Ar draws Clwstwr Ysgolion Aberdâr, cwblhaodd deg ysgol (dwy uwchradd, wyth cynradd) Arolwg Iechyd a Llesiant Myfyrwyr SHRN yn rhan o gylchoedd uwchradd 2023 a chynradd 2024 SHRN. Er bod data SHRN wedi dod o’r deg ysgol hyn, cyfrannodd pob un o’r pymtheg ysgol sy’n rhan o’r Gymuned Ymarfer at nodi’r flaenoriaeth clwstwr a rennir, gan dynnu ar eu cyd-destun lleol, eu profiad a’u tystiolaeth ehangach.
Yr hyn a ddilynodd oedd prosiect strwythuredig, cydweithredol wedi’i arwain ar y cyd gan Dîm Ysgolion Hybu Iechyd a Llesiant Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg (BIPCTM) ac wedi’i lywio gan ddata lefel ysgol SHRN a data’r Bwrdd Iechyd lleol. Gan weithio’n agos gydag ysgolion a phartneriaid ehangach, fe wnaethant sefydlu Cymuned Ymarfer (CY) Iechyd a Llesiant i ddehongli canfyddiadau SHRN, nodi blaenoriaethau a rennir, a chydlynu camau gweithredu ymarferol ar draws y clwstwr.
Mae hefyd yn cynnig model y gall clystyrau eraill ei addasu a’i ailadrodd yn eu cyd-destunau eu hunain. Mae’r astudiaeth achos hon yn nodi’r hyn a ddigwyddodd yn ymarferol, gan ddangos sut roedd ysgolion yn defnyddio data SHRN wrth wneud penderfyniadau pob dydd i lywio gwaith gwella, cryfhau ymarfer ysgol gyfan a chefnogi gweithgareddau sy’n gysylltiedig â’r dull Ysgol Gyfan, paratoi ar gyfer Estyn a’r Cwricwlwm i Gymru. Mae’n adeiladu ar y bartneriaeth hirsefydlog rhwng SHRN ac Iechyd Cyhoeddus Cymru, sy’n cefnogi ysgolion ledled Cymru i ddefnyddio data iechyd a llesiant o safon i lywio gweithredu lleol.
Adeiladu Cymuned Ymarfer: Dull Clwstwr Ysgolion Aberdâr o Ymdrin ag Iechyd a Llesiant
Ar draws Clwstwr Ysgolion Aberdâr, cwblhaodd deg ysgol (dwy uwchradd, wyth cynradd) Arolwg Iechyd a Llesiant Myfyrwyr SHRN yn rhan o gylchoedd uwchradd 2023 a chynradd 2024 SHRN. Er bod data SHRN wedi dod o’r deg ysgol hyn, cyfrannodd pob un o’r pymtheg ysgol sy’n rhan o’r Gymuned Ymarfer at nodi’r flaenoriaeth clwstwr a rennir, gan dynnu ar eu cyd-destun lleol, eu profiad a’u tystiolaeth ehangach.
Yr hyn a ddilynodd oedd prosiect strwythuredig, cydweithredol wedi’i arwain ar y cyd gan Dîm Ysgolion Hybu Iechyd a Llesiant Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg (BIPCTM) ac wedi’i lywio gan ddata lefel ysgol SHRN a data’r Bwrdd Iechyd lleol. Gan weithio’n agos gydag ysgolion a phartneriaid ehangach, fe wnaethant sefydlu Cymuned Ymarfer (CY) Iechyd a Llesiant i ddehongli canfyddiadau SHRN, nodi blaenoriaethau a rennir, a chydlynu camau gweithredu ymarferol ar draws y clwstwr.
Mae hefyd yn cynnig model y gall clystyrau eraill ei addasu a’i ailadrodd yn eu cyd-destunau eu hunain. Mae’r astudiaeth achos hon yn nodi’r hyn a ddigwyddodd yn ymarferol, gan ddangos sut roedd ysgolion yn defnyddio data SHRN wrth wneud penderfyniadau pob dydd i lywio gwaith gwella, cryfhau ymarfer ysgol gyfan a chefnogi gweithgareddau sy’n gysylltiedig â’r dull Ysgol Gyfan, paratoi ar gyfer Estyn a’r Cwricwlwm i Gymru. Mae’n adeiladu ar y bartneriaeth hirsefydlog rhwng SHRN ac Iechyd Cyhoeddus Cymru, sy’n cefnogi ysgolion ledled Cymru i ddefnyddio data iechyd a llesiant o safon i lywio gweithredu lleol.
Adeiladu Cymuned Ymarfer: Dull Clwstwr Ysgolion Aberdâr o Ymdrin ag Iechyd a Llesiant
Pan fydd ysgolion yn siarad am bresenoldeb, mae’r ffocws yn aml ar y rhifau. Canrannau, tueddiadau, grwpiau blwyddyn, pwy sydd wedi’u cynnwys a phwy sydd ddim. Ac wrth gwrs, mae hynny’n bwysig. Dim ond rhan o’r stori y bydd ffigurau presenoldeb fyth yn ei hadrodd ar eu pen eu hunain. Dydyn nhw ddim bob amser yn dangos pam.
Mae’r ffordd hon o feddwl yn perthyn yn agos i ddull ysgol gyfan Llywodraeth Cymru ar gyfer iechyd meddwl a llesiant emosiynol, gan gydnabod bod profiadau ehangach o fywyd ysgol, o berthnasoedd a chefnogaeth, i ba mor gysylltiedig y mae dysgwyr yn ei deimlo bob dydd, yn llywio presenoldeb.
Mae’r Rhwydwaith yn cynnig ffordd o ystyried presenoldeb trwy’r lens ehangach hwnnw. Nid dim ond canlyniad ydyw i wella, ond rhywbeth sy’n cael ei lunio gan brofiad ysgol o ddydd i ddydd.
Beth sydd wrth wraidd presenoldeb?
Yn y rhan fwyaf o ysgolion, mae ymdeimlad cryf yn barod o sefyllfaoedd pan fydd presenoldeb yn newid. Efallai mai grŵp blwyddyn penodol ydyw, neu grŵp o ddysgwyr sy’n wynebu mwy o bwysau ariannol gartref, neu batrwm sy’n dechrau dod i’r amlwg gydag amser. Mae’r Rhwydwaith yn helpu i ychwanegu cyd-destun at hynny.
Er enghraifft, gallai ysgol sylwi ar bresenoldeb is ym Mlwyddyn 9. Ar ei ben ei hun, dim ond ystadegyn yw hwnnw. Ond pan fyddwch chi’n edrych arno ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Rhwydwaith, fel llai o ddisgyblion yn mwynhau’r ysgol, llai o gysylltedd â’r ysgol, neu ddiffyg cwsg, mae’n dechrau paentio darlun mwy llawn. Nid yw gymaint o broblem unigol, mae’n fwy fel patrwm.
Ac mae’r newid hwnnw’n bwysig. Nid oddi wrth bresenoldeb, ond tuag at ddeall beth mae dysgwyr yn ei brofi.
Yn ymarferol, mae hyn eisoes yn digwydd mewn ysgolion fel Ysgol Uwchradd Whitmore, lle mae data’r Rhwydwaith wedi cael ei ddefnyddio i ganolbwyntio ar berthnasoedd a chysylltedd â’r ysgol fel rhan o waith lles ehangach. Yn hytrach na thrin presenoldeb fel mater ar wahân, mae’r ffocws wedi bod ar gryfhau sut mae dysgwyr yn teimlo am yr ysgol o ddydd i ddydd a chydnabod bod hyn yn elfen sylweddol o b’un a ydyn nhw am fod yno o gwbl.
Yn ymarferol, mae hyn eisoes yn digwydd mewn ysgolion. Mae astudiaethau achos y Rhwydwaith yn dangos sut mae ysgolion uwchradd wedi defnyddio’u data i ganolbwyntio ar bethau fel perthnasoedd a chysylltedd â’r ysgol. Nid ystyried eu bod yn flaenoriaethau ar wahân, ond eu bod yn rhan o wella’r profiad ysgol yn ei gyfanrwydd. Yn y cyd-destunau hynny, nid yw presenoldeb yn cael ei drin fel mater ar ei ben ei hun. Deellir ei fod yn cael ei lywio gan y ffordd y mae dysgwyr yn teimlo am fod yn yr ysgol bob dydd.
Yn ehangach, mae’r math hwn o ymagwedd yn adlewyrchu’r hyn rydym eisoes yn ei wybod o ymchwil i hinsawdd yr ysgol. Mae’r Athro Graham Moore, Cyfarwyddwr DECIPHer, wedi dangos nad dim ond ymddygiadau unigol sy’n llunio iechyd, lles ac ymgysylltiad dysgwyr, ond sut mae’n teimlo yn yr ysgol o ddydd i ddydd. Pethau fel perthnasoedd, cysylltedd â’r ysgol, a theimlo’n ddiogel. Dyna pan fydd y Rhwydwaith yn ddefnyddiol i ysgolion. Mae’r Rhwydwaith yn rhoi ymdeimlad cliriach i ysgolion o’r profiadau dydd i ddydd hun, fel y gellir deall patrymau presenoldeb ochr yn ochr â’r hyn y mae dysgwyr yn adrodd amdano, mewn gwirionedd. Mae hyn yn helpu i roi ffocws i bethau ar lefel ysgol, felly mae patrymau yn weledol yn hytrach nag yn cael eu tybio.
Cadw at y lefel gywir
Un o’r pethau defnyddiol am y Rhwydwaith yw ei fod yn aros ar lefel grŵp. Nid yw’n ymwneud ag adnabod dysgwyr unigol nac amlygu’r un unigolyn. Yn hytrach, mae’n rhoi ymdeimlad o batrymau ar draws grwpiau, carfanau blwyddyn, gwahaniaethau rhywedd neu economaidd gymdeithasol weithiau, tueddiadau ehangach weithiau. Yn ymarferol, mae’n golygu bod ysgolion yn gallu ymateb mewn ffordd sy’n teimlo’n gymesur ac yn gadarn ei sail.
Yn hytrach na gofyn: “Pa ddysgwyr ydym ni angen eu dilyn i fyny?” mae’r cwestiwn yn debycach i: “Beth allai fod yn digwydd i’r grŵp hwn? A oes rhywbeth bach y gallem ni ei newid?”
Mae’r gwahaniaeth hwnnw’n bwysig. Mae’n dal y ffocws ar gymorth, nid adweithio.
