Sut mae, Nicole Gelfert ydw i, myfyrwraig PhD yn yr ail flwyddyn yn DECIPHer ym Mhrifysgol Caerdydd, sef cartref academaidd y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (SHRN).
Nod ymchwil fy noethuriaeth yw deall problemau ymddygiad dysgwyr yn well a chanfod dulliau ymarferol i ysgolion a llunwyr polisi gefnogi dysgwyr yn fwy effeithiol.
Rhennir fy ymchwil yn dri cham ac mae pob un yn cyfrannu at ddealltwriaeth fwy cyflawn o anghenion dysgwyr a realiti cyd-destunau’r ysgol.
1️⃣ Cam Un
Gan ddefnyddio data o Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith, rwy wrthi’n cwblhau cam cyntaf fy ymchwil sy’n ymdrin â’r ffactorau risg a’r tueddiadau ynghlwm wrth broblemau ymddygiad dysgwyr mewn ysgolion uwchradd yng Nghymru.
2️⃣ Cam Dau
Yn nes ymlaen yr haf hwn, bydda i’n gwahodd ysgolion uwchradd a gynhelir i gymryd rhan yn ail gam fy ymchwil fydd yn cynnwys grwpiau ffocws gyda staff ysgolion a chyfweliadau â dysgwyr Blwyddyn 10. Defnyddiwyd data’r Rhwydwaith yn y dewis i ymgysylltu â dysgwyr Blwyddyn 10, gan fod y grŵp blwyddyn hwn wedi dangos yn gyson y gyfran uchaf o ddisgyblion sy’n adrodd lefelau uchel neu uchel iawn o anawsterau ymddygiad dysgwr rhwng 2019 a 2023 (Gwasanaeth Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd Ysgol, 2025).
Nod y grwpiau ffocws a’r cyfweliadau yw deall profiadau a safbwyntiau aelodau’r gymuned ysgol mewn perthynas â ymddygiad myfyrwyr a threuliau dysgwr, ac i ganfod polisïau ac arferion sy’n ymarferol ac yn dderbyniol i’r staff a dysgwyr.
3️⃣ Cam tri
Bydd cam olaf fy ymchwil yn cynnwys ymgynghori â chydweithwyr allweddol i ddatblygu adnoddau canllaw yn seiliedig ar ganfyddiadau dau gam cyntaf yr astudiaeth. Bydd yr adnoddau hyn yn helpu ysgolion a llunwyr polisi i ddeall anghenion dysgwyr yn well a sut y gellir gwella arfer a pholisïau wrth symud ymlaen.
🔎 O’r Addysgwr i’r Ymchwilydd
Cyn dechrau fy noethuriaeth, treuliais i 20 mlynedd yn gweithio mewn colegau a phrifysgolion yn yr Unol Daleithiau, gan gynnwys rolau â chyfrifoldeb bugeiliol sylweddol. Yn ystod y cyfnod hwnnw, bu newidiadau sylweddol yn anghenion dysgwyr, yn enwedig mewn perthynas ag iechyd meddwl a lles.
Er bod y sefydliadau ro’n i’n gweithio ynddyn nhw wedi ymrwymo i ddatblygu mentrau ymatebol a rhaglenni arloesol, yn aml roedd yn anodd ymgorffori arferion sy’n seiliedig ar dystiolaeth. Roedd ymchwil yn aml yn llusgo ar ôl realiti beunyddiol y campws a’r dysgwyr. Hyd yn oed fel ymarferwr profiadol, roeddwn i’n dod ar draws problemau newydd a heriol yn fwy a mwy ac, ar adegau, roeddwn i’n teimlo’n anfeddygadwy ac yn llethu.
Mewn sgyrsiau gydag arweinwyr ysgolion ac athrawon, sylweddolais i nad oedd fy mhrofiad yn un unigryw. Mae ysgolion yn parhau i ymgodymu ag anghenion cymhleth ac esblygol dysgwyr ochr yn ochr â llawer o ofynion sy’n cystadlu â’i gilydd. Yn y pen draw, roedd fy awydd i greu adnoddau sy’n seiliedig ar dystiolaeth i helpu arweinwyr ysgolion ac athrawon i deimlo’n fwy hyderus a bod llai o bethau’n mynd yn drech na nhw wrth gefnogi iechyd meddwl a lles wedi fy arwain at ddilyn PhD. Rwy eisiau cyfrannu at ymchwil sy’n ddefnyddiol i ysgolion ac sy’n helpu i greu lleoliadau lle gall dysgwyr ffynnu.
Pam Cymru?
Dewisais i astudio yng Nghymru oherwydd y Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion (y Rhwydwaith). Mae’r systemau, y partneriaethau a’r cymorth sydd wedi’u datblygu yn anhygoel. Mae’r cydweithrediad rhwng ysgolion, Iechyd Cyhoeddus Cymru ac ymchwilwyr wedi creu isadeiledd unigryw sy’n cynhyrchu data o ansawdd uchel i ddatblygu polisi ac ymarfer.
O ystyried ymrwymiad Llywodraeth Cymru i iechyd meddwl a lles dysgwyr, fel y nodir yn y Cwricwlwm i Gymru a’r Fframwaith ar Ymgorffori Dull Ysgol Gyfan o ymdrin â Lles Emosiynol a Meddyliol, rwy mor ddiolchgar i fod yn ymgymryd ag ymchwil yng Nghymru.
