Pan fydd ysgolion yn siarad am bresenoldeb, mae’r ffocws yn aml ar y rhifau. Canrannau, tueddiadau, grwpiau blwyddyn, pwy sydd wedi’u cynnwys a phwy sydd ddim. Ac wrth gwrs, mae hynny’n bwysig. Dim ond rhan o’r stori y bydd ffigurau presenoldeb fyth yn ei hadrodd ar eu pen eu hunain. Dydyn nhw ddim bob amser yn dangos pam.
Mae’r ffordd hon o feddwl yn perthyn yn agos i ddull ysgol gyfan Llywodraeth Cymru ar gyfer iechyd meddwl a llesiant emosiynol, gan gydnabod bod profiadau ehangach o fywyd ysgol, o berthnasoedd a chefnogaeth, i ba mor gysylltiedig y mae dysgwyr yn ei deimlo bob dydd, yn llywio presenoldeb.
Mae’r Rhwydwaith yn cynnig ffordd o ystyried presenoldeb trwy’r lens ehangach hwnnw. Nid dim ond canlyniad ydyw i wella, ond rhywbeth sy’n cael ei lunio gan brofiad ysgol o ddydd i ddydd.
Beth sydd wrth wraidd presenoldeb?
Yn y rhan fwyaf o ysgolion, mae ymdeimlad cryf yn barod o sefyllfaoedd pan fydd presenoldeb yn newid. Efallai mai grŵp blwyddyn penodol ydyw, neu grŵp o ddysgwyr sy’n wynebu mwy o bwysau ariannol gartref, neu batrwm sy’n dechrau dod i’r amlwg gydag amser. Mae’r Rhwydwaith yn helpu i ychwanegu cyd-destun at hynny.
Er enghraifft, gallai ysgol sylwi ar bresenoldeb is ym Mlwyddyn 9. Ar ei ben ei hun, dim ond ystadegyn yw hwnnw. Ond pan fyddwch chi’n edrych arno ochr yn ochr â chanfyddiadau’r Rhwydwaith, fel llai o ddisgyblion yn mwynhau’r ysgol, llai o gysylltedd â’r ysgol, neu ddiffyg cwsg, mae’n dechrau paentio darlun mwy llawn. Nid yw gymaint o broblem unigol, mae’n fwy fel patrwm.
Ac mae’r newid hwnnw’n bwysig. Nid oddi wrth bresenoldeb, ond tuag at ddeall beth mae dysgwyr yn ei brofi.
Yn ymarferol, mae hyn eisoes yn digwydd mewn ysgolion fel Ysgol Uwchradd Whitmore, lle mae data’r Rhwydwaith wedi cael ei ddefnyddio i ganolbwyntio ar berthnasoedd a chysylltedd â’r ysgol fel rhan o waith lles ehangach. Yn hytrach na thrin presenoldeb fel mater ar wahân, mae’r ffocws wedi bod ar gryfhau sut mae dysgwyr yn teimlo am yr ysgol o ddydd i ddydd a chydnabod bod hyn yn elfen sylweddol o b’un a ydyn nhw am fod yno o gwbl.
Yn ymarferol, mae hyn eisoes yn digwydd mewn ysgolion. Mae astudiaethau achos y Rhwydwaith yn dangos sut mae ysgolion uwchradd wedi defnyddio’u data i ganolbwyntio ar bethau fel perthnasoedd a chysylltedd â’r ysgol. Nid ystyried eu bod yn flaenoriaethau ar wahân, ond eu bod yn rhan o wella’r profiad ysgol yn ei gyfanrwydd. Yn y cyd-destunau hynny, nid yw presenoldeb yn cael ei drin fel mater ar ei ben ei hun. Deellir ei fod yn cael ei lywio gan y ffordd y mae dysgwyr yn teimlo am fod yn yr ysgol bob dydd.