Newidiadau bach, nid ymyriadau mawr
Beth ddaw i’r amlwg yn eglur iawn pan fydd ysgolion yn defnyddio data’r Rhwydwaith yw nad oes rhaid i ymatebion fod yn enfawr i fod yn ystyrlon. Os yw’ch data gan y Rhwydwaith yn awgrymu bod dysgwyr yn teimlo’n llai cysylltiedig â’r ysgol, gallai hynny arwain at ffocws o’r newydd ar amser tiwtor neu greu mwy o gyfle am gysylltiad â chymheiriaid.
Os bydd blinder yn dod i’r amlwg yn gryf, gallai ysgogi sgwrs syml yn ystod gwasanaeth neu amser tiwtor, y mathau o gyfleoedd bach y mae ysgolion eisoes yn eu defnyddio bob dydd.
Yn Ysgol Aberconwy, amlygodd data’r Rhwydwaith fod cwsg a blinder yn broblemau allweddol i ddysgwyr. Nid ymyrraeth fawr oedd ei hymateb, ond cyfres o newidiadau bach ymarferol, codi ymwybyddiaeth, cynnwys sgyrsiau yn y diwrnod ysgol, a helpu dysgwyr i feddwl am arferion. Mae’n enghraifft dda o sut mae ysgolion uwchradd yn defnyddio’r Rhwydwaith i ymateb yn uniongyrchol i’r hyn sydd wrth wraidd ymgysylltu â phresenoldeb.
Mae astudiaethau achos y Rhwydwaith yn amlygu’n union pa mor ddefnyddiol y gall y data fod. Nid dim ond o ran deall patrymau presenoldeb, ond wrth lunio ymatebion mwy gwybodus iddynt. Nid bwriad hyn yw ‘datrys’ presenoldeb dros nos, ac mae’r rhan fwyaf o ysgolion yn cydnabod hynny. Mae’n ymwneud â rhoi ychydig o broc i’r pethau sydd o’i amgylch.
Hwyluso sgyrsiau
Newid ymarferol arall yw sut mae data’r Rhwydwaith yn cefnogi sgyrsiau mewnol. Yn hytrach na dibynnu ar reddf yn unig, sy’n hynod werthfawr o hyd, mae gan staff rywbeth i gyfeirio ato.
Gall helpu mewn trafodaethau ag uwch arweinwyr, llywodraethwyr, neu hyd yn oed ar draws adrannau: “Rydyn ni’n gweld y gostyngiad hwn mewn presenoldeb, ond rydyn ni’n gweld hyn yn nata’r Rhwydwaith hefyd. A yw hynny’n newid y ffordd rydyn ni’n meddwl amdano?”
Nid yw’n darparu’r holl atebion, ond mae’n rhoi mwy o hyder yn y cwestiynau sy’n cael eu gofyn. Dyna pan fydd cydlynwyr WNHWPS yn chwarae rhan, gan helpu i gysylltu’r dotiau a defnyddio data’r Rhwydwaith ochr yn ochr â gwybodaeth bresennol ysgolion i lunio darlun llawnach o’r hyn sy’n dylanwadu ar bresenoldeb.
Mewn mannau fel Sir Fynwy, mae cydweithredu rhwng ysgolion a chydlynwyr WNHWPS lleol yn cefnogi’r dull hwn, gyda data’r Rhwydwaith yn cael ei ddefnyddio ochr yn ochr â gwybodaeth bresennol i adnabod patrymau ar draws grwpiau blwyddyn neu themâu. Yn aml, nid yw’n ymwneud â chyflwyno rhywbeth cwbl newydd, ond defnyddio’r dystiolaeth honno i lunio a hoelio sylw beth mae ysgolion yn ei wneud yn barod.
Nid yw’n ymwneud â gwneud popeth
Un o’r heriau mwyaf gydag unrhyw ddata yw teimlo bod rhaid i chi ymateb i’r cyfan ohono. Ond nid dyna sut mae gwir fwriad i’r Rhwydwaith gael ei ddefnyddio. Beth sy’n tueddu i weithio’n well yw dewis un neu ddau beth sy’n teimlo’n fwyaf perthnasol. Un grŵp blwyddyn. Un thema. Rhywbeth hylaw. Gydag amser, gall y newidiadau bach gwybodus hyn lunio rhywbeth mwy ystyrlon na cheisio mynd i’r afael â phopeth ar unwaith.
Lens mymryn yn wahanol
Nid oes dim o hyn yn tynnu sylw rhag pwysigrwydd olrhain presenoldeb yn ofalus. Mae hynny’n bwysig o hyd. Ond mae’n gwahodd ffordd ychydig yn wahanol o feddwl amdano.
Yn hytrach nag ystyried bod presenoldeb yn rhywbeth i’w ddatrys yn unig, daw’n fater sy’n cael ei lywio gan set ehangach o brofiadau. Sut mae dysgwyr yn teimlo yn yr ysgol, pa mor gysylltiedig ydyn nhw, pa mor dda maen nhw’n cysgu, ac i ba raddau y maent yn teimlo’u bod yn cael eu cefnogi o ddydd i ddydd. O’r safbwynt hwnnw, nid yw gwella presenoldeb bob amser yn ymwneud â chanolbwyntio ar bresenoldeb ynddo’i hun, mae’n ymwneud â thalu sylw manylach i bopeth o’i gwmpas. Ac yn aml, dyna pan fydd newid mwy ystyrlon yn dechrau.
I gael rhagor o wybodaeth am y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, gan gynnwys astudiaethau achos ac enghreifftiau ymarferol, gallwch archwilio gwefan y Rhwydwaith neu gysylltu â’ch cydlynydd WNHWPS lleol.
Mae ysgolion ar draws Cymru yn derbyn adroddiad lefel ysgol y Rhwydwaith, sy’n rhoi mewnwelediadau gwerthfawr i brofiadau, ymddygiadau ac anghenion dysgwyr.
Un peth yw derbyn data’r Rhwydwaith. Mater arall yw troi’r mewnwelediadau hynny yn weithredu. Wrth weithio ar yr astudiaeth achos hon, sylwais fy mod i’n myfyrio ar sut mae’r ysgolion yn cyflawni’r daith honno. Mae’r astudiaeth achos yn dilyn ysgolion uwchradd ledled clwstwr Aberdâr wrth iddynt gydweithio i ddehongli tystiolaeth, amlygu blaenoriaethau, a datblygu dull ar y cyd o wella iechyd a lles dysgwyr.
Yr hyn a’m tarodd oedd pa mor aml roedd canfyddiadau’r Rhwydwaith yn fan cychwyn sgyrsiau ehangach.
Ar y cyd â gwybodaeth leol, arbenigedd proffesiynol a ffynonellau tystiolaeth eraill, fe helpodd ysgolion i symud y tu hwnt i ofyn “Beth sy’n digwydd?” a thuag at ddeall pam a beth gallent ei wneud nesaf.
Dechrau gyda Data’r Rhwydwaith
Trwy’r trafodaethau hyn, symudodd ysgolion o adolygu canfyddiadau’r arolwg i nodi bod gweithgarwch corfforol yn flaenoriaeth ar y cyd. Roedd yr hyn a ddilynodd yn edrych yn wahanol o ysgol i ysgol, ond roedd yr holl weithgarwch yn gysylltiedig â ffocws ar y cyd ar greu mwy o gyfleoedd i ddysgwyr fod yn actif trwy gydol y diwrnod. Cyflwynodd ysgolion ardaloedd chwarae actif, cynnwys seibiannau symud mewn gwersi, adolygu’r ddarpariaeth allgyrsiol gan ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith a’r Arolwg Chwaraeon Ysgol, a gweithio gyda phartneriaid i hyrwyddo teithio llesol.
Ar ôl cytuno ar y flaenoriaeth honno ar y cyd, trodd sylw i gynllunio. Datblygodd ysgolion amcanion ar y cyd ac archwilio ffyrdd ymarferol o gynyddu cyfleoedd i symud yn ystod y diwrnod ysgol. Er bod dulliau’n amrywio ar draws lleoliadau, fe wnaeth ffocws cyffredin helpu i gysoni gweithgarwch ar draws y clwstwr.
Fe wnaeth nodi ffocws ar y cyd helpu i lywio cynllunio at y dyfodol a rhoddodd faes cyffredin i ysgolion ei archwilio ar draws y clwstwr. Yn hytrach na chanolbwyntio ar un ystadegyn, ystyriont y ffactorau ehangach sy’n effeithio ar gyfranogiad ac ymhle y gallent gydweithio ar draws y clwstwr.
I ddeall y canfyddiadau’n fanylach, gweithiodd ysgolion gyda chydweithwyr o Rwydwaith Ysgolion Cymru sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHPWS) Cwm Taf Morgannwg i lunio darlun llawnach.
Cyfunodd ysgolion ganlyniadau’r arolwg â deallusrwydd lleol, gwybodaeth am iechyd y boblogaeth a data cwrs bywyd. Roedd dwyn y ffynonellau gwahanol hyn ynghyd wedi helpu i lunio dealltwriaeth fwy cyfoethog o’r ffactorau sy’n llywio profiadau dysgwyr, a sicrhaodd fod penderfyniadau’n cael eu seilio ar dystiolaeth.
Roedd rhai o’r trafodaethau mwyaf buddiol yn canolbwyntio ar y dystiolaeth cwrs bywyd. Helpodd data’r Rhwydwaith i amlygu ymhle y byddent efallai am hoelio’u sylw, ac ychwanegodd y dystiolaeth cwrs bywyd gyd-destun gwerthfawr. Lluniodd profiadau plentyndod cynnar, amgylchiadau teuluol, cyfleoedd am weithgarwch corfforol a dylanwadau cymunedol i gyd ran o’r drafodaeth. Fe wnaeth ystyried y ffactorau hyn ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Rhwydwaith helpu ysgolion i feithrin dealltwriaeth lawnach o brofiadau dysgwyr a chefnogi dull mwy ataliol.
Dim ond rhan o’r darlun oedd canlyniadau’r arolwg.
Helpodd canfyddiadau’r arolwg i amlygu meysydd ar gyfer ffocws, ond y sgyrsiau o’u hamgylch a helpodd yr ysgolion i benderfynu beth i’w wneud nesaf. O ganlyniad i’r trafodaethau hynny, cytunodd yr ysgolion yn y pen draw ar flaenoriaeth ar y cyd yn ymwneud â gweithgarwch corfforol. O’r fan honno, trodd y ffocws tuag at gynllunio ar gyfer gweithredu, gydag ysgolion yn datblygu amcanion ar y cyd, yn cytuno ar ddeilliannau, ac yn manteisio ar gymorth gan bartneriaid i roi eu cynlluniau ar waith. Nid dim ond adolygu data yr oedd ysgolion. Roeddent yn gofyn cwestiynau, yn archwilio esboniadau posibl ac yn ystyried beth oedd y canfyddiadau’n ei olygu yn eu hysgol. Amlygodd yr arolwg feysydd yr oedd angen sylw arnynt, yna helpodd y trafodaethau dilynol i ysgolion ddeall y patrymau a welont yn well.