Pam canolbwyntio ar ymddygiad dysgwyr?
Mae problemau o ran ymddygiad yn cynnwys amrywiaeth o ymddygiadau a allai ddod i’r amlwg yn ystod plentyndod neu lencyndod, megis ymddygiad ymosodol, dinistrio eiddo a thorri rheolau’n ddifrifol. Yn bwysig, nid yw pob achos o gamymddwyn gan ddysgwr yn gyfystyr â phroblemau ymddygiad.
Fodd bynnag, mae problemau ymddygiad ymhlith y mathau mwyaf difrifol o gamymddwyn gan ddysgwyr, sy’n gallu amharu ar ddysgu, effeithio ar hinsawdd ysgol a chael effaith ar les staff. Mae’r dystiolaeth yn awgrymu bod plant a phobl ifanc sydd â lefelau cyson uchel o broblemau ymddygiad mewn mwy o berygl o gael deilliannau gwaeth dros y tymor hir o ran addysg ac iechyd.
Mae Arolwg Iechyd a Lles Myfyrwyr y Rhwydwaith yn nodi pedwar math o anawsterau iechyd meddwl ymhlith dysgwyr: sef problemau ymddygiad, problemau emosiynol, gorfywiogrwydd a phroblemau gyda chyfoedion. Wrth drin y data cenedlaethol, gwelais gynnydd amlwg o 32% yn nifer y dysgwyr â lefelau uchel neu uchel iawn o broblemau ymddygiad rhwng 2019 a 2023. Ymhlith y pedwar math o broblemau iechyd meddwl a fesurwyd, problemau ymddygiad oedd â’r ail gynnydd mwyaf (Iechyd Cyhoeddus Cymru a’r Rhwydwaith Ymchwil Iechyd mewn Ysgolion 2025). Roedd data’r Rhwydwaith i’w weld yn amlygu newid pwysig, oedd hefyd yn adlewyrchu fy mhrofiadau proffesiynol fy hun gydag ymddygiad dysgwyr yn yr Unol Daleithiau.
Ar yr un pryd, dangosodd fy adolygiad o’r lenyddiaeth fod problemau ymddygiad wedi cael llai o sylw ymchwil nag agweddau eraill ar iechyd meddwl plant a phobl ifanc. Roedd y cyfuniad hwn yn ei wneud yn ffocws pwysig ac amserol ar gyfer fy ymchwil doethurol, a gafodd ei atgyfnerthu ymhellach pan drefnwyd Uwchgynhadledd Genedlaethol ar Ymddygiad mewn Ysgolion a Cholegau gan Lywodraeth Cymru’r ym mis Mai 2025.
Beth nesaf?
Yn ddiweddarach yr haf hwn, ar ôl dadansoddi data’r Rhwydwaith ymhellach, bydda i’n gwahodd ysgolion uwchradd a gynhelir i gymryd rhan yn ail gam fy ymchwil.
Bydd y cam hwn yn cael ei gynnal o fis Medi i fis Tachwedd 2026, a bydd yn cynnwys y canlynol:
- Grwpiau ffocws gyda staff ysgolion.
- Cyfweliadau gyda dysgwyr blwyddyn 10.
Bydda i’n gweithio ar y cyd â’r ysgolion sy’n cymryd rhan i recriwtio staff a dysgwyr, a threfnu grwpiau ffocws a chyfweliadau yn hyblyg i gyd-fynd ag amserlenni.
Mae’r astudiaeth hon wedi cael cymeradwyaeth foesegol gan Brifysgol Caerdydd (SREC #867) a bydd yn dilyn gweithdrefnau sefydledig ar gyfer cydsyniad, diogelu a diogelu data.
Manteision Cymryd Rhan
- Adroddiad cryno wedi’i deilwra y gellir ei ddefnyddio fel tystiolaeth ategol ar gyfer arolygiadau Estyn a Safonau Cenedlaethol Arfaethedig ar gyfer Ysgolion sy’n Hyrwyddo Iechyd a Llesiant.
- £250 wedi’i dalu i’r ysgol i gydnabod amser gweinyddol a chefnogaeth i’r astudiaeth (gwneir taliad trwy anfoneb).
- Cyfle i gyfrannu’n uniongyrchol at ymchwil academaidd, gan lywio canllawiau yn y dyfodol ar gefnogi ymddygiad dysgwyr ac iechyd meddwl.
- Cyfle i rannu safbwyntiau staff a dysgwyr, gan sicrhau bod canfyddiadau’n adlewyrchu realiti cyd-destunau ysgol ac arfer o ddydd i ddydd.
 diddordeb mewn Cymryd Rhan?
Er bod cyfranogiad trwy wahoddiad ar hyn o bryd, os hoffai eich ysgol ddysgu mwy, byddwn yn croesawu sgwrs anffurfiol a gallaf ychwanegu’r rhai sy’n awyddus i gymryd rhan at restr mynegiant o ddiddordeb. Mae croeso i chi gysylltu â mi’n uniongyrchol yn GelfertNJ@cardiff.ac.uk.