Yn ehangach, mae’r math hwn o ymagwedd yn adlewyrchu’r hyn rydym eisoes yn ei wybod o ymchwil i hinsawdd yr ysgol. Mae’r Athro Graham Moore, Cyfarwyddwr DECIPHer, wedi dangos nad dim ond ymddygiadau unigol sy’n llunio iechyd, lles ac ymgysylltiad dysgwyr, ond sut mae’n teimlo yn yr ysgol o ddydd i ddydd. Pethau fel perthnasoedd, cysylltedd â’r ysgol, a theimlo’n ddiogel. Dyna pan fydd y Rhwydwaith yn ddefnyddiol i ysgolion. Mae’r Rhwydwaith yn rhoi ymdeimlad cliriach i ysgolion o’r profiadau dydd i ddydd hun, fel y gellir deall patrymau presenoldeb ochr yn ochr â’r hyn y mae dysgwyr yn adrodd amdano, mewn gwirionedd. Mae hyn yn helpu i roi ffocws i bethau ar lefel ysgol, felly mae patrymau yn weledol yn hytrach nag yn cael eu tybio.
Cadw at y lefel gywir
Un o’r pethau defnyddiol am y Rhwydwaith yw ei fod yn aros ar lefel grŵp. Nid yw’n ymwneud ag adnabod dysgwyr unigol nac amlygu’r un unigolyn. Yn hytrach, mae’n rhoi ymdeimlad o batrymau ar draws grwpiau, carfanau blwyddyn, gwahaniaethau rhywedd neu economaidd gymdeithasol weithiau, tueddiadau ehangach weithiau. Yn ymarferol, mae’n golygu bod ysgolion yn gallu ymateb mewn ffordd sy’n teimlo’n gymesur ac yn gadarn ei sail.
Yn hytrach na gofyn: “Pa ddysgwyr ydym ni angen eu dilyn i fyny?” mae’r cwestiwn yn debycach i:
“Beth allai fod yn digwydd i’r grŵp hwn? A oes rhywbeth bach y gallem ni ei newid?”
Mae’r gwahaniaeth hwnnw’n bwysig. Mae’n dal y ffocws ar gymorth, nid adweithio.
Newidiadau bach, nid ymyriadau mawr
Beth ddaw i’r amlwg yn eglur iawn pan fydd ysgolion yn defnyddio data’r Rhwydwaith yw nad oes rhaid i ymatebion fod yn enfawr i fod yn ystyrlon. Os yw’ch data gan y Rhwydwaith yn awgrymu bod dysgwyr yn teimlo’n llai cysylltiedig â’r ysgol, gallai hynny arwain at ffocws o’r newydd ar amser tiwtor neu greu mwy o gyfle am gysylltiad â chymheiriaid.
Os bydd blinder yn dod i’r amlwg yn gryf, gallai ysgogi sgwrs syml yn ystod gwasanaeth neu amser tiwtor, y mathau o gyfleoedd bach y mae ysgolion eisoes yn eu defnyddio bob dydd.
Yn Ysgol Aberconwy, amlygodd data’r Rhwydwaith fod cwsg a blinder yn broblemau allweddol i ddysgwyr. Nid ymyrraeth fawr oedd ei hymateb, ond cyfres o newidiadau bach ymarferol, codi ymwybyddiaeth, cynnwys sgyrsiau yn y diwrnod ysgol, a helpu dysgwyr i feddwl am arferion. Mae’n enghraifft dda o sut mae ysgolion uwchradd yn defnyddio’r Rhwydwaith i ymateb yn uniongyrchol i’r hyn sydd wrth wraidd ymgysylltu â phresenoldeb.
Mae astudiaethau achos y Rhwydwaith yn amlygu’n union pa mor ddefnyddiol y gall y data fod. Nid dim ond o ran deall patrymau presenoldeb, ond wrth lunio ymatebion mwy gwybodus iddynt. Nid bwriad hyn yw ‘datrys’ presenoldeb dros nos, ac mae’r rhan fwyaf o ysgolion yn cydnabod hynny. Mae’n ymwneud â rhoi ychydig o broc i’r pethau sydd o’i amgylch.