Gwneud synnwyr o’r dystiolaeth gyda’i gilydd
Un o wir gryfderau’r prosiect oedd y cyfle i ysgolion ddysgu oddi wrth ei gilydd.
Trwy Gymuned Ymarfer, daeth athrawon o bob rhan o’r clwstwr ynghyd i drafod canfyddiadau, rhannu profiadau a myfyrio ar heriau cyffredin. Daeth pob ysgol â rhywbeth gwahanol i’r sgwrs. Roedd ganddynt gyd-destunau gwahanol, cryfderau gwahanol a blaenoriaethau gwahanol. Nid oedd dod i gytundeb llawn fyth yn nod.
Yn hytrach, cydweithiodd ysgolion i ddeall beth roedd y dystiolaeth yn ei ddweud wrthynt a sut y gallai lywio cynllunio at y dyfodol. Fe wnaeth y trafodaethau helpu i ddwyn safbwyntiau amrywiol ynghyd, gan ganiatáu i ysgolion archwilio problemau cyffredin ac anghenion lleol.
Wrth i mi weithio drwy’r astudiaeth achos, roeddwn yn dychwelyd bob amser i bwysigrwydd gwneud synnwyr o’r dystiolaeth gyda’i gilydd.
Gall adroddiad y Rhwydwaith gynnig mewnwelediadau gwerthfawr, ond mae ar ysgolion angen amser i ddehongli’r canfyddiadau, cymharu profiadau ac ystyried beth maen nhw’n ei olygu yn ymarferol.
Rhoddodd y Gymuned Ymarfer y cyfle hwnnw.
Rhoddodd gyfle i athrawon fyfyrio ar y dystiolaeth gyda’i gilydd, gofyn cwestiynau a dysgu oddi wrth ei gilydd. Trwy wneud hynny, helpodd ysgolion i symud y tu hwnt i ddim ond adolygu eu canfyddiadau gan y Rhwydwaith, a thuag at wneud penderfyniadau gwybodus am beth i’w wneud nesaf.
Mae perthnasoedd yn bwysig
Rhoddodd y Gymuned Ymarfer fwy na fforwm i drafod data. Creodd amser a lle i ysgolion ddod ynghyd, rhannu profiadau a dysgu oddi wrth ei gilydd. Ymrwymodd ysgolion i’r broses, gan gyfarfod yn rheolaidd a gweithio trwy heriau gyda’i gilydd. Gydag amser, datblygodd ymddiriedaeth, gan ei gwneud hi’n haws cael sgyrsiau agored am flaenoriaethau, cyfleoedd a meysydd i’w gwella.
Hefyd, pwysleisiodd rywbeth rydym ni’n ei weld yn aml trwy waith y Rhwydwaith. Gall tystiolaeth bwyntio ysgolion i’r cyfeiriad cywir, ond daw ei gwerth gwirioneddol yn aml trwy’r sgyrsiau y mae’n eu tanio a’r penderfyniadau sy’n dilyn.
Er mai megis dechrau y mae’r gwaith, siaradodd ysgolion yn gadarnhaol am werth cydweithio. Fe wnaeth cyfarfodydd rheolaidd, cynlluniau gweithredu ar y cyd a chefnogaeth barhaus helpu i gynnal momentwm, tra rhoddodd cyfleoedd i rannu llwyddiannau a heriau hyder i staff roi cynnig ar ddulliau newydd. Hefyd, amlygodd nifer o ysgolion fuddion cael strwythur rhagweladwy ac amserlenni clir, gan helpu i’r gwaith deimlo’n hyfyw ochr yn ochr â blaenoriaethau eraill.
Troi Trafod yn Weithredu
Fe wnaeth adnoddau cynllunio ymarferol helpu i droi trafod yn weithredu. Rhoesant ffordd gyffredin i ysgolion gynllunio, adolygu cynnydd a chynnal y momentwm.
Mae’r astudiaeth achos yn archwilio rhai o’r dulliau hyn yn fanylach, gan ddangos sut y gwnaeth strwythurau syml helpu i gynnal ffocws y gwaith gydag amser.
O ddiddordeb i mi oedd pa mor syml yr oedd cymaint o’r dulliau. Fe wnaeth amcanion clir, camau gweithredu y cytunwyd arnynt a chyfleoedd rheolaidd i adolygu cynnydd helpu i droi bwriadau da yn weithgarwch parhaus. Yn hytrach na chreu haenau ychwanegol o waith, helpodd y strwythurau hyn i ysgolion gynnal eu ffocws ar y blaenoriaethau a nodont drwy’r dystiolaeth a dal ati i symud ymlaen gyda’i gilydd.
Gwerth Gweithio mewn Partneriaeth
Daeth y prosiect â chydweithwyr ynghyd o sefydliadau addysg, iechyd a chymunedol, gan gynnwys Bwrdd Iechyd Prifysgol Cwm Taf Morgannwg, Iechyd Cyhoeddus Cymru a Chwaraeon RhCT. Daeth pob partner â safbwynt gwahanol, gan helpu ysgolion i ddehongli canfyddiadau, archwilio dulliau posibl a throi at gymorth ychwanegol, lle bo angen.
Trwy gydol y prosiect, ysgolion oedd wrth y llyw drwy’r amser.
Darparodd partneriaid allanol arbenigedd a chymorth, ond yr ysgolion eu hunain oedd yn gyfrifol am benderfyniadau am flaenoriaethau a gweithredu. Yn ymarferol, daeth yn ffordd wirioneddol gydweithredol o weithio, gan gyfuno perchnogaeth leol ag arbenigedd.
Mae’n dangos gwerth cydweithio gan ysgolion a phartneriaid iechyd tuag at nod cyffredin.
Beth gall ysgolion eraill ei gymryd o hyn?
Nid oes unrhyw ddwy ysgol yr un fath ac ni fydd beth weithiodd yn Aberdâr yn union yr un fath rywle arall.
Serch hynny, mae ambell beth a allai fod yn ddefnyddiol i ysgolion eraill.
Defnyddio data’r Rhwydwaith yn fan cychwyn ar gyfer sgwrs, yn hytrach nag yn fan gorffen.
Ystyried canfyddiadau ochr yn ochr â deallusrwydd lleol a ffynonellau tystiolaeth eraill.
Manteisio ar gymorth ac arbenigedd sydd ar gael gan WNHWPS.
Creu cyfleoedd i athrawon drafod a dehongli tystiolaeth gyda’i gilydd.
Rhoi strwythurau ymarferol ar waith sy’n cefnogi gweithredu ac atebolrwydd.
Cydnabod pwysigrwydd arweinyddiaeth, ymddiriedaeth a pherthnasoedd.
Gwneud y mwyaf o bartneriaethau ac arbenigedd allanol, lle bo’n briodol.
Beth arhosodd gyda mi oedd faint o amser dreuliodd ysgolion yn gwneud synnwyr o’r dystiolaeth. A chyn bwysiced, creodd ysgolion y strwythurau yr oedd eu hangen i droi’r trafodaethau hynny yn weithredu a chynnal momentwm ar ôl i’r gwaith ddechrau.
Cyn i mi ddechrau gweithio ar yr astudiaeth achos, disgwyliais y byddai’r ffocws ar y camau gweithredu a gymerwyd gan ysgolion yn y pen draw.
Yn hytrach, sylwais fy mod yn cael fy nenu at bopeth a ddigwyddodd cyn hynny. Rhannodd athrawon safbwyntiau, gofyn cwestiynau a chymryd amser i ddeall beth oedd y canfyddiadau’n ei olygu yn eu cyd-destun eu hunain cyn penderfynu ymhle i hoelio sylw eu hymdrechion. I mi, dyna un o gryfderau data’r Rhwydwaith. Mae’r canfyddiadau’n bwysig, ond sut mae ysgolion yn eu defnyddio sydd wir o bwys.
Mae clwstwr Aberdâr yn cynnig enghraifft dda o sut y gall ysgolion ddefnyddio canfyddiadau’r Rhwydwaith i feithrin dealltwriaeth ar y cyd o’r hyn sy’n digwydd ar gyfer dysgwyr a phenderfynu ymhle i hoelio sylw eu hymdrechion.
A finnau’n ymchwilydd, rhai o’r sgyrsiau mwyaf gwerthfawr rwy’n eu cael yw gydag athrawon, nyrsys ysgol, rhieni, gofalwyr a phobl ifanc.
Dros y blynyddoedd, mae un pwnc wedi codi dro ar ôl tro: iechyd y mislif. Boed hynny’n drafod presenoldeb, lles dysgwyr, tegwch, Addysg Cydberthynas a Rhywioldeb neu’r Dull Ysgol Gyfan o ymdrin â Lles Emosiynol a Meddyliol, mae pobl yn aml yn cydnabod ei bwysigrwydd ond yn teimlo nad yw’n cael ei drafod ddigon. Mae athrawon wedi disgrifio’r effaith y gall hynny ei chael ar gyfranogiad a phresenoldeb. Mae nyrsys ysgol wedi rhannu’r heriau y mae rhai pobl ifanc yn eu hwynebu wrth ddod o hyd i gymorth. Mae rhieni a gofalwyr eisiau i’w plant deimlo eu bod yn cael gwybodaeth ac yn hyderus, tra bod pobl ifanc eu hunain wedi tynnu sylw at brofiadau sy’n ein hatgoffa o pam mae’r pwnc hwn yn bwysig.
Er gwaethaf yr effaith bosibl ar brofiadau dysgwyr, mae’n syndod mai ychydig iawn o dystiolaeth sy’n bodoli yng Nghymru ynghylch pa gefnogaeth sy’n gweithio orau mewn ysgolion a’r gwahaniaeth mae’r gefnogaeth honno’n gallu ei chael.
Dyna un o’r rhesymau pam rwy’n falch o fod yn rhan o ddwy astudiaeth newydd, dan arweiniad cydweithwyr ym Mhrifysgol Caerdydd a Phrifysgol Metropolitan Caerdydd, sy’n edrych ar gefnogaeth iechyd y mislif mewn ysgolion Cymru.
Cyn i’r ymchwil fynd rhagddi, rydyn ni’n dod â Grŵp Cynghori at ei gilydd i helpu i lunio’r gwaith. Rydyn ni eisiau clywed gan bobl a all ein helpu i sicrhau bod yr ymchwil yn dangos sut beth yw bywyd mewn gwirionedd mewn ysgolion a chymunedau ledled Cymru.
