iechyd cyhoeddus a rhwydwaith ehangach y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn ei wireddu.

Ac fel y dywedodd Kim, mae gwerth go iawn mewn ymestyn allan gan ysgolion, gofyn cwestiynau a gwneud y mwyaf o’r cymorth o’u cwmpas. Oherwydd dyna pan fydd hi’n haws o lawer troi mewnwelediadau yn weithredu ac yn fwy ystyrlon o lawer i’r bobl ifanc sy’n ganolog i’r cyfan.

I wylio cyflwyniad Kim, cliciwch yma.