Hwyluso sgyrsiau
Newid ymarferol arall yw sut mae data’r Rhwydwaith yn cefnogi sgyrsiau mewnol. Yn hytrach na dibynnu ar reddf yn unig, sy’n hynod werthfawr o hyd, mae gan staff rywbeth i gyfeirio ato.
Gall helpu mewn trafodaethau ag uwch arweinwyr, llywodraethwyr, neu hyd yn oed ar draws adrannau: “Rydyn ni’n gweld y gostyngiad hwn mewn presenoldeb, ond rydyn ni’n gweld hyn yn nata’r Rhwydwaith hefyd. A yw hynny’n newid y ffordd rydyn ni’n meddwl amdano?”
Nid yw’n darparu’r holl atebion, ond mae’n rhoi mwy o hyder yn y cwestiynau sy’n cael eu gofyn. Dyna pan fydd cydlynwyr WNHWPS yn chwarae rhan, gan helpu i gysylltu’r dotiau a defnyddio data’r Rhwydwaith ochr yn ochr â gwybodaeth bresennol ysgolion i lunio darlun llawnach o’r hyn sy’n dylanwadu ar bresenoldeb.
Mewn mannau fel Sir Fynwy, mae cydweithredu rhwng ysgolion a chydlynwyr WNHWPS lleol yn cefnogi’r dull hwn, gyda data’r Rhwydwaith yn cael ei ddefnyddio ochr yn ochr â gwybodaeth bresennol i adnabod patrymau ar draws grwpiau blwyddyn neu themâu. Yn aml, nid yw’n ymwneud â chyflwyno rhywbeth cwbl newydd, ond defnyddio’r dystiolaeth honno i lunio a hoelio sylw beth mae ysgolion yn ei wneud yn barod.
Nid yw’n ymwneud â gwneud popeth
Un o’r heriau mwyaf gydag unrhyw ddata yw teimlo bod rhaid i chi ymateb i’r cyfan ohono. Ond nid dyna sut mae gwir fwriad i’r Rhwydwaith gael ei ddefnyddio. Beth sy’n tueddu i weithio’n well yw dewis un neu ddau beth sy’n teimlo’n fwyaf perthnasol. Un grŵp blwyddyn. Un thema. Rhywbeth hylaw. Gydag amser, gall y newidiadau bach gwybodus hyn lunio rhywbeth mwy ystyrlon na cheisio mynd i’r afael â phopeth ar unwaith.
Lens mymryn yn wahanol
Nid oes dim o hyn yn tynnu sylw rhag pwysigrwydd olrhain presenoldeb yn ofalus. Mae hynny’n bwysig o hyd. Ond mae’n gwahodd ffordd ychydig yn wahanol o feddwl amdano.
Yn hytrach nag ystyried bod presenoldeb yn rhywbeth i’w ddatrys yn unig, daw’n fater sy’n cael ei lywio gan set ehangach o brofiadau. Sut mae dysgwyr yn teimlo yn yr ysgol, pa mor gysylltiedig ydyn nhw, pa mor dda maen nhw’n cysgu, ac i ba raddau y maent yn teimlo’u bod yn cael eu cefnogi o ddydd i ddydd. O’r safbwynt hwnnw, nid yw gwella presenoldeb bob amser yn ymwneud â chanolbwyntio ar bresenoldeb ynddo’i hun, mae’n ymwneud â thalu sylw manylach i bopeth o’i gwmpas. Ac yn aml, dyna pan fydd newid mwy ystyrlon yn dechrau.
I gael rhagor o wybodaeth am y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion, gan gynnwys astudiaethau achos ac enghreifftiau ymarferol, gallwch archwilio gwefan y Rhwydwaith neu gysylltu â’ch cydlynydd WNHWPS lleol.