Dwy Astudiaeth, Un Nod Cyffredin
Er y gall iechyd y mislif effeithio ar bresenoldeb, cyfranogiad, hyder a lles, mae yna lawer nad ydyn ni’n ei wybod o hyd am yr hyn sy’n gweithio orau mewn ysgolion.
Bydd yr astudiaeth gyntaf yn edrych ar sut mae bechgyn a dynion ifanc yn ymateb i addysg iechyd y mislif. Mae ymchwilwyr eisiau deall yr hyn y maen nhw eisiau ei wybod am y mislif, sut y byddai’n well ganddyn nhw ddysgu amdano, a sut mae’n bosibl i ysgolion gefnogi sgyrsiau agored a gwybodus am bwnc sydd yn aml yn gysylltiedig â stigma neu gamddealltwriaeth.
Bydd yr ail astudiaeth yn defnyddio data arolwg y Rhwydwaith sy’n gysylltiedig â chofnodion iechyd ac addysg i edrych ar sut mae cefnogaeth iechyd mislif mewn ysgolion yn ymwneud â deilliannau dysgwyr, gan gynnwys iechyd a lles, presenoldeb a chyrhaeddiad addysgol.
Gyda’i gilydd, bydd y canfyddiadau’n helpu i gryfhau’r sylfaen dystiolaeth yng Nghymru sy’n ymwneud â chefnogaeth iechyd y mislif mewn ysgolion a dylanwadu ar ganllawiau, adnoddau a chymorth ledled Cymru yn y dyfodol. Mae’r gwaith hefyd yn cyd-fynd â Chynllun Gweithredu Strategol Urddas Mislif Llywodraeth Cymru a gwaith parhaus ysgolion i gefnogi iechyd a lles dysgwyr.
Pam ddylech chi ymuno â’n Grŵp Cynghori?
Yn syml iawn, oherwydd bod eich profiad yn bwysig.
Mae athrawon, nyrsys ysgol, rhieni, gofalwyr a phobl ifanc i gyd yn dod â safbwyntiau gwahanol. Gyda’i gilydd, maen nhw’n ein helpu i ddeall nid yn unig beth yw’r heriau, ond sut olwg allai fod ar ofal ystyrlon yn ymarferol.
Bydd aelodau’r Grŵp Cynghori yn helpu i lunio’r ymchwil, cynnig adborth ar adegau allweddol a’n helpu i ddehongli’r canfyddiadau. Gallan nhw herio rhagdybiaethau, tynnu sylw at faterion efallai nad ydyn ni wedi’u hystyried a helpu i sicrhau bod yr ymchwil yn adlewyrchu realiti bywyd ysgol bob dydd.
Pam ddylech chi gymryd rhan?
Mae’r rhan fwyaf o bobl yn ymuno â Grŵp Cynghori oherwydd bod y pwnc yn bwysig iddyn nhw ac maen nhw eisiau gwneud gwahaniaeth. Ond gall hefyd fod yn brofiad gwerthfawr ynddo’i hun. Cewch chi gipolwg y tu ôl i’r llenni ar sut mae’r ymchwil yn cael ei llunio, sut mae canfyddiadau’n cael eu dehongli a sut gall tystiolaeth ddylanwadu ar bolisi ac arferion yn y dyfodol. Mae hefyd yn gyfle i glywed safbwyntiau gwahanol a dysgu gan eraill sy’n gweithio mewn ysgolion, ym meysydd iechyd ac ymchwil, ac yn y gymuned ehangach.
Gall staff ysgolion gefnogi eu datblygiad proffesiynol drwy gymryd rhan. Bydd aelodau’r Grŵp Cynghori yn cael tystysgrif ar gyfer eu cofnodion Datblygiad Proffesiynol Parhaus ac yn ennill profiad o ymchwil, cydgynhyrchu a gwaith cynghori.
Bydd pobl ifanc sy’n cymryd rhan yn cael y cyfle i ddatblygu sgiliau newydd, gweithio gydag ymchwilwyr a chyfrannu at newid cadarnhaol i ddysgwyr ledled Cymru.
Yn bwysicaf oll, byddwch chi’n ein helpu i ddatblygu ymchwil rydyn ni’n gobeithio y bydd yn gwella cymorth i ddysgwyr ledled Cymru.
Pwy sy’n gallu cymryd rhan?
Rydyn ni’n awyddus i glywed gan ystod eang o bobl, gan gynnwys arweinwyr ysgolion, athrawon, staff bugeiliol, nyrsys ysgol, gweithwyr proffesiynol ym maes iechyd y cyhoedd, llunwyr polisïau, sefydliadau’r trydydd sector, rhieni, gofalwyr a phobl ifanc.
Bydd y Grŵp Cynghori yn cwrdd ar-lein ddwywaith yn ystod y prosiect, gan roi’r cyfle i aelodau gyfrannu ar adegau allweddol yr ymchwil. Bydd pob cyfarfod yn para tua 90 munud.
Wrth i ysgolion uwchradd ledled Cymru ddechrau blwyddyn academaidd newydd, bydd staff yn croesawu dysgwyr newydd, yn adolygu blaenoriaethau ac yn ystyried y gefnogaeth y gallai fod ei hangen ar bobl ifanc yn y misoedd nesaf.
Mae ysgolion hefyd yn ymateb i newidiadau y tu hwnt i’r ystafell ddosbarth, yn enwedig dylanwad cynyddol cyfryngau cymdeithasol ar sut mae pobl ifanc yn deall perthnasoedd a rhywedd.
Boed drwy drafodaethau ar-lein, dylanwadwyr neu amlygiad i gynnwys sy’n effeithio ar fenywod, mae ysgolion yn ymateb fwyfwy i faterion sy’n llunio agweddau pobl ifanc cyn iddynt ymddangos mewn data ymddygiad neu lesiant.
Er nad yw’r berthynas rhwng hinsawdd yr ysgol a phresenoldeb sy’n gysylltiedig â mislif wedi’i sefydlu’n derfynol eto, mae tystiolaeth sy’n dod i’r amlwg yn awgrymu y gallai fod cysylltiad pwysig. Mae ymchwil yn dangos yn gyson bod disgyblion yn fwy tebygol o fynychu’r ysgol pan fyddant yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu cefnogi, ac yn teimlo eu bod yn gysylltiedig â chymuned yr ysgol.
I ddysgwyr sydd ar eu cyfnod mislif, gall stigma, cywilydd ac agweddau negyddol ynghylch mislif greu rhwystrau i gyfranogiad a phresenoldeb. Gall hinsawdd ysgol gadarnhaol—a nodweddir gan staff cefnogol, cyfathrebu agored, a diwylliant sy’n herio stigma mislif ac agweddau ehangach at gamdriniaeth menywod—helpu i greu ymdeimlad gwell o berthyn ac annog dysgwyr i ymgysylltu’n llawn â bywyd yr ysgol.
Gwrando ar Ddynion a Bechgyn Ifanc
Archwiliodd astudiaeth gynharach dan arweiniad Lauren Copeland a Robyn Jackowich ddealltwriaeth bechgyn a dynion ifanc o gyfnodau ac iechyd mislif.
Yn yr arolwg hwnnw, dywedodd llawer o gyfranogwyr eu bod eisiau mwy o wybodaeth am iechyd mislif ac yn benodol cyngor ar reoli mislif.
Dywedodd llawer eu bod yn gwybod ychydig iawn am fislif, er yn cydnabod bod mislif yn rhan o fywydau beunyddiol ffrindiau, aelodau o’r teulu a phartneriaid yn y dyfodol. Roedden nhw’n croesawu’r cyfle i ddysgu mwy.
“Nidoedd llawer o’r bechgyn yn ei gymryd o ddifrif ac yn gwneud jôcs […] pe baem wedi dysgu mwy am yr hyn y mae menywod a merched yn ei brofi yn ystod eu mislif a pha mor ddifrifol y gall rhai o’r symptomau fod yna byddai wedi cael ei gymryd o ddifrif yn fwy ac wedi bod o fudd mwy i ni …”
Cyfle Newydd i Ysgolion
Mae’r canfyddiadau hyn wedi arwain at astudiaeth newydd a ariannwyd gan y Sefydliad Cenedlaethol ar gyfer Ymchwil Iechyd a Gofal ‘Ymgysylltu Bechgyn a Dynion Ifanc mewn Iechyd Mislif’ gan Dr Lauren Copeland Prifysgol Metropolitan Caerdydd a Dr Robyn Jackowich Prifysgol Caerdydd, yn archwilio ble mae bechgyn a dynion ifanc yn dysgu am fislif, y cwestiynau sydd yn dal i fod ganddyn nhw, a sut y gall ysgolion gefnogi dealltwriaeth yn well wrth leihau stigma.
Bydd yr astudiaeth yn gweithio gydag ysgolion uwchradd yng Nghymru i ddeall yn well pa wybodaeth y mae bechgyn yn ei derbyn, ble mae bylchau’n parhau, a sut y gall ysgolion gefnogi sgyrsiau gwybodus a pharchus am y mislif.
Mae’r astudiaeth wedi’i chynllunio i wneud cyfranogiad yn syml ac yn uniongyrchol. Bydd y tîm ymchwil yn gweithio gyda chi er mwyn dod o hyd i adeg o fewn y diwrnod ysgol a lleihau’r aflonyddwch. Mae’n cynnwys nifer fach o grwpiau ffocws gyda dysgwyr ym mlynyddoedd 7 i 11 (fel arfer 3-4 sesiwn), y rhai sydd â mislif a’r rhai nad oes ganddynt, ochr yn ochr â chyfweliadau anffurfiol â rhieni/gofalwyr a staff yr ysgol i archwilio profiadau o addysgu a chefnogi addysg iechyd mislif.
Lauren and Robyn: “ P’un a ydych chi eisoes yn gwneud llawer yn y maes hwn neu newydd ddechrau ei archwilio, mae eich mewnbwn yn werthfawr iawn”.
Drwy glywed yn uniongyrchol gan ddysgwyr, teuluoedd a staff, nod yr ymchwil yw datblygu ffyrdd ymarferol a realistig o leihau embaras, meithrin dealltwriaeth a chefnogi pobl ifanc yn fwy effeithiol.
Lauren and Robyn: “Mae mislif yn cael ei gydnabod fwyfwy fel mater iechyd a chydraddoldeb rhywedd, ond mae stigma a chamsyniadau yn parhau. Mae ymchwil yn awgrymu bod diwylliannau ysgol cefnogol yn gwella presenoldeb ac ymgysylltiad, tra gall amgylcheddau sy’n herio stigma mislif a chasineb at menywod helpu myfyrwyr i deimlo’n fwy cynhwysol ac yn gallu cymryd rhan lawn mewn addysg. Er bod tystiolaeth uniongyrchol yn dal i ddod i’r amlwg, mae creu diwylliant lle mae mislif yn cael ei normaleiddio a’i barchu yn gam pwysig at gydraddoldeb ehangach a chynhwysiant addysgol. Drwy’r astudiaeth newydd hon, rydym yn gobeithio gweithio gydag ysgolion i ddeall yn well sut mae bechgyn yn dysgu am y mislif a nodi ffyrdd o gefnogi trafodaethau agored, gwybodus a pharchus am iechyd y mislif.
Pam Mae Hyn yn Bwysig i Ysgolion?
Mae llawer o ysgolion eisoes yn mynd i’r afael â’r materion hyn fel rhan o’u gwaith i wella presenoldeb, cefnogi lles dysgwyr a chreu hinsawdd yr ysgol lle mae pobl ifanc yn teimlo eu bod yn perthyn. Mae deall beth sy’n helpu dysgwyr i deimlo’n ddiogel, yn cael eu parchu ac yn cael eu cynnwys yn rhan bwysig o’r gwaith hwnnw.
Mae data SHRN yn dangos yn gyson bod dysgwyr sy’n teimlo’n gysylltiedig â’r ysgol yn nodi gwell lles ac ymgysylltiad. Pan fydd pobl ifanc yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu cefnogi a’u bod yn perthyn, maent yn fwy tebygol o ymgysylltu’n gadarnhaol â bywyd yr ysgol. I’r gwrthwyneb, gall profiadau o fwlio, gwahaniaethu neu allgáu effeithio ar lesiant, perthnasoedd ac ymgysylltiad.
Mae cysylltiad â’r ysgol yn ffactor allweddol yn lles pobl ifanc. Canfu arolwg ysgolion uwchradd diweddaraf SHRN fod 60% o bobl ifanc yn nodi eu bod yn gallu dibynnu ar eu ffrindiau pan fydd pethau’n mynd o chwith, er bod hyn wedi gostwng o 67% yn 2017, gan awgrymu gostyngiad yn y gefnogaeth ganfyddedig gan gyfoedion dros amser.
Ar yr un pryd, nododd 38% o ddysgwyr eu bod wedi profi bwlio yn ystod y ddau fis blaenorol, wedi codi o 32% yn 2021 a’r lefel uchaf a gofnodwyd gan yr arolwg.
Mae’r canfyddiadau hyn yn tynnu sylw at y rôl bwysig y mae cysylltiad, perthyn, a pherthnasoedd cefnogol yn ei chwarae yn lles pobl ifanc. Pan fydd dysgwyr yn teimlo eu bod yn cael eu cefnogi gan eu cyfoedion ac yn gysylltiedig â chymuned eu hysgol, maent yn fwy tebygol o ymgysylltu’n gadarnhaol â bywyd yr ysgol. I’r gwrthwyneb, gall profiadau megis bwlio, gwahaniaethu ac allgáu danseilio lles a gwanhau ymdeimlad person ifanc o berthyn.
Mae hyn yn arbennig o berthnasol wrth i ysgolion ymateb i bryderon ynghylch casineb at fenywod ar-lein, stereoteipiau rhywedd a dylanwad cyfryngau cymdeithasol.
Mwy na Phwnc Iechyd
Mae llawer o ysgolion eisoes yn trafod y materion hyn drwy Addysg Perthnasoedd a Rhywioldeb, Iechyd a Llesiant, gwasanaethau boreol a gwaith cynhwysiant ehangach.
Mae pynciau megis perthnasoedd iach, empathi, meddwl beirniadol a pharch at eraill eisoes yn rhan o’r hyn y mae ysgolion yn gweithio i’w ddatblygu drwy Gwricwlwm i Gymru.
Yn SHRN, rydym yn aml yn clywed ysgolion yn trafod pwysigrwydd creu hinsawdd ysgol lle mae dysgwyr yn teimlo’n ddiogel, yn cael eu parchu ac yn gallu bod yn nhw ei hunain. Er bod mislif yn aml yn cael ei ystyried yn broblem iechyd, maent hefyd yn codi cwestiynau ehangach am gynhwysiant, parch a pherthnasoedd.
Er ei fod yn rhan arferol o fywyd, gall mislif fod yn anodd siarad amdano o hyd. Mae camddealltwriaethau’n parhau i fod yn gyffredin ac mae rhai pobl ifanc yn parhau i deimlo’n chwithig wrth drafod mislif, yn yr ysgol ac mewn bywyd o ddydd i ddydd. Gall creu cyfleoedd i bob dysgwr ddatblygu dealltwriaeth helpu i herio stigma a chefnogi amgylcheddau ysgol mwy parchus a chynhwysol.
Lauren and Robyn:“Mae addysg mislif yn ymwneud â mwy na bioleg—mae’n ymwneud â pharch, cydraddoldeb a dealltwriaeth. Drwy herio stigma a chamsyniadau, gall ysgolion helpu i feithrin perthnasoedd iachach, gwella dealltwriaeth o brofiadau iechyd menywod, a hyrwyddo agweddau mwy cyfartal rhwng merched a bechgyn. Mae cefnogi llythrennedd mislif yn gam pwysig tuag at greu ysgolion cynhwysol a chymdeithas fwy cyfartal.
Dull Ysgol Gyfan
Fel llawer o agweddau ar iechyd a lles, mae’n annhebygol y gellir cefnogi agweddau cadarnhaol tuag at fislif drwy un wers neu ymgyrch ymwybyddiaeth.
Mae agweddau cadarnhaol yn datblygu drwy negeseuon cyson sy’n rhan annatod o fywyd bob dydd yr ysgol.
Mae ymchwil yn tynnu sylw cyson at werth dull ysgol gyfan, lle mae negeseuon am barch, cynhwysiant a pherthnasoedd iach yn cael eu hatgyfnerthu ar draws y cwricwlwm, trwy bolisïau ysgol ac mewn rhyngweithiadau bob dydd rhwng staff a dysgwyr.
Mae diwylliant dyddiol mewn ysgol yn llunio sut mae dysgwyr yn deall parch a chynhwysiant. Mae disgyblion yn sylwi a yw’r negeseuon hynny’n cael eu hadlewyrchu mewn trafodaethau yn yr ystafell ddosbarth, rhyngweithiadau staff a pholisïau’r ysgol. Ni all ysgolion reoli popeth y mae pobl ifanc yn dod ar ei draws ar-lein, ond gallant greu amgylcheddau lle mae trafodaeth barchus yn cael ei hannog, camsyniadau yn cael eu herio a dysgwyr yn cael eu cefnogi i feddwl yn feirniadol am y wybodaeth maen nhw’n dod ar ei draws.
Sgyrsiau Bach, Effaith Fwy
Yn aml, mae mislif wedi cael ei ystyried yn fater preifat i ferched a menywod, ond mae gwella dealltwriaeth ymhlith pobl ifanc yn hanfodol ar gyfer lleihau stigma, hyrwyddo parch a chefnogi cydraddoldeb rhywiol.
Eto i gyd, mae’r canfyddiadau’n awgrymu fel arall.
Mae’r canfyddiadau’n awgrymu nad yw mislif yn bwnc i ferched yn unig. Maent yn rhoi cyfle i ysgolion archwilio parch, perthnasoedd a dealltwriaeth ar draws cymuned gyfan yr ysgol.
Wrth i ysgolion ddechrau blwyddyn academaidd newydd, gall y sgyrsiau hyn gynnig ffordd fach ond bwysig o gryfhau diwylliant yr ysgol a helpu pob dysgwr i deimlo eu bod yn perthyn.
A allai eich Ysgol Uwchradd Gymryd Rhan?
Ar hyn o bryd mae’r tîm ymchwil yn ceisio partneru ag ysgolion uwchradd a phobl ifanc ledled Cymru ar astudiaeth newydd sy’n archwilio dealltwriaeth bechgyn a dynion ifanc o fislif ac iechyd mislif.
Os hoffech ddysgu mwy am yr astudiaeth neu i drafod cyfleoedd i’ch ysgol uwchradd gymryd rhan, cysylltwch â Dr Lauren Copeland drwy e-bsotiolcopeland@cardiffmet.ac.uk
Yn rhan o Gyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, rhan fawr o’r hyn rydw i’n ei wneud yw gwrando ar y bobl sy’n gweithio ochr yn ochr ag ysgolion bob dydd. Yn ddiweddar, cefais gyfle i glywed gan Kim Wilyman, ymarferydd sy’n Arweinydd Ysgolion sy’n Hybu Iechyd a Lles (WNHWPS) ar gyfer Bro Morgannwg, am sut beth yw hyn yn ymarferol, a sut mae partneriaeth y Rhwydwaith yn cefnogi ysgolion ar draws Bro Morgannwg.
Yr hyn a wnaeth sefyll allan yn glir oedd cymaint y mae’r Rhwydwaith wir wedi gwreiddio. I Kim a’i thîm, nid rhywbeth ar wahân yw’r Rhwydwaith, mae’n rhan o’u sgyrsiau bob dydd gydag ysgolion. O gefnogi Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith, i’w helpu i wneud synnwyr o’r adroddiadau lefel ysgol gan y Rhwydwaith, y ffocws yw helpu ysgolion i ddefnyddio’r data hwn go iawn. A dyna ble mae ysgolion wir yn dechrau gweld y gwerth.
Siaradodd Kim am sut mae’r Rhwydwaith yn helpu ysgolion i gamu’n ôl a nodi beth sydd bwysicaf i’w dysgwyr. Nid yw’n ymwneud dim ond ag adnabod heriau; mae’n ymwneud hefyd â chydnabod beth sydd eisoes yn mynd yn dda. Mae ysgolion yn defnyddio’u data i lywio cynllunio, cefnogi pontio, cynnwys grwpiau llais y disgybl a llunio’u cwricwlwm mewn ffordd sy’n adlewyrchu profiadau go iawn eu dysgwyr. Mae’n ymwneud yn llai â “gwneud y Rhwydwaith” a mwy am gryfhau beth mae ysgolion eisoes yn anelu at ei gyflawni o ran iechyd a lles.
Un peth a wnaeth sefyll allan yn gryf i mi oedd nad oes disgwyl i ysgolion wneud hyn ar eu pen eu hunain. Mae timau WNHWPS yn gweithio’n agos gyda nhw, gan helpu i ddehongli data, eu cysylltu ag adnoddau perthnasol, a chefnogi datblygiad cynlluniau gweithredu a hunanwerthuso sy’n teimlo’n realistig. Hefyd, mae cefnogaeth barhaus gydag adolygu cynnydd, felly nid proses untro ydyw ond rhywbeth y gall ysgolion adeiladu arno gydag amser. Dyna pryd y mae cymryd rhan yn arolwg y Rhwydwaith yn rheolaidd wir yn gwneud gwahaniaeth. Gydag amser, mae’n rhoi darlun llawer cliriach i ysgolion o’r hyn sy’n newid i’w dysgwyr. O beth sy’n gwella, beth sydd angen ffocws o hyd, a ble mae camau gweithredu yn cael effaith. Yn hytrach na dim ond cael ciplun, mae’n helpu ysgolion i ddilyn trywydd cynnydd, addasu eu dull, a theimlo’n fwy hyderus bod eu gweithredoedd wir yn gweithio. Hefyd, mae’n caniatáu i ysgolion weld sut maent yn cymharu â meincnodau cenedlaethol a rhanbarthol, gan helpu i roi eu data mewn cyd-destun. Mae’r set ddata ehangach honno yn cryfhau’r Rhwydwaith ei hun, gan ei wneud yn adnodd mwyfwy gwerthfawr ar gyfer deall tueddiadau a chefnogi penderfyniadau wedi’u llywio gan dystiolaeth ar lefel ysgol, leol a chenedlaethol.
Fe wnaeth un astudiaeth achos a rannodd Kim wir ddod â hyn yn fyw. Ar ôl edrych ar eu data gan y Rhwydwaith, nododd un ysgol gynradd fod cwsg yn faes yr oedd eisiau canolbwyntio arno. Yn hytrach na bod hyn yn cael ei arwain yn gyfan gwbl gan staff, dysgwyr eu hunain a gymerodd yr awenau, gan weithio trwy’r canfyddiadau, nodi blaenoriaethau a chreu adnoddau i’w rhannu gyda chymuned ehangach yr ysgol. Tyfodd yr hyn a ddechreuodd ar ffurf mewnwelediad gan ddata’r Rhwydwaith yn waith ehangach ar draws yr ysgol, gan gynnwys ymgysylltu â llywodraethwyr, diwrnodau lles a chynlluniau i wreiddio dysgu yn y cwricwlwm. Mae’n enghraifft dda o’r hyn a all ddigwydd pan fydd llais y disgybl yn ganolog.
Hefyd, mae ymdeimlad cryf fod ysgolion yn dysgu oddi wrth ei gilydd. Trwy weithdai clwstwr yn y Fro, mae ysgolion wedi cael cyfle i ddod ynghyd, rhannu profiadau ac edrych ar flaenoriaethau cyffredin. Mae’r mannau hyn yn helpu ysgolion i gysylltu’r dotiau, yn enwedig o ran pontio ym Mlwyddyn 6, trwy edrych ar yr hyn sy’n bwysig i ddysgwyr sy’n symud rhwng ysgolion cynradd ac uwchradd. Mae’n ymarferol ac wedi’i seilio ar ddata go iawn y Rhwydwaith.
Yr hyn a wnaeth sefyll allan i mi oedd gymaint y mae hwn yn waith sy’n esblygu. Wrth i’r Rhwydwaith barhau i dyfu, mae cyfle go iawn i adeiladu darlun mwy a gwell o les dysgwyr ar draws Cymru, ac i ymateb iddo mewn ffordd fwy cysylltiedig. Mae’r darlun cyfunol hwnnw yn cryfhau’r Rhwydwaith ei hun, gan ei wneud yn adnodd cenedlaethol mwyfwy gwerthfawr. I dimau WNHWPS lleol, mae hynny’n golygu gallu cefnogi ysgolion yn fwy effeithiol. I ysgolion, mae’n golygu cael sylfaen dystiolaeth gliriach i lywio penderfyniadau a dangos effaith dros gyfnod.
O safbwynt Cyfnewid Gwybodaeth, mae sgyrsiau fel hyn wir yn dangos nad dim ond yn y data ei hun y mae cryfder y Rhwydwaith, mae yn y perthnasoedd o’i gwmpas, hefyd. Y bartneriaeth rhwng ysgolion, timau iechyd cyhoeddus a rhwydwaith ehangach y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion yn ei wireddu.
Ac fel y dywedodd Kim, mae gwerth go iawn mewn ymestyn allan gan ysgolion, gofyn cwestiynau a gwneud y mwyaf o’r cymorth o’u cwmpas. Oherwydd dyna pan fydd hi’n haws o lawer troi mewnwelediadau yn weithredu ac yn fwy ystyrlon o lawer i’r bobl ifanc sy’n ganolog i’r cyfan.
Mae’r astudiaeth hon yn dechrau o rywbeth digon syml – mae sut mae plant a phobl ifanc yn cyrraedd yr ysgol yn bwysig. Nid dim ond o safbwynt eu symud o A i B, ond i’w hiechyd, eu lles a sut mae ysgolion yn cefnogi arferion iach o ddydd i ddydd.
Wrth edrych ar ddata dros 170,000 o ddysgwyr 7–16 oed, dywed tua thraean (34%) o blant a phobl ifanc eu bod yn teithio’n llesol i’r ysgol e.e. cerdded neu feicio.
Ar yr olwg gyntaf, mae hynny’n swnio’n weddol gadarnhaol, ond mae’r manylion yn dangos nad yw mor syml â hynny.
Mae plant iau yn fwy tebygol o deithio’n llesol na dysgwyr uwchradd
Mae gwahaniaethau clir yn ôl rhywedd ac ethnigrwydd
Mae dysgwyr mewn cyd-destunau ysgol mwy cyfoethog yn fwy tebygol o gerdded neu feicio
Mae dysgwyr gwledig yn llai tebygol o deithio’n llesol na dysgwyr mewn ardaloedd trefol
Felly, nid yw’n fater o ddewis unigol yn unig. Mae’r man lle mae plant a phobl ifanc yn byw wir yn llunio’r hyn sy’n bosibl. I ysgolion, mae’n codi rhai cwestiynau gwirioneddol am yr hyn sydd wir yn helpu a ph’un a yw dulliau presennol yn cyrraedd y dysgwyr sydd leiaf tebygol o deithio’n llesol. Dyma pan fydd llais y disgybl yn bwysig, yn enwedig i ddysgwyr hŷn pan mae’n ymddangos eu bod yn cael llai o effaith.
Beth am ysgolion – a ydyn nhw’n gwneud gwahaniaeth?
Mae’r astudiaeth hefyd yn bwrw golwg ar beth mae ysgolion yn ei wneud i gefnogi teithio llesol. Mae’r rhan fwyaf o ysgolion eisoes yn gwneud rhywbeth, o newid seilwaith a chamau diogelwch i hyrwyddo a phartneriaethau.
Mae’n codi cwestiwn pwysig i ysgolion… A yw ymagweddau presennol at deithio llesol yn cyrraedd y dysgwyr sydd fwyaf eu hangen?
Nid yw bodolaeth polisïau bob amser yn golygu y bydd dysgwyr yn newid sut maent yn teithio. Yn achos dysgwyr oed cynradd, roedd cysylltiad bach; roedd lefelau teithio llesol yn tueddu i fod yn uwch mewn ysgolion â mwy o bolisïau. Yn achos ysgolion uwchradd, roedd y patrwm hwnnw yn llai eglur o lawer. Mae hyn yn awgrymu nad yw ychwanegu mwy o fentrau ynddo’i hun yn ddigon, yn enwedig i ddysgwyr hŷn. Hefyd, mae’n amlygu y gall y ffordd y mae’r mentrau hyn yn cael eu cyflwyno a sut brofiad mae pobl ifanc yn ei gael ohonynt, fod yr un mor bwysig.
Beth yw rhan y Rhwydwaith yn hyn?
Defnyddiodd yr astudiaeth hon ddata’r Rhwydwaith gan ddysgwyr o bob cwr o Gymru, ochr yn ochr â gwybodaeth o Holiadur Amgylchedd yr Ysgol y Rhwydwaith, sy’n cael ei ateb gan ysgolion. Dyma enghraifft dda o’r hyn y sefydlwyd y Rhwydwaith i’w wneud – cysylltu data adroddiadau dysgwyr â gwybodaeth gan ysgolion er mwyn deall sut mae ymddygiadau’n cael eu llunio.
Yn ehangach, mae data’r Rhwydwaith yn helpu i adeiladu darlun cenedlaethol o iechyd a lles plant a phobl ifanc. Mae’n cipio ystod eang o bynciau iechyd a lles, o weithgarwch corfforol i iechyd meddwl i berthnasoedd, gyda bron pob ysgol uwchradd a 42% o ysgolion cynradd prif ffrwd yng Nghymru’n cymryd rhan. O ganlyniad i’r raddfa honno, mae’n bosibl edrych ar batrymau ac anghydraddoldebau ar draws Cymru.
Pam mae hyn yn bwysig i iechyd a lles
Yn aml, mae teithio llesol yn cael ei ystyried yn fater cludiant, ond mae’n fwy na hynny. I lawer o ddysgwyr, gallai cerdded neu feicio i’r ysgol fod yn un o’r ffyrdd hawsaf o gynnwys gweithgarwch corfforol mewn bywyd bob dydd. Hefyd, gall gefnogi annibyniaeth, cysylltiadau cymdeithasol, a lles. Ond mae’r astudiaeth yn amlygu nad yw mynediad i’r buddion hynny yn gyfartal. Os ydych chi’n hŷn, yn byw mewn ardal wledig, neu’n mynd i ysgol mewn cyd-destun llai cefnog, rydych chi’n llai tebygol o deithio’n llesol. Mae hyn yn bwysig oherwydd bod yr un grwpiau yn aml yn wynebu anghydraddoldebau iechyd ehangach, hefyd. Mae hyn yn adlewyrchu canfyddiadau ehangach o ddata’r Rhwydwaith, pan fydd gwahaniaethau yn ôl oedran a chefndir economaidd gymdeithasol i’w gweld ar draws llawer o feysydd iechyd a lles.
Mae’r gwerth ehangach hwn sydd gan deithio llesol yn cael ei adlewyrchu hefyd mewn gwaith iechyd cyhoeddus cenedlaethol:
“Yn Iechyd Cyhoeddus Cymru, rydym yn cydnabod bod teithio llesol i’r ysgol yn ffordd wych i bobl ifanc gynnwys mwy o weithgarwch corfforol yn eu bywyd. Mae teithio llesol yn fuddiol i iechyd a lles corfforol a meddyliol ac mae ganddo fuddion ehangach i gymunedau trwy annog pobl i ddefnyddio’u ceir yn llai – gan felly wella ansawdd aer, lleihau allyriadau carbon a chyfrannu at strydoedd mwy diogel i bawb.”
John Bradley, Arweinydd Rhaglen Gweithgarwch Corfforol, Iechyd Cyhoeddus Cymru
“Mae Iechyd Cyhoeddus Cymru wedi bod yn datblygu ymagwedd seiliedig ar le at deithio llesol i’r ysgol, sy’n ennyn sylw ysgolion (athrawon, disgyblion a rhieni) a phartneriaid lleol eraill i nodi camau gweithredu sy’n gallu cael eu cymryd ar lefel leol i helpu mwy o ddisgyblion i gerdded, beicio neu fynd ar sgwter i’r ysgol ac adref. Yn dilyn canfyddiadau cynnar addawol, rydym am annog mabwysiadu’r ymagwedd hon ar draws Cymru gyfan, fel y gall plant yn enwedig helpu i lunio gwaith ar deithio llesol i’r ysgol.”
Dr Paul Pilkington, Ymgynghorydd Iechyd y Cyhoedd, Iechyd Cyhoeddus Cymru
Beth allai hyn ei olygu yn ymarferol?
Un neges o’r astudiaeth hon yw y gall fod angen i ni ailfeddwl ein hymagwedd at deithio llesol.
Yn hytrach na chanolbwyntio dim ond ar newid ymddygiad unigol, mae hyn yn pwyntio tuag at bethau fel:
Ymagweddau mwy targedig, penodol i gyd-destun.
Mwy o sylw i seilwaith ac opsiynau cludiant gwledig.
Deall beth sy’n atal dysgwyr hŷn rhag cerdded neu feicio.
Gwreiddio llais y dysgwyr yn fwy uniongyrchol yn y ffordd y caiff polisïau eu dylunio.
O safbwynt y Rhwydwaith, mae hyn yn amlygu gwerth cyfuno data’r arolwg â phrofiadau bywyd pobl ifanc. Mae’r “beth” yn bwysig, ond felly hefyd y “pam”.
I ysgolion, gallai hyn ymwneud yn llai ag ychwanegu mwy o fentrau a mwy am adolygu beth sydd eisoes ar waith. Er enghraifft:
A yw mentrau teithio llesol presennol yn cyrraedd dysgwyr hŷn?
A yw dysgwyr yn teimlo’n ddiogel yn cerdded neu’n beicio i’r ysgol?
A oes rhwystrau’n gysylltiedig â phellter, cludiant neu fywyd gwledig sydd angen ymagwedd wahanol?
Sut mae dysgwyr yn ymwneud â llunio’r ymagweddau hyn?
Meddyliau i gloi
Mae’r astudiaeth hon yn dda i’n hatgoffa nad yw’r ymddygiadau hyn yn sefyll ar eu pen eu hunain. Maent yn cael eu llunio gan ysgolion, cymunedau a’r amgylchedd o gwmpas plant a phobl ifanc. Nid dim ond cynyddu niferoedd yw’r her nawr, ond sicrhau bod yr holl blant a phobl ifanc yn cael cyfle i deithio’n llesol i’r ysgol. Dyma’r math o fater y mae’r Rhwydwaith mewn sefyllfa dda i ymchwilio ymhellach iddo. Fel y daw mwy o ddata i’r fei, dylem ennill ymdeimlad cliriach o’r hyn sy’n cefnogi teithio llesol i wahanol grwpiau o ddysgwyr. I ysgolion, gallai hyn olygu ystyried beth sy’n realistig i’ch lleoliad chi, yn enwedig mewn ardaloedd gwledig neu i ddysgwyr hŷn.
I ddarllen mwy am yr astudiaeth hon, cliciwch yma.
Mae cyhoeddiad cyntaf dangosfwrdd data ysgolion cynradd Y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Mewn Ysgolion (SHRN), a ddadansoddwyd gan Iechyd Cyhoeddus Cymru, yn dangos bod mwy na hanner (53.3 y cant) o ferched ym mlwyddyn chwech ysgolion cynradd – sef rhai 10 ac 11 oed – yn nodi eu bod yn defnyddio gwefannau ac apiau cyfryngau cymdeithasol yn rheolaidd, ynghyd â 49.7 y cant o fechgyn yr un oed. Yn ogystal, mae tri chwarter o blant yr oedran hwn yn berchen ar ffonau clyfar.
Mae’r data, sy’n dod o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr SHRN mewn Ysgolion Cynradd a gynhaliwyd gan Brifysgol Caerdydd, yn dangos bod cynnydd cyson yn y defnydd rheolaidd o safleoedd cyfryngau cymdeithasol drwy gydol yr ysgol gynradd, gyda 20.4 y cant o fechgyn a 18.6 y cant o ferched yn eu defnyddio ym mlwyddyn tri, ac mae’r nifer yn codi bob blwyddyn wrth i blant symud ymlaen drwy’r ysgol gynradd.
Dangosodd yr arolwg hefyd fod mwy o blant ysgol gynradd yn berchen ar ffonau clyfar wrth iddynt fynd yn hŷn, gyda thua 39 y cant o blant ym mlwyddyn tri (saith i wyth oed) yn berchen ar ffôn clyfar a mwy na thri chwarter ym mlwyddyn chwech (75 y cant o fechgyn a 77.2 y cant o ferched). Mae twf cyson yn y nifer sy’n berchen ar ffôn clyfar drwy gydol blynyddoedd yr ysgol gynradd, gyda thua 47 y cant o blant blwyddyn pedwar yn berchen ar y dyfeisiau, a 58-60 y cant ym mlwyddyn pump.
Mae’r data wedi’i gasglu o arolygon a atebwyd gan blant ysgol gynradd ym mlynyddoedd tri i chwech yn ystod oriau ysgol yn 2024. Cwblhaodd dros 50,000 o blant o fwy na 500 o ysgolion cynradd ym mhob rhan o Gymru yr arolwg, gan ei wneud yr arolwg mwyaf o iechyd a lles plant oedran cynradd yng Nghymru. Nod y data SHRN yw cefnogi ysgolion drwy ddarparu data cadarn ar lefel genedlaethol ar iechyd a lles plant, fel y gall athrawon a llunwyr polisi sicrhau eu bod yn darparu’r gefnogaeth orau i ddisgyblion ac yn ymateb i ddylanwadau sy’n dod i’r amlwg ar iechyd a lles dysgwyr.
Gofynnodd yr arolwg i blant a oeddent wedi defnyddio safleoedd cyfryngau cymdeithasol fel Instagram, Tiktok, Snapchat neu Facebook, ac os oeddent wedi gwneud hynny pa mor aml roeddent yn tueddu i’w defnyddio bob wythnos. Mae’r rhan fwyaf o lwyfannau cyfryngau cymdeithasol mawr yn gosod isafswm oedran o 13 ar gyfer defnyddwyr.
Dywedodd Lorna Bennett, Ymgynghorydd Iechyd y Cyhoedd (Lleoliadau Addysgol) yn Iechyd Cyhoeddus Cymru: “Mae lefel y defnydd o gyfryngau cymdeithasol ymhlith plant mor ifanc fel y dangosir gan arolwg SHRN yn bryder posibl gan fod tystiolaeth y gall defnyddio cyfryngau cymdeithasol fod yn gysylltiedig ag effeithiau negyddol ar iechyd meddwl i rai plant.
“Gall dod i gysylltiad rheolaidd â gwefannau ac apiau cyfryngau cymdeithasol gael effaith negyddol ar bobl ifanc. Gall ymgysylltu’n aml gynyddu pwysau cymdeithasol canfyddedig a chymariaethau cymdeithasol a all effeithio’n negyddol ar les a delwedd y corff.
“Mae bod ar safleoedd cyfryngau cymdeithasol yn gysylltiedig â pherygl o ddod i gysylltiad â chynnwys niweidiol a chyswllt amhriodol ag oedolion, ac mae plant ifanc yn llai abl i benderfynu beth yw cyswllt priodol neu asesu risgiau posibl. Mae cysylltiad â nodweddion caethiwus, fel sgrolio diddiwedd, a all ymestyn yr amser y mae plant yn ei dreulio ar apiau, yn eu tynnu i ffwrdd o weithgareddau eraill, fel gweithgarwch corfforol neu hobïau a diddordebau eraill. Mae pryderon cynyddol hefyd y gallai nodweddion caethiwus ddylanwadu ar ddatblygiad yr ymennydd ac ymddygiadau fel rheoli ysgogiad a chyfnod canolbwyntio.
“Yn ogystal, mae perygl o ddod i gysylltiad â hysbysebu a chynnwys amhriodol nad yw wedi’i gynllunio ar gyfer eu grŵp oedran. Bydd popeth y byddant yn ei rannu, ei bostio neu’n ymgysylltu ag ef ar-lein ar gael am byth, a gellir ei ddefnyddio i greu proffiliau digidol a fydd yn aros gyda nhw am oes, gan achosi problemau yn y dyfodol o bosibl.
“O ystyried nifer y plant a phobl ifanc yng Nghymru sy’n berchen ar ffonau clyfar, mae’r cyhoeddiad am waharddiad sydd ar ddod ar bobl dan 16 oed rhag defnyddio llwyfannau cyfryngau cymdeithasol risg uchel, a chyfyngiadau ar bobl ifanc hŷn rhag defnyddio llwyfannau cyfryngau cymdeithasol yn hwyr yn y nos, yn gamau pwysig i sicrhau bod plant a phobl ifanc yn parhau i elwa o dechnoleg wrth gael eu cadw’n ddiogel ar-lein.”
“Byddem yn cynghori rhieni a gofalwyr i fonitro’n ofalus a chyfyngu ar ddefnydd o’r cyfryngau cymdeithasol ymhlith plant ifanc yn unol â chyfyngiadau’r platfformau, ac i sicrhau bod plant yn profi amrywiaeth o wahanol weithgareddau y tu allan i oriau ysgol.”
Dywedodd Dr Kelly Morgan, Cyfarwyddwr Rhwydwaith SHRN, sydd wedi’i leoli yng nghanolfan DECIPHer ym Mhrifysgol Caerdydd: “Mae’r canfyddiadau hyn, sydd wedi’u gosod o fewn cyd-destun ehangach lle mae llawer o ddysgwyr yn defnyddio dyfeisiau digidol yn rheolaidd ar gyfer adloniant, yn tynnu sylw at fater sydd angen ei fonitro’n barhaus mewn amgylchedd digidol sy’n newid yn gyflym. Mae SHRN yn casglu gwybodaeth ar amrywiaeth eang o feysydd sy’n ymwneud ag iechyd a lles plant. Mae’r data cadarn, ar lefel genedlaethol hwn yn helpu ysgolion i ddeall profiadau eu dysgwyr yn well. Bwriad y mewnwelediadau yw cefnogi athrawon, a’u galluogi i ymateb i faterion sy’n dod i’r amlwg a chryfhau’r gefnogaeth maen nhw’n ei chynnig i blant a phobl ifanc.
DIWEDD
CYSYLLTU Â NI: Ar gyfer ymholiadau gan y cyfryngau, cysylltwch â Thîm Cyfathrebu Iechyd Cyhoeddus Cymru ar 0300 003 0277 (24 awr)
Nodiadau’r golygydd
Mae’r gwaith hwn yn defnyddio data a ddarparwyd gan Brifysgol Caerdydd drwy’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Mewn Ysgolion (SHRN). Mae SHRN yn bartneriaeth rhwng Prifysgol Caerdydd, Llywodraeth Cymru, ac Iechyd Cyhoeddus Cymru, a ariennir gan Lywodraeth Cymru. Barn yr awdur(on) a fynegir ac nid o reidrwydd rhai SHRN, Prifysgol Caerdydd, na’i phartneriaid.
Iechyd Cyhoeddus Cymru yw sefydliad iechyd y cyhoedd cenedlaethol Cymru.
Ni yw eich prif ffynhonnell o ran gwybodaeth iechyd y cyhoedd, arbenigedd annibynnol ac ymchwil ac arloesi o safon fyd-eang y gellir ymddiried ynddi, i helpu pawb yng Nghymru i fyw bywydau iachach.
Mae ein timau’n gweithio gyda’n partneriaid ar draws y llywodraeth, y trydydd sector a chymunedau lleol i atal clefydau, diogelu iechyd a darparu arbenigedd.
Ein nod yw lleihau anghydraddoldebau, cynyddu disgwyliad oes iach a gwella iechyd a lles i bawb yng Nghymru gyda’n gilydd, nawr ac ar gyfer cenedlaethau’r dyfodol.
Iechyd Cyhoeddus Cymru. Gweithio gyda’n gilydd ar gyfer Cymru Iachach.
Mae’r rhan fwyaf o ysgolion eisoes yn gyfarwydd â data’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion. Saif wrth wraidd cynlluniau gwella, mae’n cefnogi gwaith lles, ac mae’n helpu i adeiladu darlun cliriach o beth sy’n digwydd ar draws ysgol. Ond mae cwestiwn yn parhau am y graddau y mae’r data hwnnw’n treiddio i addysgu a dysgu o ddydd i ddydd.
Mae’r blog hwn, a ysgrifennwyd gan Maria Boffey, sef Rheolwr Materion Allanol a Chyfnewid Gwybodaeth y Rhwydwaith, yn myfyrio ar syniad syml y buom yn ei archwilio gydag ysgolion: beth sy’n digwydd pan fydd dysgwyr yn gweithio’n uniongyrchol gyda’u data eu hunain o’r Rhwydwaith yn yr ystafell ddosbarth? Trwy fanteisio ar ddatblygiad cynnar ac adborth o ymarfer, mae’n ystyried sut gall y dull hwn gefnogi llythrennedd data, cysylltu â’r Cwricwlwm i Gymru a chynnig ffordd ymarferol o wneud data presennol y Rhwydwaith yn fwy gweladwy ac ystyrlon i ddysgwyr.
Nid yw’r rhan fwyaf o ysgolion yn cael trafferth dod o hyd i ddata. Os rhywbeth, y gwrthwyneb sy’n wir. Yr her yw gwybod beth i’w wneud gydag ef mewn ymarfer ystafell ddosbarth.
Mae adroddiadau lefel ysgol y Rhwydwaith yn enghraifft dda o hyn. Maent yn cynnig darlun clir a dibynadwy iawn o’r hyn sy’n digwydd ar draws ysgol o ran iechyd a lles. Maent yn cael eu defnyddio mewn cynllunio, maent yn llywio trafodaethau ac, yn aml, maent wrth wraidd penderfyniadau ehangach. Ond nid ydynt bob amser yn gwneud eu ffordd i’r ystafell ddosbarth ei hun.
Dros y flwyddyn ddiwethaf, rydym wedi bod yn archwilio beth sy’n digwydd pan fyddwch yn addasu hynny, rhyw fymryn. Yn hytrach nag ystyried bod data’r Rhwydwaith yn fater i uwch arweinwyr neu adroddiadau, beth sy’n digwydd os bydd dysgwyr yn gweithio’n uniongyrchol gyda’r data? Mae hyn yn cyd-fynd yn agos â’r Cwricwlwm i Gymru, lle mae disgwyl i ddysgwyr ymhél â data go iawn, datblygu dealltwriaeth foesegol, a chysylltu dysgu ar draws Meysydd Dysgu a Phrofiad.
Mae’r man cychwyn wedi bod yn fwriadol syml. Gan ddefnyddio adroddiad y Rhwydwaith ar yr ysgol, dewiswch ychydig o siartiau sy’n teimlo’n berthnasol, ac adeiladu un wers o’u cwmpas nhw. I athrawon, bwriedir i gynllun y wers fod yn barod i’w ddefnyddio, gan fynnu bach iawn o waith paratoi, gydag arweiniad clir ar ddewis data addas a chyflwyno’r sesiwn o fewn gwers arferol. Nid oes set ddata newydd, system newydd, na disgwyl bod athrawon yn ailgynllunio beth maen nhw eisoes yn ei wneud. Dim ond defnyddio beth sydd eisoes yno mewn ffordd fwy gweladwy fydd ei angen.
Yn ymarferol, mae’r wers yn creu gofod i ddysgwyr edrych ar ddata eu hysgol a gwneud synnwyr ohono mewn ffordd strwythuredig. Gofynnir iddynt sylwi ar beth sy’n sefyll allan, ystyried pam y gallai patrwm fodoli, ystyried beth nad yw’r data’n gallu ei ddweud wrthynt, ac awgrymu un cam gweithredu realistig y gallai ysgol ei gymryd. Mae’n addasiad bach, ond mae’n newid y dynamig. Mae hyn yn cefnogi dull ysgol gyfan, yn enwedig yn gysylltiedig ag iechyd a lles, trwy gysylltu dysgu’r ystafell ddosbarth â blaenoriaethau’r ysgol a’i chynllunio ar gyfer gwella. Mae’r dasg yn symud y tu hwnt i ddarllen siart, i feddwl sut gallai gwybodaeth gael ei defnyddio go iawn.
Un o’r pethau sydd wedi sefyll allan wrth weithio gydag ysgolion yw faint o wahaniaeth y mae’n ei wneud pan fydd y data’n lleol. Mae sgyrsiau’n tueddu i deimlo’n fwy cadarn. Yn aml, mae dysgwyr yn fwy parod i gyfrannu gan fod yr enghreifftiau’n gysylltiedig â’u hamgylchedd eu hunain yn hytrach na rhywbeth mwy haniaethol. Nid yw’n golygu bod y trafodaethau bob amser yn syml, ac mae angen ymdrin yn ofalus â rhai pynciau, ond mae’n creu ymdeimlad bod y gwaith yn gysylltiedig â rhywbeth real.
O safbwynt addysgu, mae cadw pethau’n hylaw wedi bod yn allweddol. Bwriedir i’r wers ddigwydd yn gyfforddus o fewn awr safonol, gyda strwythur clir nad yw’n dibynnu ar lawer o waith paratoi. Caiff athrawon gefnogaeth trwy gyfrwng canllawiau cam wrth gam, cwestiynau ysgogi, a sgaffaldio y gellir ei addasu i grwpiau cymysg eu gallu, felly mae’n wers ymarferol i’w chyflwyno ar draws cyd-destunau ystafelloedd dosbarth gwahanol. Y sgaffaldio sy’n gwneud llawer o’r gwaith caled, yn enwedig i grwpiau gallu cymysg. Yn hytrach na disgwyl i ddysgwyr dehongli data yn annibynnol, mae’n rhoi ffordd i mewn i’r dasg iddynt, sy’n teimlo’n gyflawnadwy ac yn gyson.
Bu’n ddiddorol gweld nad dehongli siartiau oedd pen draw’r dysgu. Gydag amser, dechreuodd dysgwyr gwestiynu beth roeddent yn edrych arno yn fwy. Dechreuant adnabod bod data’n dangos patrymau ar draws grwpiau yn hytrach nag unigolion, a bod ganddo ei gyfyngiadau bob amser. Mae’r ymwybyddiaeth hwnnw’n ddefnyddiol ynddo’i hun, yn enwedig mewn cyd-destun lle mae data ac ystadegau yn ymddangos mor fynych mewn bywyd bob dydd. Mae hyn yn adlewyrchu ffocws y Cwricwlwm i Gymru ar feddwl yn feirniadol, ymholi moesegol a defnyddio data yn gyfrifol.
Yn aml, mae’n teimlo mai’r cam olaf yn y wers, sef pan fydd dysgwyr yn awgrymu cam gweithredu posibl, yw’r cam pwysicaf. Hyd yn oed pan fydd y syniadau’n fach, mae’n symud y dasg o arsylwi i gymhwyso. Hefyd, mae’n agor dolen, er yn fach, rhwng dysgu yn yr ystafell ddosbarth a gwneud penderfyniadau ehangach yr ysgol. Nid yw’r cysylltiad hwnnw bob amser yn weladwy i ddysgwyr a dyma un ffordd o’i wneud rywfaint yn gliriach.
Ni fwriadwyd i’r ymagwedd hon fod yn ymyrraeth ar raddfa fawr. Mae’n ffordd gymharol syml o wneud defnydd gwell o rywbeth sydd eisoes ym meddiant ysgolion. Mewn ambell achos, mae wedi dechrau cyfrannu at feysydd eraill, fel amser tiwtor neu waith llais y disgybl, ond ni orfodwyd hynny. Mae wedi datblygu’n naturiol lle’r oedd yn teimlo’n ddefnyddiol.
Mae llawer o drafodaeth ar hyn o bryd am sgiliau data, cymhwysedd digidol, a thechnolegau newydd. Mae’r rheiny i gyd yn bwysig, ond mae rhywfaint o’r dysgu mwyaf gwerthfawr yn perthyn i lefel fwy sylfaenol. Gallu darllen gwybodaeth, ei chwestiynu a’i defnyddio’n ofalus sydd wrth wraidd popeth arall o hyd.
Mae data’r Rhwydwaith yn rhoi sylfaen gadarn i ysgolion at y diben hwnnw. Ond weithiau, mae angen ei ddwyn ychydig yn agosach at y man lle mae’r dysgu’n digwydd.
Hoffem ddiolch i Ysgol Uwchradd yr Eglwys Newydd, Caerdydd, am eu cefnogaeth a’u mewnwelediad wrth ddatblygu’r gwaith hwn.rdiff for their support and insight in developing this work.
